LTO vindt het verheugend dat het nieuwe coalitieakkoord trots en vertrouwen uitstraalt in de innovatiekracht van de land- en tuinbouw, en in het vakmanschap van onze boeren en tuinders. Tegelijkertijd zullen de aangekondigde plannen in de komende jaren grote impact hebben op de agrarische sector. Dat blijkt uit het coalitieprogramma “Aan de slag: bouwen aan een beter Nederland” dat D66, CDA en VVD vandaag presenteerden. ‘Ondanks grote, openstaande punten legt het coalitieakkoord een basis die vertrouwen wekt,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans. Het nieuwe kabinet houdt vast aan doelsturing en benadrukt dat zij toekomstig beleid samen met boeren en tuinders vorm wil geven. ‘Heel terecht en cruciaal voor succes,’ benadrukt Koopmans: ‘Maak van boeren en tuinders je partner in plaats van je gespreksonderwerp. Die handschoen pakken we graag op!’

Investeer in vertrouwen
‘Juist in tijden van verandering is het cruciaal om te investeren in wederzijds vertrouwen,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans: ‘En na een decennium van wispelturig beleid is het ook écht noodzakelijk om dat serieus te nemen. Want de keuzes die de nieuwe coalitie maakt, zullen in de komende jaren grote effecten hebben voor onze boeren en tuinders. Juist daarom vind ik het positief dat de coalitiepartijen er nadrukkelijk voor kiezen om het beleid samen met boeren en tuinders vorm te geven. Zo kunnen we schouder aan schouder werken aan doelen op een manier die haalbaar en realistisch is, en die de sector écht toekomstperspectief biedt.’

Convenant gewasbeschermingsmiddelen
Het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen is daarvan een goed voorbeeld. Koopmans: ‘Het produceren van gezond voedsel en mooi groen met steeds minder middelen is een breed gedeelde wens, maar het is ook topsport. En het is bij uitstek beleid dat niet achter een bureau gemaakt kan worden. Dus heel goed dat het kabinet dit samen met onze telers en tuinders op wil pakken!’

Van het stikstofslot
Om Nederland van het stikstofslot te halen kondigt de coalitie aan de kritische depositiewaarde (KDW) zo snel mogelijk uit de wet te willen halen en te vervangen door een juridisch houdbaar alternatief. Bij een gebleken geborgd reductiepakket wordt zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens ingevoerd. Voor de land- en tuinbouw geldt een reductieopgave van 42-46% in 2035 met een tussendoel in 2030. Deze reductiedoelen worden vertaald naar doelen per gebied en bedrijf. Wij gaan er van uit dat daarbij voortgebouwd wordt op het bouwstenendocument emissiereductie landbouw dat LTO eerder samen met NAJK, provincies, gemeenten en waterschappen opstelde.

Rijk moet regie nemen
LTO vindt het positief dat de Rijksoverheid meer regie wil nemen op het ruimtelijk domein. Voorkomen moet worden dat er te grote verschillen ontstaan tussen provincies bij de regionale uitwerking van landelijk beleid. ‘Uiteraard is maatwerk van groot belang,’ zegt Koopmans: ‘Regio’s verschillen van elkaar en dat moet tot uitdrukking komen in het beleid. Maar dat mag niet leiden tot bestuurlijke willekeur: een provinciegrens mag niet de meest bepalende factor zijn voor het toekomstperspectief van een boer of tuinder.’

Stapeling
Alle economische sectoren, inclusief de land- en tuinbouw, staan voor grote uitdagingen om Europese doelen voor natuur, milieu, water en klimaat te halen. Tegelijkertijd blijven nieuwe doelen vanuit Europa maar verder opstapelen. Het is van belang om deze opgaven in samenhang te blijven bezien. Terecht stelt het coalitieakkoord dat, bij het uitvoeren van de Natuurherstelverordening, een bredere afweging wordt gemaakt met andere belangen. LTO vindt het zorgwekkend dat het kabinet niet toezegt dat bij de implementatie van de nieuwe Natuurherstelverordening een impactanalyse wordt gemaakt voordat maatregelen doorgevoerd worden.

De boer aan het stuur
In het coalitieakkoord kondigt het nieuwe kabinet aan een zonering in te stellen rondom de meest stikstofgevoelige Natura2000-gebieden die nog niet onder de norm zitten, nieuw beleid om grondgebondenheid te versterken en bredere invoering van dierrechten. Het zijn voorbeelden van nieuwe plannen die grote gevolgen zullen hebben voor boeren en tuinders. Voor LTO is het randvoorwaardelijk dat dit beleid zo wordt vormgegeven dat de agrariër zelf aan het stuur staat – met respect voor zijn of haar vakmanschap – en in staat wordt gesteld om keuzes te maken die passen bij het karakter van het eigen bedrijf. Koopmans: ‘Wat een agrariër straks moet doen, moet hij ook kunnen doen: bedrijfsmatig, juridisch en financieel. Daar moeten de middelen uit het stikstoffonds van 20 miljard euro op focussen.

Dierwaardigheid
LTO vindt het positief dat de coalitie aangeeft het Convenant Dierwaardige Veehouderij, de autoriteit en de Algemene maatregel van bestuur (AMvB) in samenhang met elkaar te willen bezien. Maar we maken ons zorgen over het feit dat hiervoor geen financiële middelen worden gereserveerd.

