De voorzieningenrechter van de rechtbank Midden-Nederland heeft het verzoek van LTO, POV, Vee&Logistiek en KAVB (de belangenbehartigers) om het Woo-besluit over agrarische gegevens (Woo/2023/066) te schorsen, afgewezen. Daardoor staat het de minister vrij de gevraagde informatie aan Mobilisation for the Environment (MOB) te verstrekken en openbaar te maken. We zijn teleurgesteld over deze uitkomst en maken ons grote zorgen over de gevolgen voor agrarische ondernemers en hun gezinnen.

Oordeel voorzieningenrechter
De rechtbank behandelt in de uitspraak uitvoerig de aangevoerde belangen en beroepsgronden. De voorzieningenrechter oordeelt onder meer dat de collectieve belangenorganisaties belanghebbende zijn en dat geen sprake is van misbruik van procesrecht.

De gevolgde zienswijzeprocedure via een publicatie in de Staatscourant acht de voorzieningenrechter voldoende geschikt en zorgvuldig. De publicatie was volgens de rechter wel verwarrend, omdat daarin werd gesproken over gegevens van “veehouders”, terwijl de openbaarmaking ook akkerbouwers raakt. Ook de brief waarmee derde-belanghebbenden over het Woo-besluit zijn geïnformeerd sloot niet goed aan bij het besluit en vermeldde ten onrechte dat bezwaar in plaats van beroep openstond. Volgens de voorzieningenrechter zijn agrariërs hierdoor echter niet zodanig of onevenredig in hun belangen geschaad dat dit tot schorsing moet leiden.

Inhoudelijk kwalificeert de voorzieningenrechter huisvestingsgegevens, locatiegegevens en dieraantallen als emissiegegevens. Dat een deel van deze informatie eerder openbaar is gemaakt, dat het om historische gegevens gaat of dat gegevens betrekking hebben op oudere huisvestingssystemen, staat volgens de rechter niet aan hernieuwde openbaarmaking in de weg. Gegevens uit de landbouwtelling over landgebruik en gewascodes worden als milieugegevens aangemerkt. Voor die gegevens bestaat ruimte voor een belangenafweging, maar de voorzieningenrechter laat het belang van openbaarheid in dit geval zwaarder wegen dan het belang van agrariërs bij niet-openbaarmaking. Ook de ingeroepen uitzonderingsgronden uit de Wet open overheid leiden volgens de rechter niet tot weigering van openbaarmaking.

Grote impact op agrarische gezinnen
We beseffen hoe groot de impact van deze openbaarmaking is. Naar schatting beschikt circa 50 procent van de agrariërs buiten hun schuld niet over een volledige vergunning voor alle activiteiten. Zij mochten er op basis van het destijds geldende overheidsbeleid op vertrouwen dat daarvoor geen aanvullende vergunning nodig was en hebben vanuit dat uitgangspunt vaak forse investeringen gedaan.

Dat MOB nu gegevens over een lange reeks jaren uit de landbouwtelling en de Gecombineerde opgave kan ontvangen, zorgt voor extra onzekerheid en stress en heeft een diepe impact op agrarische gezinnen. We houden er rekening mee dat MOB de historische gegevens gebruikt om referentiesituaties vast te stellen en de gegevens inzet voor handhavingsverzoeken of verzoeken tot intrekking van vergunningen. Juist tegen de achtergrond van de bestaande vergunningenproblematiek vergroot dit de zorgen op het boerenerf.

Vertrouwen in de overheid onder druk
Agrariërs hebben gegevens in de Gecombineerde opgave steeds aan de overheid verstrekt in de veronderstelling dat daarmee vertrouwelijk wordt omgegaan. Openbaarmaking van gevoelige, tot individuele bedrijven en gezinnen herleidbare informatie zet dat vertrouwen ernstig onder druk. We vinden dat de wetgever en overheid oog moet hebben voor de context waarin deze gegevens zijn verstrekt en voor de reële gevolgen van openbaarmaking.

Maak werk van uitvoering van Kamermoties
We vinden het van groot belang dat de regering uitvoering geeft aan de aangenomen Kamermoties die oproepen tot inzet op herziening van de Europese regels over de openbaarmaking milieu-informatie. Het doel moet zijn dat gevoelige agrarische gegevens uitsluitend op een hoger abstractieniveau openbaar worden gemaakt, zodat deze niet tot individuele boerenbedrijven en -gezinnen zijn te herleiden. Transparantie en bescherming van de persoonlijke en bedrijfsmatige belangen van agrariërs moeten daarbij beter met elkaar in balans worden gebracht.

Nu het verzoek om een voorlopige voorziening is afgewezen, staat de door de belangenbehartigers verzochte voorlopige voorzieningen openbaarmaking niet meer in de weg. We onderzoeken de impact van de nog lopende verzoeken voor voorlopige voorzieningen van andere belanghebbenden (o.a. van individuele agrariërs) op de openbaarmaking. Verder bestuderen we de uitspraak en bespreken op korte termijn met de betrokken partijen en de advocaat welke vervolgstappen nog zinvol en mogelijk zijn.

Lees hier de volledige uitspraak.

De Tweede Kamer heeft 8 september jl. meerdere moties aangenomen over het wolvenbeleid. Daarmee zet zij een belangrijke stap naar meer landelijke regie en meer mogelijkheden voor provincies en veehouders om op te treden. LTO Nederland is positief over deze ontwikkeling.

De Kamer wil onder andere meer aansluiting bij de Duitse aanpak. Ook moet er meer duidelijkheid komen over de Centraal-Europese wolvenpopulatie, landelijke regels voor preventie en schadevergoeding en mogelijkheden om sneller in te grijpen als wolven voor problemen zorgen. Daarmee erkent de Kamer dat de verschillen tussen provincies in regels, ondersteuning en uitvoering voor veehouders vaak onduidelijk zijn.

Daarnaast zijn moties aangenomen om wolven beter te volgen, structureel aanvallende roedels in kaart te brengen en maatregelen eenvoudiger uit te voeren. Deze voorstellen sluiten aan bij de wensen van provincies en veehouders, die al langer vragen om meer duidelijkheid en handelingsruimte.

Volgens LTO is de uitwerking van de plannen nu belangrijk. Veehouders mogen niet te maken krijgen met regels die in de praktijk moeilijk uit te voeren zijn. Als er een landelijke norm voor preventie komt, moet die uitgaan van een redelijke inspanning van veehouders. Daarbij moet rekening worden gehouden met verschillen tussen gebieden en moet maatwerk mogelijk blijven.

LTO blijft daarnaast van mening dat de kosten van de aanwezigheid van de wolf niet bij individuele veehouders mogen terechtkomen. Preventiemaatregelen, schade en extra werkzaamheden brengen kosten met zich mee. Daarvoor is een structurele en uitvoerbare oplossing nodig.

LTO roept het kabinet op om de aangenomen moties in samenhang uit te werken. Dat moet leiden tot een landelijk, duidelijk en juridisch houdbaar wolvenbeleid dat in de praktijk goed werkt. Alleen dan krijgen provincies en veehouders de duidelijkheid en ondersteuning die zij nodig hebben.

Maandag 8 september bracht LTO-voorzitter Ger Koopmans een bezoek aan Stal ’s-Gravenweg in Vogelenzang. De pensionstal van Rutger en Petra van der Peet bevindt zich in een complexe situatie tussen twee Natura 2000-gebieden.

Naast Ger Koopmans namen namens LTO Nederland ook Matthijs Maat, voorzitter van de landelijke vakgroep Paardenhouderij, en Kim Harting, strategisch beleidsadviseur Paardenhouderij, deel aan het werkbezoek. Verder waren Michael Dobbe (voorzitter LTO Duin- en Bollenstreek), Bas Duineveld (bestuurder LTO Duin- en Bollenstreek), Huub Adank (voormalig boswachter bij Waternet) en Carmen Hartendorf (jurist bij Lexquis en vertegenwoordiger van grondeigenaren aan de gebiedstafel Zuid-Kennemerland) aanwezig om het gesprek aan te gaan met elkaar.

Tijdens het bezoek ging Ger in gesprek met de ondernemers en andere betrokkenen over de ontwikkelingen in het gebied, de vergunningverlening en de toekomst van de polder waarin Stal ’s-Gravenweg is gevestigd. De pensionstal ligt tussen twee Natura 2000-gebieden die de provincie via het Natuurnetwerk Nederland (NNN) met elkaar wil verbinden. Deze plannen hebben grote gevolgen voor de ontwikkelingsruimte van het bedrijf en zorgen voor onzekerheid over de toekomst van de onderneming. Het proces met de provincie verloopt moeizaam, waardoor agrarische ondernemers in het gebied nog altijd onvoldoende duidelijkheid hebben over hun toekomstperspectief.

Het werkbezoek maakte duidelijk hoe complex de opgaven in dit gebied zijn en welke impact ruimtelijke ontwikkelingen, natuurbeleid en vergunningstrajecten kunnen hebben op bestaande bedrijven. Voor LTO Nederland was het waardevol om de situatie ter plaatse te ervaren en het gesprek met de ondernemer aan te gaan. In het gesprek is benadrukt dat een zorgvuldige afweging nodig is tussen natuurdoelen en de belangen van ondernemers, zodat bedrijven die al jarenlang bijdragen aan de leefbaarheid en het beheer van het gebied ook in de toekomst perspectief houden.