Sociaaleconomisch domein
Het coalitieakkoord zet in op economische groei, investeringen en stabiliteit. Dat is ook voor de land- en tuinbouw van groot belang. Boeren en tuinders zijn ondernemers, vaak gezinsbedrijven en werkgevers, die keuzes maken voor de lange termijn. Voor LTO is het daarom belangrijk dat de uitwerking van het beleid bijdraagt aan een gezond verdienvermogen, behoud van werkgelegenheid en continuïteit van bedrijven. LTO onderschrijft voorstellen van de coalitie om loondoorbetaling bij ziekte meer werkbaar te maken voor werkgevers, met name in het midden- en kleinbedrijf. Alleen met duidelijkheid en voorspelbaarheid kunnen ondernemers blijven investeren en hun bedrijf verder ontwikkelen. Samen met andere partijen in het sociaaleconomisch domein, zoals binnen de SER, zien we goede kansen voor afspraken die zorgen voor duidelijkheid en perspectief voor boeren en tuinders.

In de komende dagen bestuderen we het coalitieakkoord in detail.

Op het Nederland Paviljoen van de Grüne Woche is vandaag het innovatieplein over Nederlandse streekproducten en agrotoerisme officieel geopend door minister Femke Wiersma en staatssecretaris Jean Rummenie (LVVN). Ook vond er een lunch plaats op het innovatieplein met de gedeputeerden en beleidsadviseurs uit diverse provincies en afgevaardigden van LVVN, Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) en LTO. ’s Middags volgt een persbijeenkomst voor de Duitse culinaire/ reisjournalisten waarbij zij het verhaal van Nederlandse streekproducten en agrotoerisme te horen krijgen en de producten kunnen proeven. Vanuit LTO zijn Linda de Groot en Karolien Hupkes beiden bestuurslid vakgroep multifunctionele landbouw, aanwezig.  

Tijdens de lunch informeerden de vakgroepbestuurders de aanwezigen over de inzet van LTO op agrotoerisme. Het gezamenlijke doel is landelijk Nederland onder de aandacht te brengen. Op het innovatieplein vertellen innovatieve streekproducten uit alle provincies het verhaal van het landschap en de regio. Ook online worden Duitstalige bezoekers geïnspireerd om landelijk Nederland verder te ontdekken via de pagina van Entdecke innovative, regionale Produkte aus allen Provinzen. – Holland.com

Samenwerking centraal
Deelname aan de Grüne Woche is één van de activiteiten vanuit de bestaande landelijke samenwerking tussen LTO, NBTC, het ministerie van LVVN, de provincies, WUR en VeKaBo/ In het Groen.

Dit samenwerkingsverband wil de agrarische en toeristische wereld met elkaar verbinden om de ontwikkeling van agrotoerisme en de vitaliteit van het landelijk gebied te versterken. Bezoek aan het platteland kan een waardevolle bijdrage leveren aan de lokale economie, de waardering voor ons landschap en het bewustzijn van de herkomst van ons voedsel. Door vraag naar authentieke, gezonde en lokaal geproduceerde producten te koppelen aan bezoek, ontstaan nieuwe kansen voor korte(re) ketens, een sterker verdienmodel voor agrariërs en een betere verbinding tussen boeren, bewoners en bezoekers.

Vandaag presenteerden informateur Sybrand Buma en fractieleiders Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) het tussenverslag “Samen aan de slag voor een sterker Nederland”. LTO zal het verslag de komende dagen nauwgezet bestuderen. Bij eerste lezing zien we veel waardevolle voorstellen die een goede basis bieden voor verdere uitwerking. We herkennen oplossingen die LTO de voorbije tijd heeft aangedragen. Tegelijkertijd zien we ook voorstellen die vragen en, in een enkel geval, zorgen oproepen. We hopen dat het verslag niet alleen een ‘uitgestoken hand’ is naar andere politieke partijen voor verdere uitwerking, maar ook naar maatschappelijke organisaties. Vanuit LTO werken we daar graag aan mee.

Stikstof
De voorgestelde stikstofaanpak biedt een goede basis voor verdere uitwerking. We herkennen belangrijke elementen uit de Bouwsteen emissiereductie die LTO en NAJK samen met IPO, VNG en UvW heeft opgesteld. Zoals een wettelijk vastgesteld stikstofdoel voor 2035 met een tussendoel in 2030, en vervanging van de KDW. Het is goed dat in de verdere stikstofaanpak meer aandacht wordt gegeven aan het meten en monitoren van de feitelijke staat van de natuur. Een gebiedsgerichte aanpak focust terecht op de meest urgente gebieden, maar dit moet beperkt worden tot twee tot vijf drukgebieden zoals is voorgesteld in de Bouwsteen die we met IPO en andere partijen opstelden. Een dergelijke aanpak leent zich niet voor verbreding naar alle Natura2000-gebieden. LTO is verheugd over het belang dat de opstellers hechten aan doelsturing, waarbij boeren zelf bepalen hoe zij de gestelde reductiedoelen waarmaken. De inzet op groen gas en groene waterstof kan waardevol zijn in relatie tussen mestverwerking en -vergisting.

Zeer zorgwekkend is wat ons betreft de voorgestelde volgordelijkheid waarbij ruimte voor nieuwe vergunningen pas wordt vrijgegeven nadat er ‘voldoende stikstof is gereduceerd’. Kern uit de Bouwsteen emissiereductie is bij uitstek het vertrekpunt dat emissiereductie én vergunningverlening twee kanten van dezelfde medaille zijn die gelijktijdig geïmplementeerd moeten worden. Juist daarmee komen we uit de huidige impasse: boeren en tuinders kunnen niet investeren in emissiebeperkende maatregelen omdat zij daarvoor geen vergunning krijgen. De noodzaak van gelijktijdige inzet op aanpassing van de wet zodat vergunningverlening mogelijk wordt én geborgde emissiereductie is juridisch stevig onderbouwd in het zogenaamde Houthoff-rapport. Om het emissiedoel voor 2035 te kunnen halen is het randvoorwaardelijk dat dit wordt vastgesteld in een spoedwet die uiterlijk 1 juli 2026 van kracht wordt.