Vanavond publiceerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) haar reflectie op het stikstofpakket van het kabinet. Het PBL concludeert dat een generieke korting op productierechten van 5 tot 10% ‘vooralsnog nodig is’ voor doelbereik. Maar terecht zegt het PBL ook dat het risico van een generieke korting funest is voor boeren: geen enkele boer kan investeren in de toekomst van het bedrijf als onzeker is of dat bedrijf in de toekomst alsnog gedwongen moet krimpen. Het spreken over generieke krimp is onnodig, werkt averechts en is voor LTO onbespreekbaar. Koplopers moeten beloond worden; niet afgeremd door spookbeelden over gedwongen krimp. We vertrouwen erop dat de regering nogmaals bevestigt dat dit niet nodig is.

Onzekerheid
Bij publicatie van het stikstofpakket benadrukte LVVN-minister Van Essen dat veel maatregelen verder uitgewerkt moeten worden. In de doorrekening van het PBL zijn deze maatregelen – zoals de invulling van zonering, de Veluweaanpak en de inzet op veldemissies – niet (of onvoldoende) meegenomen in de rekensommen. Op basis van die onvolledige set aan doorrekenbare maatregelen concludeert het PBL dat de stikstofdoelen binnen bereik komen, maar dat er een gat resteert. De sommenmakers van het PBL vegen die onzekerheid op één hoop: generieke korting. Een betekenisloze rekensom.

Meer mogelijkheden
Het raakt aan een belangrijke reden waarom LTO aan tafel zit en eist dat de plannen verbeterd worden. Boeren moeten meer mogelijkheden krijgen waaruit zij kunnen kiezen om de stikstofdoelen te halen. Meer maatregelen moeten concreet uitgewerkt worden. Er moeten, zo snel mogelijk, meer stalvloeren en -systemen beschikbaar komen die positief inrekenbaar en vergunbaar zijn. Al die maatregelen bij elkaar moeten ervoor zorgen dat boeren vanuit vakmanschap en ondernemerschap keuzes kunnen maken die passen bij het eigen bedrijf.

LTO heeft steeds benadrukt dat de stikstofaanpak pas geslaagd is als die aan drie basisvoorwaarden voldoet: 1) geen enkele boer die wil investeren in de toekomst van het bedrijf moet gedwongen worden om te stoppen, 2) boeren moeten ruimte krijgen om keuzes te maken die passen bij het eigen vakmanschap en het karakter van het eigen bedrijf, en 3) iedere boer die stappen wil zetten, moet perspectief hebben op een toekomstbestendigheid bedrijf waarmee een goede boterham verdiend kan worden.

Niemand is gehouden aan het onmogelijke
De PBL-reflectie laat zien dat het voldoen aan de normen en regels uit het stikstofpakket grote inspanningen van boeren vraagt die, in de woorden van het PBL: ‘niet voor alle bedrijven financieel haalbaar zijn’. Tegelijkertijd heeft de minister bij de presentatie van het stikstofpakket meermaals benadrukt dat niemand gehouden is aan het onmogelijke. Wat LTO betreft moet het stikstoffonds van 20 miljard euro dan ook prioriteit geven aan het financieel ondersteunen van boeren die emissiebeperkende maatregelen en/of aanpassingen in de bedrijfsvoering willen nemen. Dit budget moet zo geoormerkt worden dat boeren die willen investeren in extensivering, managementmaatregelen, innovatieve technieken of stalaanpassingen daarbij geholpen worden en daartoe in staat worden gesteld. Voor LTO was, is en blijft dat een prioriteit in onze gesprekken met het ministerie.

Rechtszekerheid
Als de overheid van boeren vraagt om te investeren in een toekomstbestendig bedrijf, dan moeten zij de zekerheid hebben dat zij ook vergunningen krijgen (en houden!) om die stappen te kunnen zetten. Zowel de Bouwsteen Emissiereductie als de Kamerbrief van 26 juni stelt dat provincies zo snel mogelijk plannen moeten opleveren waarmee additionaliteit wordt onderbouwd. Daarmee kan vergunningverlening weer los komen. LTO werkt graag met alle provincies samen om deze plannen uiterlijk 31 december van dit jaar op te leveren.

Boeren mogen afgerekend worden op datgene waarop zij invloed hebben: hun stikstofuitstoot. Niet op de stikstofneerslag op natuurgebieden kilometers verderop, en niet op de hele mix aan drukfactoren die bij elkaar bepalend zijn voor de staat van de natuur. Zoals het PBL ook aanstipt, is het daarbij wezenlijk hoe de ‘additionaliteitsvereiste’ wordt ingevuld. Boeren kunnen en mogen niet verantwoordelijk worden gemaakt voor KDW-doelen, voor andere drukfactoren en voor de kwaliteit van het natuurbeheer. Additionaliteit wordt wat LTO betreft ingevuld op basis van de emissiereductie uit het stikstofpakket. Op die basis moet vergunningverlening weer mogelijk worden. Voor deze cruciale onderwerpen laat de PBL-reflectie zien dat de stikstofaanpak verder uitgewerkt en verbeterd moet worden. Daar willen we vanuit LTO in de komende periode maximaal op inzetten.

Twee weken geleden publiceerde LVVN-minister Van Essen de kabinetsplannen voor landbouw, stikstof en natuur. Sindsdien organiseerden LTO Nederland, LTO Noord, ZLTO en LLTB vijf grote regiobijeenkomsten in Apeldoorn, Drachten, Den Bosch, Breukelen en Baexem. Ongeveer 1.500 LTO-leden bezochten de bijeenkomsten om vragen te stellen, zorgen te delen en de LTO-bestuurders richting mee te geven voor vervolggesprekken met het kabinet en de provincies.

Ondanks regionale verschillen was de boodschap opvallend eensluidend. Boeren en tuinders zijn boos en maken zich grote zorgen over de gevolgen voor hun bedrijf, hun ontwikkelmogelijkheden en de toekomst van hun gezin en opvolgers. Cruciale onderdelen van de stikstofaanpak, zoals de voorgestelde zonering en de omgang met grondgebondenheid, stuitten op massaal onbegrip én verzet. De boodschap aan LTO-bestuurders was helder: die onderdelen moéten anders. Tegelijkertijd was er tijdens alle bijeenkomsten ook een sterke wens om met feiten, argumenten en goed onderbouwde alternatieven invloed uit te oefenen op de verdere uitwerking van het beleid.

Grote zorgen over zonering en grondgebondenheid
Veruit de meeste vragen gingen over zoneringen en beperkende maatregelen rond Natura2000-gebieden, in beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Er is veel onduidelijkheid over nut en noodzaak van deze zones, aangezien stikstofsneerslag over afstanden boven 250 meter niet meer echt herleidbaar is tot een bron. Met name in gebieden waar veel bedrijven en landbouwgrond binnen toekomstige zones vallen, leven grote zorgen over waardeverlies van grond, beperkingen bij bedrijfsontwikkeling en onzekerheid voor de volgende generatie. Verschillende leden droegen voorbeelden aan die zichtbaar maakten hoe groot de impact regionaal kan zijn. Daarbij werd gewezen op honderden bedrijven en tienduizenden hectares landbouwgrond die mogelijk geraakt worden. In alle bijeenkomsten was de oproep om ervoor te zorgen dat deze zones doelmatig en efficiënt worden uitgewerkt: Zo klein mogelijk, met ruimte voor maatwerk, rekening houdend met de ligging van stikstofgevoelige habitats binnen Natura2000-gebieden.

Ook de voorgestelde norm voor grondgebondenheid van 2,6 GVE per hectare riep veel vragen op. Melkveehouders vragen zich af waarom zij aan deze norm gehouden worden als zij aan kunnen tonen dat ze de doelen voor waterkwaliteit aantoonbaar halen. Het feit dat het kabinet bij de uitwerking van grondgebondenheid afwijkt van wat ze zelf in het regeerakkoord heeft afgesproken (een eenvoudige norm óf doelsturing) bevestigt voor veel leden het beeld van een onbetrouwbare overheid die er gemakkelijk voor kiest om afspraken met de agrarische sector zonder tekst of uitleg te schenden. Ieder draagvlak ontbreekt voor deze maatregelen, die niet gericht zijn op emissiereductie maar uitsluitend op platte krimp.

Innovatie als onderdeel van de oplossing
Ook de bedrijfsemissienorm van 0,164 kg NH3 per kilo fosfaat leidt tot veel vragen onder melkveehouders. Duidelijk is dat boeren die norm niet kunnen halen door scherpe keuzes te maken in het voerspoor en voor maximale weidegang te kiezen. Voor veel ondernemers lijkt het onvermijdelijk om daarbovenop ook voor innovaties en technische maatregelen te kiezen. Daarbij leven er vragen over de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en praktische uitvoerbaarheid van die technische oplossingen.

Tijdens de bijeenkomsten werd breed erkend dat innovatie noodzakelijk blijft. Tegelijkertijd werd ook duidelijk dat veel leden vinden dat technologische oplossingen alleen onvoldoende zijn om de volledige opgave te realiseren. De discussie draaide daarom niet alleen om techniek, maar vooral om de vraag hoe ondernemers zelf regie houden op hun toekomst.

Provincies worden bepalend
Een belangrijke conclusie van de regiobijeenkomsten is dat de discussie niet eindigt bij de landelijke plannen. Veel onderdelen van de stikstofaanpak moeten nog worden uitgewerkt in provinciaal beleid. Daardoor verschuift een belangrijk deel van het speelveld naar de provincies en waterschappen.