Plantaardige sectoren
LTO gaat graag met de opstellers in gesprek over het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen. De inzet op geïntegreerde gewasbescherming en nieuwe CRISPR-Cas veredelingstechnieken bieden goede kansen om verdere stappen te blijven zetten op verduurzaming van plantaardige teelten. Het is goed dat partijen inzetten op versnelde toelating van groene gewasbeschermingsmiddelen. Tegelijkertijd is het cruciaal om in een dergelijk convenant te bewaken dat er geen nationale koppen worden doorgevoerd waardoor Nederlandse telers en tuinders in hun concurrentiepositie benadeeld worden ten opzichte van Europese lidstaten waarvoor die beperkingen niet gelden. Om het verdienvermogen en de concurrentiepositie van de agrarische sector op peil te houden, moet een volgend kabinet ook werken aan het stimuleren van arbeidsbesparende technologie.

Dierlijke sectoren
Een belangrijk onderwerp dat in het tussenverslag niet aan de orde komt, is dierwaardigheid. Om verdere stappen te zetten op dierwaardigheid verdient de inzet op gunstige randvoorwaarden prioriteit. Het uitbreiden van het stelsel van dierrechten naar alle landbouwhuisdieren is een precair proces dat grote economische gevolgen kan hebben. Consequenties van deze aanpak kunnen sterk verschillend uitwerken voor verschillende dierlijke sectoren. Dit voorstel vereist grote zorgvuldigheid in de nadere uitwerking.

Het voorstel om dier- en fosfaatrechten af te romen bij buitenfamiliale overdracht, komt enkele dagen nadat minister Wiersma heeft aangekondigd om de bestaande afroming per 1 december te beëindigen. Daarmee zou dit voornemen een wrang voorbeeld zijn van de beleidsmatige wispelturigheid waar agrarische ondernemers juist onder gebukt gaan. We gaan er daarbij vanuit dat de recent gemaakte afspraken worden nagekomen, en zullen dat ook bewaken.

Agrarische sector
Het is verheugend dat het verslag de grote maatschappelijke en economische waarde van de Nederlandse land- en tuinbouw erkent, en het belang van een robuust voedselsysteem. Terecht benadrukt het verslag dat de uitvoeringskracht in de sector versterkt moet worden. De opstellers spreken uit in overleg met sectorpartijen verder vorm te willen geven aan hoe dit doelmatig en effectief bereikt kan worden. Vanuit LTO werken we graag samen aan de vormgeving van deze ‘productschappen 2.0’.

In 2025 zijn 22 GLB-pilots afgerond die in opdracht van het ministerie van LVVN innovatieve maatregelen en werkwijzen voor het GLB hebben ontwikkeld en getest. Deze pilots leverden een rijke oogst op aan lessen en aanbevelingen voor een toekomstbestendige landbouw. BoerenNatuur en LTO Nederland publiceren vandaag de handreiking ‘Van pilots naar beleid en praktijk’ met aanbevelingen om beleid en pilots beter met elkaar te verbinden, zodat met de pilots meer impact kan worden gerealiseerd. Eén van de belangrijke conclusies, is dat met de handreiking in de hand, wederzijdse verwachtingen en doelen scherp gemaakt kunnen worden. Ook verschijnt een overzicht met alle inhoudelijke beleidsaanbevelingen uit de pilots.

Handreiking voor toekomstige pilotregelingen

De handreiking ‘Van pilots naar beleid en praktijk’ is gebaseerd op gesprekken met pilots en andere betrokkenen. De handreiking biedt reflecties en praktische adviezen om toekomstige pilots meer impact te laten maken, zoals:

• organiseer een structurele uitwisseling tussen beleid en pilots vanaf de start;
• werk in thema-clusters met een duidelijke procesregie;
• zorg voor een zorgvuldige borging en opschaling van lessen in beleid en praktijk door actief kennis te delen tussen pilots en beleid, versnellen we innovatie en maken we oplossingen breder toepasbaar.

BoerenNatuur, LTO Nederland en de betrokkenen bij de pilots roepen op om de lessen uit de handreiking te benutten bij toekomstige pilotregelingen. Thijs Rompelberg (LTO Nederland): “Pilots zijn waardevol om input te leveren voor beleid. Denk wel vooraf beter na over het doel en de vragen waar het ministerie echt iets mee wil, dan doen we de juiste dingen.” Marije Klever (BoerenNatuur) beaamt dat: “En zorg voor meer contact met het ministerie, aan het begin, tijdens en na afloop van de pilots. Want uitwisseling zorgt voor betere oplossingen en voor snellere effecten op beleid.”

Lees hier de volledige handreiking

Beleidsaanbevelingen uit de praktijk

De pilots onderzochten hoe het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) kan worden verbeterd en kan bijdragen aan thema’s als veenweidebeheer, kringlooplandbouw en biodiversiteit. Er zijn uiteenlopende inzichten en ervaringen opgedaan, te vinden in de afzonderlijke rapportages. De rode draden van de aanbevelingen zijn:

• Zorg voor stabiel langetermijnbeleid, zodat ondernemers durven investeren.
• Maak de transitie financieel haalbaar, met ruimte voor stapeling en tijdelijke ondersteuning.
• Vereenvoudig het beleidsinstrumentarium, zodat verduurzaming sneller gaat.
• Werk toe naar doelsturing in plaats van middelsturing.
• Stel mens, ondernemer en gebied centraal, met maatwerk en lokaal eigenaarschap.

BoerenNatuur, LTO Nederland en de betrokkenen bij de pilots roepen op om de uitkomsten uit de pilots te delen met de mensen en organisaties die het betreft.

Meer over de inhoudelijke inzichten en aanbevelingen

Beide rapportages zijn te downloaden via:
https://boerennatuur.nl/project/toekomstbestendige-landbouw-nieuw-glb/

Gister ondertekende LTO samen met meerdere maatschappelijke organisaties een stembusakkoord voor een toekomstbestendig, weerbaar en welvarend Nederland. De brede maatschappelijke alliantie reikte vandaag 10 kernpunten aan die door lijsttrekkers van verschillende politieke partijen worden onderschreven.

Het medeopstellen en onderteken van een stembusakkoord is voor de ruim 35.000 leden van LTO van essentieel belang om een krachtige samenwerking tussen overheid en samenleving te bewerkstelligen.

“Deze tijd vraagt om verbinding. Het is daarom noodzakelijk de krachten te bundelen en op deze tien punten in de komende kabinetsperiode met concrete voorstellen te komen”, aldus de opstellers van het stembusakkoord. 

De 10 punten waarop de alliantie met de lijsttrekkers een stembusakkoord heeft gesloten zijn:  

• Stabiel, betrouwbaar en toereikend overheidsbeleid 

• Herstel van de concurrentiekracht met visie op de toekomst 

• Hulp voor werknemers in de transitie 

• Een robuust energiesysteem: slim CO2-vrij, betrouwbaar en betaalbaar 

• Prioriteit voor energiebesparing en energie uit eigen omgeving 

• Natuurherstel en kwaliteit van leefomgeving als randvoorwaarde 

• Ruimte voor burgers, ondernemers en gemeenschappen om zelf aan de slag te gaan 

• Naar emissievrije mobiliteit voor iedereen 

• Integrale aanpak van landbouw en landgebruik 

• Versterking van de uitvoeringskracht van Rijk en decentrale overheden  

Samenwerking
De alliantie bestaat uit 25 organisaties, van bedrijfsleven tot milieubeweging, inclusief de uitvoeringsoverleggen van het Klimaatakkoord. Zij benadrukken de noodzaak van een stabiel, voorspelbaar en toereikend overheidsbeleid op het terrein van energie en klimaat. Nederland en Europa moeten snel meer grip krijgen op energie en grondstoffen. Dat waarborgt de onafhankelijkheid en concurrentiepositie. Het houdt het energiesysteem betaalbaar en beperkt risico’s van klimaatverandering. “Uitstel is geen optie en leidt bovendien tot hogere kosten”, aldus de deelnemers van de Maatschappelijke Alliantie. 

 “De urgentie is groot. Er staat veel op het spel voor burgers, ondernemers, werknemers en hun gemeenschappen. Iedereen heeft dringend perspectief nodig. Wij werken graag samen aan een duurzaam en welvarend Nederland”, stelt de alliantie tot slot in haar brief. 

Lees hier de tien punten: 10 voor de Transitie – ondertekend

Politieke partijen GroenLinks-PvdA CDA ChristenUnie Volt Nederland, VVD, @Nieuwsociaalcontract en D66 tekenden gistermiddag het akkoord met maatschappelijke organisaties VNO-NCW, CNV, Energie Beheer Nederland, Interprovinciaal Overleg, MKB-Nederland, @NationaalKlimaatPlatform, MVO Nederland, Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE), Natuur & Milieu, TenneT, Urgenda, VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten), Natuurmonumenten, Netbeheer Nederland, Aedes vereniging van woningcorporaties

Vanwege een bestuurlijke aanpassing worden binnen LTO Nederland drie nieuwe bestuurlijke functies ingesteld: een domeinhouder Dier, een domeinhouder Plant en een bestuurlijk gedelegeerde Mens, Ondernemerschap en Onderwijs (MOO). Geïnteresseerde kandidaten hebben tot 8 juni gelegenheid om hun belangstelling voor deze functies kenbaar te maken. Voor alle drie de functies worden bestuurders gezocht met een beschikbare capaciteit van 2,5 dag per week.

Domeinhouders
De domeinhouders Plant en Dier fungeren als bestuurlijk ‘regiepunt’ op respectievelijk het plantaardige en het dierlijke domein. Hun voornaamste taak is het strategisch positioneren van de plantaardige en dierlijke sectoren, in samenhang en met draagvlak. Het is de taak van de domeinhouder om een gezamenlijke intersectorale visie te ontwikkelen, af te stemmen en uit te dragen, met als resultaat een eenduidige koers die aansluit bij de LTO toekomstvisie 2030. De domeinhouder zit het overleg Plant of Dier voor, waaraan de voorzitters van vakgroepen en bestuursleden van sectororganisaties deelnemen. De domeinhouder vertegenwoordigt LTO op thema’s rondom plant- en diergezondheid. Strategisch denkvermogen, een overstijgende helikopterblik en een sterk verbindend vermogen zijn kerncompetenties van deze nieuwe bestuurders.

Lees hier het functieprofiel van de Domeinhouder Dier / Plant.