Leden riepen LTO daarom op om niet alleen in Den Haag stevig te blijven ageren tegen de plannen, maar juist ook provinciaal te investeren in de uitwerking van het beleid. Daarbij werd meermaals benadrukt dat boeren en tuinders zelf met alternatieven en gebiedsgerichte voorstellen kunnen en moeten komen. LTO-voorzitter Ger Koopmans kondigde aan dat LTO Nederland samen met de regionale LTO-organisaties ‘gebieds-teams’ in wil stellen die per gebied actief sturen op maatwerk, werkbare oplossingen en behoud van toekomstperspectief.

Steun voor de koers, maar ook een duidelijke oproep aan LTO
Naast de plannen van het kabinet was ook de rol van LTO zelf een terugkerend onderwerpen in de verschillende bijeenkomsten. Veel leden waarderen de inzet aan de overlegtafels, maar vroegen nadrukkelijk of LTO niet steviger oppositie zou moeten voeren tegen onderdelen van de plannen. In alle regio’s klonk de behoefte aan zichtbare resultaten en krachtige belangenbehartiging. Tijdens verschillende bijeenkomsten kwam die discussie scherp naar voren toen leden vroegen of het niet tijd was om harder actie te voeren.

Tegelijkertijd was er in elke zaal ook begrip voor het feit dat resultaten worden geboekt via politieke beïnvloeding en het bouwen van meerderheden. Protest levert op zichzelf geen vergunningen op, en blijvende invloed wordt uiteindelijk vooral via argumenten en politieke druk bereikt. Hoe begrijpelijk de behoefte ook is om als sector een duidelijke streep te trekken en het plan ‘door te scheuren’.

De boodschap aan LTO was helder: blijf zichtbaar, blijf stevig invloed uitoefenen, blijf verbeteringen afdwingen en zorg ervoor dat ruimte voor ondernemerschap, bedrijfsontwikkeling en opvolging behouden blijft. Leden vragen van LTO een combinatie van strijdbaarheid, realisme en resultaatgerichtheid, met als uiteindelijk doel een toekomstbestendige landbouwsector mét perspectief voor boeren en tuinders.

Hoewel de stikstofaanpak tijdens alle bijeenkomsten zeer kritisch werd ontvangen, was er ook aandacht voor de positieve elementen die in het plan zitten. Zoals het invoeren van een rekenkundige ondergrens, waardoor het grootste deel van de PAS-melders en interimmers gelegaliseerd kan worden. Over het feit dat handhavingsverzoeken voor PAS-melders met dit pakket kunnen worden afgewezen. Over het verwijderen van de Kritische Depositiewaarde uit de wet. Over het (te trage!) loskomen van vergunningverlening. En over het feit dat ook natuurherstel in de toekomst geborgd en afrekenbaar wordt.

Terugblik
“Kortom: werk aan de winkel”, concludeert LTO-voorzitter Ger Koopmans in zijn tergblik op de bijeenkomsten: “Met de politiek, in de regering, in de Tweede en Eerste Kamer, met provinciale en gedeputeerde staten in de 12 provincies en met waterschapbestuurders gaan en blijven we indringend spreken voor verandering van de plannen. Ook is er contact met andere landbouworganisaties om verschillen te overbruggen en zoveel mogelijk samen op te trekken. We blijven dag en nacht voor de belangen van onze leden en hun gezinnen opkomen!”

Volgende week vrijdag 26 juni presenteert minister Van Essen hoe het kabinet de doelen voor stikstofreductie en natuurherstel wil halen. En hoe zij vergunningverlening weer mogelijk wil maken. Deze aanpak zal gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering van veel boeren. LTO Nederland organiseert samen met LTO Noord, ZLTO en LLTB een regiotour door het land. Op vijf bijeenkomsten gaan we met jullie in gesprek over de plannen van het kabinet en over onze inzet. Tijdens de bijeenkomsten is er volop ruimte voor vragen, zorgen, aandachtspunten én om je inbreng voor de vervolgaanpak aan ons mee te geven.

De planning van de ledenbijeenkomsten is als volgt:

Aanmelden
Aanmelden voor deze bijeenkomsten is verplicht. Na aanmelding ontvang je een e-mail met aanvullende informatie.

Klik hier om je aan te melden voor een van de ledenbijeenkomsten van LTO Noord.
Klik hier om je aan te melden voor de ledenbijeenkomst van ZLTO.
Klik hier om je aan te melden voor de ledenbijeenkomst van LLTB.

Planning
Op 26 juni in de middag, na de ministerraad, zal LVVN-minister Van Essen een persconferentie houden waarin hij de uitkomsten van de Taskforce presenteert. Gelijktijdig zal hij daarover een brief aan de Tweede Kamer sturen. Later die (na)middag zullen wij onze eerste reactie op de plannen publiceren.

We vinden het belangrijk om zo snel mogelijk na de bekendmaking het gesprek met jullie aan te gaan. LTO-voorzitter Ger Koopmans, regiobestuurders en specialisten van LTO Nederland gaan graag met jullie in gesprek over het voorstel van het kabinet, over onze inzet in de voorbije weken en maanden, en bovenal over onze vervolginzet in de komende tijd.