Bestuurlijk Gedelegeerde MOO
LTO Nederland is één van de drie centrale werkgeversorganisaties van Nederland en is lid van de Stichting van de Arbeid en de Sociaal-Economische Raad (SER). De bestuurlijk gedelegeerde Mens, Ondernemerschap en Onderwijs is namens LTO bestuurlijk verantwoordelijk voor de vertegenwoordiging in de ‘decentrale polder’. Belangrijke onderwerpen zijn het afsluiten van cao’s namens leden, betrokkenheid bij pensioenfonds BPL, arbeidsmarkt- en ontwikkelingsfonds Colland, vraagstukken rondom arbeidsmarkt en huisvesting en het onderhouden van relaties met groen- en agrarisch onderwijs. Representeren en verbinden zijn de belangrijkste competenties van de bestuurlijk gedelegeerde. Rondom relevante onderwerpen onderhoudt de gedelegeerde contact met de portefeuillecommissie Mens, Ondernemerschap & Onderwijs van LTO Nederland en draagt de daar ingenomen standpunten en visies in de decentrale polder uit.

Lees hier het functieprofiel van de Bestuurlijk Gedelegeerde MOO.

In de functieprofielen staat informatie over de wervingsprocedure en de wijze van solliciteren.

Zojuist presenteerde minister-president Dick Schoof het regeerprogramma. Na de teleurstellende mestbrief van vandaag is de bredere inzet van het kabinet positief. LTO ziet dat het kabinet met dit akkoord een duidelijke koers uitzet om de Nederlandse land- en tuinbouw te versterken met doelsturing en innovatie. Én om agrariërs een nog grotere bijdrage te laten leveren aan het beheer van natuur en landschap. LTO-voorzitter Ger Koopmans: “Het realisme is terug in ons landbouwbeleid. De ambities van dit kabinet geven vertrouwen dat we de komende jaren stappen kunnen zetten in de opgaven waar boeren en tuinders mee te maken hebben. Vanuit LTO zie ik volop aanknopingspunten om daarin samen te werken.”

Innovatie
In dit regeerprogramma maakt het kabinet heldere keuzes om de ambities uit het hoofdlijnenakkoord te concretiseren. Deze regeerperiode wordt vijf miljard euro vrijgemaakt voor de versterking van de land- en tuinbouw. Koopmans: “Met de verdeling van dit budget legt het kabinet de goede prioriteiten. Er wordt, terecht, eindelijk weer geïnvesteerd in innovatie. Dat is van groot belang om emissies verder te beperken en daarmee weer ruimte te maken voor de vergunningverlening in de landbouw, woningbouw en infrastructuur. We zijn verheugd dat het kabinet een belangrijk deel van het budget daarvoor vrijmaakt.”

Hoe deze meerjarige investering in de agrarische sector exact verdeeld zal worden is nog ongewis en zal door minister Wiersma en staatssecretaris Rummenie later nog verder uitgewerkt worden. Het is positief dat de prioriteit ligt bij onder meer innovatie, doelsturing, het aanpakken van de mestproblematiek en verdienvermogen van (jonge) boeren. Koopmans: “De afgelopen jaren hebben wij en onze leden veel ervaring opgedaan met hoe budget wel, en vooral ook hoe dit niet, werkbaar en doelmatig ingezet kan worden. We bieden onze kennis en ervaring graag aan om hier in de komende jaren met het ministerie effectief invulling aan te geven.”

Natuur en landschap
Het regeerprogramma geeft ook invulling aan het budget van 500 miljoen euro dat vanaf 2026 jaarlijks vrijkomt voor de versterking van het agrarisch natuurbeheer door boeren en tuinders. Dit geld zal ingezet moeten worden voor langjarige en marktconforme vergoedingen en is een mooie kans om biologische en natuurinclusieve landbouw een impuls te geven. Pas als contracten langer dan 15 jaar lopen krijgen agrarisch ondernemers de zekerheid om natuurbeheer een vast onderdeel te maken van hun bedrijfsvoering.

In het regeerprogramma laat het kabinet weten het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) te beëindigen. Met de verschijning van het hoofdlijnenakkoord, dit voorjaar, was al duidelijk dat de financiële middelen voor het NPLG wegvielen. Koopmans: “Daarmee is het een terecht besluit om nu ook het NPLG zelf af te sluiten.” Dit betekent wat Koopmans betreft niet dat gebiedsgericht werk in algemene zin stil komt te vallen. Koopmans: “Integendeel. Er is volop werk aan de winkel. Vooral voor de provincies. Denk aan de noodzaak om PAS-melders snel te legaliseren. Maar dit hoeft niet te gebeuren onder de paraplu van een nationaal programma-zonder-financiering.”

Werkgeverslasten en seizoenswerk
Werkgevers in de land- en tuinbouw bieden veel werkgelegenheid, maar ondervinden ook de grote krapte op de arbeidsmarkt. “LTO is positief over het voornemen van het kabinet om de ontwikkeling van arbeidsbesparende technologie te stimuleren. Dat neemt niet weg dat in de komende jaren de inzet van arbeidsmigranten noodzakelijk is en blijft; zeker voor seizoenswerk.” zegt Ger Koopmans. Ook vraagt LTO aandacht voor de sterk gestegen werkgeverslasten. Koopmans: “Het kan niet zo zijn dat werkgevers continue een hogere rekening krijgen en werknemers er niet of nauwelijks netto op vooruit gaan. Dat helpt werkenden niet in hun bestaanszekerheid en koopkracht. Het kabinet moet daarom werk maken van lagere werkgeverslasten en gelijktijdig meer loon naar werken.”

Verder
In tegenstelling tot het hoofdlijnenakkoord maakt het regeerprogramma ook de inzet duidelijk op gewasbescherming. Hierin zet het kabinet de koers voort van het uitvoeringsprogramma richting 2030. De medicijnkast van de teler is echter steeds minder goed gevuld en voor diverse teelten nu al onvoldoende. Koopmans: “Het is verstandig dat de bestendige koers door het kabinet wordt voortgezet. Voor de beleidsvoornemens die het kabinet maakt, liggen bij de sector de plannen zelfs al klaar. LTO wil daarom voortvarend aan de slag met een gezamenlijke uitvoering.”

Het kabinet zet verder in op het proces om richting de zomer van 2025 tot een concreet tijdpad te komen naar meer dierwaardige veehouderij. Een brede groep aan organisaties waaronder LTO hebben in gezamenlijkheid hard gewerkt aan het totaalpakket aan instrumenten wat nodig is om hiertoe te komen. Om dit verder te brengen hebben deze partijen steun nodig van de overheid, dat kunnen zij niet alleen.

Terwijl de opvolgers over minder dan twee weken op het bordes staan, heeft het demissionaire kabinet vandaag een voorontwerp Nota Ruimte gepubliceerd. LTO vindt het onverstandig om een voorstel met dergelijke inhoudelijke impact naar de Tweede Kamer te sturen. Het is aan het aanstaande kabinet om dit verstandig op te pakken.

Beleidsstukken die ingrijpen op de ruimtelijke ordening van Nederland zijn ingrijpend voor de agrarische sector. Iedereen herinnert zich nog de stikstofkaartjes van 2022 die zorgden voor grote onzekerheid en onrust onder agrarisch ondernemers. De bewindspersonen zouden enige ervaring moeten hebben met de uitwerking van ‘indicatieve’ en ‘richtinggevende’ kaartjes en keuzes. Dergelijke voorstellen dragen niet bij aan draagvlak en het vertrouwen om te investeren in verdere verduurzaming.

LTO vindt het onverstandig om een ontwerpnota met vele structurele keuzes te publiceren, als tegelijkertijd een kabinet in de startblokken staat die met het Hoofdlijnenakkoord duidelijk andere keuzes gaat maken. Inhoudelijke aspecten die echt meer discussie en aanpassing behoeven zijn onder andere: het introduceren van zogenaamde ‘landbouw aandachtsgebieden en gebouwgebonden landbouw’, het centraal stellen van het NPLG terwijl dit nog zeker niet vastgesteld is en het uitwerken van het keuzes van het demissionaire kabinet rond ‘Bodem en Water Sturend’: variërend van verzilting tot beekdalen en van veenweidevraagstukken tot grondwateronttrekkingen. LTO ziet de erkenning dat de land- en tuinbouw een belangrijke sector is en blijft en het belang om landbouwgrond te beschermen, maar dit moet wel juridisch goed geregeld worden.

Tot slot  is het bezwaarlijk dat er ruimtelijke keuzes worden gemaakt waarin de belangrijkste speler die hierdoor geraakt wordt  – de land- en tuinbouw – niet gehoord is. Het is aan het aanstaande kabinet om hier beter in te handelen, door tijdig en gestructureerd tot een verstandige invulling te komen.

Op 7 maart ’s avonds organiseert LTO het nationale boerencongres. Tijdens deze boeren­manifestatie gaan 1.000 LTO-leden in gesprek met landbouwwoordvoerders van de Tweede Kamer. Doel van het congres is om de zorgen over te brengen waar boeren en tuinders onder gebukt gaan. En om oplossingen te bespreken waardoor het landbouwbeleid, op korte termijn, haalbaar en realistisch gemaakt kan worden voor de boerenpraktijk.

Stapeling van regels en voorschriften
Het is crisis in de landbouw. In een moordend tempo stapelen regels en voorschriften op waar veehouders, akkerbouwers, tuinders en fruittelers zich aan moeten houden. Bij veel boeren staat het water aan de lippen. Het kabinet belooft al jaren om haast te maken met toekomstregelingen. Maar er is nog geen zicht op openstelling van regelingen voor de ‘blijvers’. Tegelijkertijd wordt er steeds weer nieuw beleid over agrariërs uitgestort. De inkt van een maatregel is nog niet opgedroogd of een andere maatregel komt daar bovenop: bufferstroken, kalenderlandbouw, NV-gebieden, verlies van derogatie, stijgende loonkosten – er komt geen einde aan.

Landbouwbeleid moet op de schop
De rek is eruit en de laatste dagen zien we dat de onrust onder boeren en tuinders een kookpunt bereikt. Wat LTO betreft is er geen alternatief: de stapeling van regels moet verminderen en de praktijk moet weer centraal komen te staan. Op een aantal onderdelen kan het kabinet hieraan tegemoet komen met nationaal beleid, maar veel zaken waardoor agrariërs in de knel zitten, vloeien voort uit Europese regels. De verantwoordelijkheid om – binnen de Europese Unie – op te komen voor de belangen van Nederland en voor onze Nederlandse boeren en tuinders ligt bij de regering en het parlement. Dát is dus ook het niveau waarop wij onze zorgen neer willen leggen, en waar we het gesprek willen voeren over oplossingen om uit de beleidsklem te komen.

Regiotour
Momenteel gaat het LTO-bestuur, in een regiotour met zes bijeenkomsten verspreid over het land, met leden in gesprek gaan over het water-, bodem- en mineralenbeleid. Samen zoeken we naar oplossingen om het beleid meer haalbaar en realistisch te maken. Deze regiotour wordt vóór donderdag 7 maart afgerond. De oogst van deze regiobijeenkomsten is waardevolle input die we op 7 maart bespreken met de landbouwwoordvoerders van de Tweede Kamer.

Lees hier de uitnodigingsbrief aan onze leden.