Vanaf maandag 29 juni starten we met vijf ledenbijeenkomsten, verspreid over het land. Mocht je verhinderd zijn voor een bijeenkomst in je eigen regio, dan ben je als LTO-lid van harte welkom om een van de andere bijeenkomsten bij te wonen.

Convenant Gewasbescherming
Het proces om tot een Convenant Gewasbescherming te komen is met één week uitgesteld en loopt dus niet parallel met de brief van 26 juni. Op donderdag 2 juli van 20:00 – 21:15u organiseren we samen met NAJK, BO Akkerbouw en Greenports Nederland een leden-webinar over het Convenant Gewasbescherming. Tijdens dit webinar is volop ruimte voor vragen én om aandachtspunten aan ons mee te geven voor de verdere uitwerking. Meer informatie over dit webinar en over de voortgang rondom het convenant volgt spoedig.

Meer informatie
Tijdens het proces van de Taskforce Landbouw, Stikstof & Natuur hebben we regelmatig nieuwsberichten gepubliceerd over de voortgang van het traject.

• Lees hier de eerste nieuwsbrief terug met meer informatie over het proces en de planning;
• Lees hier de brief die Ger Koopmans op 5 juni stuurde aan LTO-leden;
• Lees hier het bericht naar aanleiding van Ger Koopmans’ interview in Buitenhof;
• Lees hier ons bericht naar aanleiding van de gelekte informatie van 16 juni.

Volgende maand presenteert de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof hoe het kabinet de doelen voor stikstofreductie en natuurherstel wil halen. En hoe zij vergunningverlening weer mogelijk wil maken. Deze aanpak zal gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering van veel boeren. Via wekelijkse nieuwsberichten informeren we onze achterban over de voortgang van het proces en over de inzet van LTO. Dit bericht is de eerste (en daardoor extra lange) wekelijkse nieuws-update over de Taskforce.

Wat doet de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof?
In de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof werkt het kabinet aan de opgaven voor natuur en stikstof in samenhang met de opgaven op water, gewasbescherming, klimaat en dierwaardigheid. Op 27 maart j.l. presenteerde LVVN-minister Van Essen het proces en de doelen van de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Het kabinet kiest voor een aanpak op basis van zeven pijlers. De eerste pijler draait om generieke stikstofreductie. Het kabinet stuurt op een ammoniakreductie van 23-25% (in 2030) en 42-46% (in 2035) ten opzichte van 2019. Om dat te bereiken worden verschillende instrumenten voorbereid. Daarbij gaat het om bedrijfsspecifieke emissienormen, het invoeren van grondgebondenheid in de melkveehouderij uiterlijk in 2032, afroming van productierechten bij verhandeling en het verbreden van het stelsel van dier- en fosfaatrechten. Het kabinet blijft inzetten op vrijwillige beëindigingsregelingen voor ondernemers die willen stoppen.

De tweede pijler betreft de gebiedsgerichte aanpak. Het kabinet kiest ervoor om rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden te werken met zonering. In die zones gelden strengere eisen aan emissiereductie en wordt het grondgebruik aangepast aan de natuurdoelen. De Veluwe, de Peel, het Groene Hart, Hart van het Noorden en Noordwest-Overijssel worden genoemd als prioritaire gebieden.

Andere pijlers richten zich onder andere op natuurherstel (betere monitoring, betere verankering van agrarisch natuurbeheer als belangrijk instrument) en wettelijke aanpassingen. Het kabinet wil de KDW-systematiek vervangen door wettelijk vastgelegde emissiedoelen voor landbouw, industrie en mobiliteit, en werkt aan een juridisch houdbare rekenkundige ondergrens. Bovenal moet het vraagstuk rondom ‘additionaliteit’ worden opgelost zodat vergunningverlening weer mogelijk wordt.

Wat is de rol van LTO?
Onderdeel van het proces is een ‘maatschappelijk overleg Landbouw, Natuur en Stikstof’: een klankbordgroep onder voorzitterschap van Elbert Dijkgraaf. Vanuit de landbouwsector nemen onder andere LTO Nederland, NAJK, Biohuis, BO Akkerbouw, BoerenNatuur, Avined, Coviva en ZuivelNL hieraan deel. Ook keten- en bedrijfsorganisaties als FNLI, Rabobank, Greenports Nederland/Glastuinbouw Nederland, VNO-NCW en Bouwend Nederland zijn betrokken. Vanuit NGO’s nemen Natuurmonumenten, LandschappenNL, Natuur & Milieu en de Dierenbescherming deel.

In deze klankbordgroep zet LTO zich er maximaal voor in om te beïnvloeden dat de voorgestelde aanpak ook in praktijk haalbaar en realistisch is, dat voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. En, bovenal, dat de agrarische sector ook toekomst- en handelingsperspectief krijgt.