Het is crisis in de landbouw. Gisteren en vandaag had LTO indringend contact met de minister-president, met verschillende ministers en met de top van het ministerie van LNV. Gezamenlijk is besloten dat er komende week een spoedoverleg komt met minister Adema.

In een moordend tempo blijven nieuwe regels en voorschriften opstapelen waar veehouders en akkerbouwers zich aan moeten houden. Maar bij veel boeren staat het water aan de lippen. Het kabinet belooft al jarenlang om haast te maken met toekomstregelingen. Maar vooralsnog is daar geen zicht op. Tegelijkertijd wordt er wel steeds weer nieuw beleid over agrariërs uitgestort: bufferstroken, kalenderlandbouw, NV-gebieden, verlies van derogatie – er komt geen einde aan.

Brussel
De laatste dagen zien we dat de onrust een kookpunt bereikt. Wat LTO betreft is er geen alternatief: het Nederlandse en Europese landbouwbeleid moet op de schop. De stapeling van regels moet verminderen en de praktijk moet weer centraal komen te staan. Er moeten op korte termijn stappen gezet worden naar landbouwbeleid dat haalbaar en realistisch is. En we kunnen niet wachten op een nieuw regeerakkoord. Dit signaal zullen we komende week duidelijk neerleggen bij minister Adema en het kabinet. Binnen onze Europese koepelorganisatie CopaCogeca merken we dat deze noodkreten in alle lidstaten van de Europese Unie leven. En, zoals door verschillende andere landen inmiddels al gedaan is, moet ook Nederland aan Brussel laten weten dat de rek eruit is.

Regiotour
De komende vier weken gaat het LTO-bestuur in zes regionale bijeenkomsten in gesprek met leden over de stapeling van regels en middelenvoorschriften. Samen met onze leden zoeken we naar oplossingen om uit de beleidsklem te komen. De oogst van deze bijeenkomsten zal een belangrijk onderdeel vormen van onze verdere inzet.

Drie wetenschappers hebben op verzoek van minister Van der Wal een essay geschreven naar de vraag of er een alternatief mogelijk is voor de kritische depositiewaarde (KDW). Dit verzoek is gedaan naar aanleiding van de aanbeveling uit het rapport van Johan Remkes van 5 oktober 2022 om een juridisch houdbaar alternatief voor de KDW te zoeken, als maat om de kwaliteit van de natuur in beeld te brengen. De publicatie van het essay, afgelopen vrijdag, markeert de start van een verdere verkenning naar mogelijke alternatieven. LTO ziet in het essay waardevolle kansen voor een constructief vervolgtraject. Wel menen wij dat de hoofdvraag die de minister aan de wetenschappers heeft meegegeven, de verkeerde vraag was. Deze zou namelijk niet moeten zijn: “Is er een alternatief voor de KDW in de wet?”, maar: “Zijn er alternatieve methoden mogelijk om de staat van instandhouding van de natuur te borgen?”.

 Natuurkwaliteit
In het voortraject heeft LTO benadrukt dat de belangrijkste onderzoeksvraag zou moeten gaan over de zoektocht naar alternatieve methoden om de staat van instandhouding van de natuur te meten en te borgen. Relevant is de vraag of en hoe deze alternatieven voor de kwaliteit van de natuur uitgedrukt kunnen worden in een omgevingswaarde, en welk handelingsperspectief daaruit voortvloeit voor boeren en tuinders in relatie tot vergunningverlening.

Naar onze mening liet de minister mogelijk waardevolle inzichten en kansen liggen door de onderzoeks­opdracht op voorhand al te eenzijdig te focussen op de (veel smallere) vraag of er alternatieven voor de KDW mogelijk zijn. De betrokken wetenschappers – de heren Erisman, Backes en De Vries – hebben zich in hun essay strikt beperkt tot deze hoofdvraag van de minister. In dit essay lijken zij dan ook amper of niet gekeken te hebben naar alternatieve manieren om de staat van de natuur, in brede zin, te beoordelen en te borgen. LTO vind dat een gemiste kans omdat deze eenzijdige focus op stikstof juist de kern vormt van de huidige impasse. Het juridisch moeras dat ons land nu al ruim vier jaar lang gijzelt is ontstaan door de eenzijdige stikstoffocus in de wet.

LTO-portefeuillehouder Platteland & Omgeving Trienke Elshof: “Wij hoopten en verwachtten dat de wetenschappers zich met een onbevangen en kundige blik zouden buigen over de vraag hoe de staat van instandhouding van de natuur integraal beoordeeld kan worden, anders dan alleen naar de KDW en stikstof te kijken. Andere Europese landen doen dit immers ook op andere wijze. LTO vindt het een gemiste kans dat de auteurs niet ingaan op welke verschillende drukfactoren op de natuur aan de orde zijn en hoe een omgevingswaarde daar uitdrukking aan kan geven. Om de papieren stikstof-schijnwerkelijkheid te overstijgen zou juist aanvullend veldonderzoek een cruciale rol moeten spelen om de natuur te beoordelen. Alleen zo krijgen we in tal van natuurgebieden duidelijkheid over de werkelijke staat van de natuur, én het belang van andere drukfactoren zoals waterbeheer, recreatiedruk, klimaatverandering en de manier waarop het gebied beheerd wordt”.