Wat wordt er besproken?
Tijdens de laatste bijeenkomst van de klankbordgroep (woensdag 27 mei 2026) riep LTO-voorzitter Ger Koopmans op om het stikstof-reductiepercentage van 42-46% te vervangen door feitelijke, absolute getallen per sector. Ger Koopmans: “We merken dat het percentage van 42-46% emissiereductie voor de landbouw in 2035 ten opzichte van 2019 tot veel onduidelijkheid leidt. Het percentage roept – ten onrechte – het beeld op alsof alle boeren in Nederland deze taakstelling krijgen opgelegd. Dat is nadrukkelijk niet het geval. Het percentage is een landelijke opgave. Voor, bijvoorbeeld, boeren die de voorbije jaren al stappen gezet hebben, moet de opgave kleiner zijn. Die onzekerheid moet van tafel gehaald worden: Communiceer een harde, nationale totaalopgave voor de land- en tuinbouw van in totaliteit van 45 tot 50 kiloton minder stikstofuitstoot in 2035 ten opzichte van 2019, rechtvaardig onderverdeeld naar de verschillende sectoren. Uiteraard moeten de stappen die sinds 2019 al zijn gezet, zoals de effecten van de stoppersregelingen en het verlies van derogatie, hierin worden meegenomen.”

Een ander onderwerp waar LTO aandacht voor vroeg, is de noodzaak voor bedrijven om te kunnen ontwikkelen. Ger Koopmans: “Het overgrote deel van alle agrariërs heeft inmiddels te maken met een situatie waarin zij PAS-melder of interimmer zijn, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeren door de gerechtelijke uitspraken in de Rendac en Amercentrale (18 december 2024) of de Greenpeace-uitspraak (22 januari 2025). Tal van ondernemers zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Ondernemers en agrarische gezinsbedrijven die vaak al jarenlang in onzekerheid leven, die niet in hun bedrijf kunnen investeren en die niet weten wat de toekomst brengt. Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Maar verduurzaming zonder de mogelijkheid om bedrijven toekomstgericht door te laten ontwikkelen, is geen verduurzaming. Dat is platte krimp. Daar kan geen sprake van zijn. Boeren en tuinders moeten de mogelijkheid krijgen om in hun bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter van het eigen bedrijf. Alleen dan kan de sector écht investeren in verdere verduurzaming.”

Andere onderwerpen die door ons zijn ingebracht, gaan over de noodzaak om in toekomstige gebiedsprocessen wettelijke herverkaveling (WILG) in te kunnen zetten, over de noodzaak om ‘additionaliteit’ juridisch op te lossen, en over het in beeld brengen van de impact (ruimtelijk en economisch) van de zonering die het kabinet in wil voeren. Ook in deze zones gaan we ervan uit dat het volledige ‘trappetje van Remkes’ tot de mogelijkheden behoort: de keuze om te extensiveren, te innoveren, te verplaatsen of om een bedrijfsomslag te maken.

Hoe ziet de planning eruit?
Het kabinet heeft aangekondigd dat de Taskforce de uitwerking van haar aanpak op 26 juni a.s. aan de Tweede Kamer stuurt. In de week van 29 juni, waarschijnlijk op woensdag 1 juli, debatteert de Tweede Kamer hierover met het kabinet. Vanuit LTO spreken we doorlopend met Kamerleden, bewindspersonen, ambtenaren en collega-organisaties over de uitwerking van de samenhangende aanpak.

LTO Nederland en Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) zijn kritisch op het conceptprogramma voor de maatwerkaanpak van PAS-projecten. Zeven jaar na het wegvallen van het PAS zitten duizenden ondernemers die handelden volgens overheidsbeleid nog altijd zonder legalisatie. Volgens LTO biedt ook deze aanpak onvoldoende uitzicht op een echte oplossing.

“Het is onbestaanbaar dat ondernemers die deden wat de overheid vroeg, nog steeds in onzekerheid verkeren,” stelt LTO. “Het systeemfalen wordt nu feitelijk afgewenteld op individuele ondernemers, terwijl de overheid verantwoordelijk blijft voor legalisatie.”

Volgens LTO Nederland is legalisatie van PAS-melders vooral een papieren exercitie. De emissies van deze bedrijven zitten al in de AERIUS-modellen en zorgen feitelijk niet voor extra uitstoot. Daarom pleit LTO opnieuw voor het juridisch mogelijk maken van zogenoemde natuurtoestemmingsvervangende besluiten, zoals eerder voorgesteld in het Houthoff-rapport Meer dan papier.

Daarnaast roept LTO het kabinet op om fundamenteel anders naar stikstofbeleid te kijken. De organisatie wil af van de huidige KDW-systematiek en pleit voor sturen op emissiereductie in plaats van vergunningverlening koppelen aan de staat van de natuur.