Emissies
LTO is positief over de aanbeveling om in het beleid te gaan sturen op feitelijke, meetbare stikstofemissies op bedrijfsniveau. Terecht stellen Erisman et al. dat, als het gaat om de landbouw, agrarische bedrijven verantwoordelijk zijn voor emissiebijdragen uit de landbouw, maar dat zij niet verantwoordelijk gehouden mogen worden voor het al dan niet halen van KDW-normen. LTO onderschrijft de conclusie dat “de KDW een tot de overheid gerichte doelstelling is”. Tegelijkertijd lost deze constatering alleen het probleem niet op. Als de overheid haar doelstellingen niet haalt, blijven sectoren immers aan de lat staan om emissies verder te reduceren. Naar de mening van LTO is het heel goed mogelijk om uitsluitend op emissies te sturen, de KDW weliswaar te handhaven als een (van vele) relevante milieu-indicatoren, maar de ‘absolute status’ van de KDW te schrappen door haar uit de wet én de vergunningverlening te halen.

De wetenschappers hebben deze zienswijze vertaald in een aantal aanbevelingen, die een nadere verkenning rechtvaardigen. LTO heeft continue benadrukt dat er een alternatief moet komen voor de KDW in de vergunningverlening en dat er een langjarig  perspectief moet komen, waarin agrariërs ruimte krijgen om op hun eigen manier emissiedoelen te realiseren. Het is logisch daartoe oplossingen te zoeken in de sfeer van emissiesturing op bedrijfsniveau.

Elshof: “De auteurs van het essay leveren een waardevolle aanbeveling voor het beoordelen van agrarische bedrijven op hun feitelijke bijdrage aan de emissies en niet op basis van een veronderstelde bijdrage aan de stikstofdepositie. Hierin zien wij aanknopingspunten voor een vervolggesprek. LTO beoordeelt de suggestie voor het sturen op emissies als positief en ziet uit naar vervolggesprekken om dit nader te verkennen”. Tegelijkertijd zijn Elshofs zorgen niet weggenomen: “Als de regering volhard in het handhaven van de KDW in de wet, dan is niet duidelijk wat er qua emissie-eis gebeurt richting agrarische bedrijven wanneer doelstellingen voor Natura2000-gebieden niet gehaald worden. Als bijvoorbeeld de buitenlandse emissies niet of onvoldoende afnemen, zijn wij bezorgd dat het Rijk alsnog scherpere reductiedoelen aan de landbouw oplegt, terwijl niet duidelijk is of de staat van instandhouding van de natuur daar werkelijk mee geholpen is. De regering moet echt afscheid nemen van het sturen op stikstofdepositie en zorgdragen voor duidelijkheid over hoe de staat van de natuur wél beoordeeld moet worden. Het verstoppen achter KDW-waarden die een metafysische betekenis voor de staat van natuur wordt toegedicht moet stoppen. Het moet weer gaan over wat werkelijk de staat van de natuur is en wat er reëel gezien nodig is om de natuur in stand te houden”.

In de afgelopen weken zijn in verschillende provincies natuurdoelanalyses (NDA’s) verschenen. In Noord-Brabant is als gevolg daarvan de vergunningverlening met onmiddellijke ingang stopgezet. Bestudering van deze NDA’s laat zien dat de meerderheid van de trends in de natuur überhaupt niet bekend is. In Noord-Brabant blijkt dat van meer dan 50% van alle habitats en soorten de kwaliteit niet beoordeeld kan worden vanwege een gebrek aan informatie. Desondanks baseert Nederland haar stikstofbeleid hierop. LTO constateert dat Nederland kiest voor een werkwijze die totaal afwijkt van andere Europese landen. Bovendien pakt deze manier van omgaan met de staat van instandhouding van de natuur veel nadeliger uit.

LTO-portefeuillehouder Platteland & Omgeving Trienke Elshof: “De systematiek van de NDA’s komt er op neer dat – als in een groot natuurgebied – de kwaliteit van één lokaal voorkomend habitat niet bekend is, deze als ‘slecht’ beoordeeld moet worden en dat vervolgens de kwaliteit van het hele natuurgebied als ‘slecht’ wordt gekwalificeerd. Het beleid lijkt haast ontworpen om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk seinen op rood springen.”

Brief
Gisteren stuurde LTO een brief aan stikstofminister Van der Wal en aan de Ecologische Autoriteit, de heer Mommaas, waarin we hen oproepen om deze werkwijze met spoed aan te passen.

Elshof: “Als trends in de natuur onbekend zijn, zou er zo snel mogelijk op basis van een feitelijke veldanalyse meer inzicht moeten ontstaan. Het is absurd dat het oordeel over de kwaliteit van de natuur uitsluitend wordt gebaseerd op onderzoek van achter een bureau. Bovendien: hoe is het mogelijk dat we in Nederland zoveel geld uitgeven aan natuurbeheer, maar dat de resultaten daarvan voor een groot aantal natuurdoeltypen blijkbaar onbekend is?”

Papieren werkelijkheid
De eerste NDA’s bevestigen dat delen van de Nederlandse natuur er niet goed voorstaan, maar ook dat stikstofoverbelasting slechts één van de vele oorzaken is. De kwaliteit van het water, klimaatverandering, natuurbeheer, de hoge recreatiedruk in natuurgebieden en de toename van invasieve exoten zijn minstens zo relevant.

Elshof vervolgt: “Tegelijkertijd dreigen de NDA’s er nu wederom voor te zorgen dat vergunningverlening in grote delen van ons land op slot gaan. De manier waarop NDA’s worden opgesteld én de manier waarop ze gebruikt worden om beleid te maken, is een zoveelste voorbeeld van hoe het stikstofbeleid uitgaat van een papieren werkelijkheid. Gelukkig erkennen steeds meer partijen dat het stikstofbeleid écht anders moet.”

Lees hier de brief aan minister Van der Wal en Ecologisch Autoriteit Mommaas.