Om Nederland van het slot te halen vraagt LTO om spoedwetgeving vóór de zomer van 2026. Daarbij noemt de organisatie onder meer:

• juridische borging van legalisatie van PAS-melders;
• invoering van een rekenkundige ondergrens;
• ruimte voor vergunningverlening van innovaties;
• een afdwingbaar tijdpad voor legalisatie.

LTO ondersteunt het voornemen om vóór maart 2028 voor iedere PAS-melder een passende oplossing te vinden, maar waarschuwt dat het huidige kabinet nog onvoldoende handelingsperspectief biedt. “Vrijwillige beëindiging mag nooit de impliciete uitkomst worden van een ondeugdelijk vergunningenstelsel,” aldus LTO.

Tot slot benadrukt LTO dat ook interimmers, positief geweigerden en andere bedrijven zonder juiste natuurtoestemming een oplossing nodig hebben. De organisatie hoopt dat de integrale stikstofaanpak die het kabinet deze zomer presenteert wél voldoende perspectief biedt voor ondernemers én vergunningverlening in Nederland.

De reactie van LTO kunt u hier lezen.

LTO Nederland heeft gereageerd op de internetconsultatie voor de Landelijke vrijwillige beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Vbr). Deze regeling biedt stoppende veehouders opnieuw een mogelijkheid om hun bedrijf vrijwillig te beëindigen. Voor sommige ondernemers kan dit een aantrekkelijke optie zijn. 

Bedrijven binnen de 1000 meter van een Natura 2000 gebied hebben voorrang. Daarna komen bedrijven die met de minste euro’s de meeste milieuwinst realiseren als eerst in aanmerking voor de regeling. Dat heeft als voordeel dat oudere stallen eerder in aanmerking komen dan nieuwe stallen. Daar is LTO positief over.

Tegelijkertijd benadrukt LTO Nederland dat deze regeling slechts één onderdeel is van een bredere, integrale aanpak. Volgens het zogenoemde ‘trappetje van Remkes’ moet beleid niet alleen gericht zijn op stoppen, maar vooral ook op innovatie, verplaatsing en extensivering. LTO maakt zich zorgen dat het perspectief voor boeren die willen doorgaan, en voor jonge boeren die bedrijven willen overnemen, nog steeds ontbreekt. 

Innovatie en vergunningverlening essentieel 

LTO vindt dat de grootste urgentie ligt bij het weer mogelijk maken van vergunningverlening voor veehouderijbedrijven, waaronder ook voor PAS-melders. Het faciliteren van innovatie is effectiever gebleken dan het opkopen van bedrijven. Daarom moet het mogelijk maken van innovatie en het vergunnen daarvan prioriteit nummer één worden voor de nieuwe landbouwminister. 

Kritische succesfactoren 

LTO vraagt aandacht voor de grote sociale impact van bedrijfsbeëindiging op ondernemers en hun gezinnen. Ook om die reden is snelle medewerking van gemeenten bij bestemmingswijzigingen extra belangrijk. 

Daarnaast is LTO positief over het voortzetten van de inzet van zaakwaarnemers. Zij vervullen een belangrijke brugfunctie tussen veehouder, adviseurs en overheden en kunnen ook bij innovatie of verplaatsing een belangrijke rol spelen. 

Twijfel over impact op landbouwstructuur rond N2000 

LTO spreekt haar zorgen uit over dat de melkveehouderij rondom sommige Natura 2000-gebieden dreigt te verdwijnen, terwijl deze sector juist belangrijk is voor maatschappelijke doelen zoals waterkwaliteit, landschap, biodiversiteit en in Zuid-Limburg het voorkomen van erosie. Hoewel de regeling prioriteit geeft aan alle bedrijven binnen 1000 meter van Natura 2000-gebieden, vraagt LTO zich af of dit voldoende aantrekkelijk is. Veel bedrijven in deze zone hadden immers eerder al gebruik kunnen maken van de landelijke beïndigingsregeling veehouderijlocaties (LBV+). LTO pleit daarom voor meer flexibiliteit, zoals de mogelijkheid om bij gemengde bedrijven slechts één tak te beëindigen. 

Ook benadrukt LTO dat verplaatsing in de praktijk vergunning-technisch bijna onmogelijk is. Een succesvolle verplaatsingsaanpak vraagt daarom om een combinatie van grondbeleid, kavelruil en een werkbare inplaatsingsregeling. 

LTO vindt het verheugend dat het nieuwe coalitieakkoord trots en vertrouwen uitstraalt in de innovatiekracht van de land- en tuinbouw, en in het vakmanschap van onze boeren en tuinders. Tegelijkertijd zullen de aangekondigde plannen in de komende jaren grote impact hebben op de agrarische sector. Dat blijkt uit het coalitieprogramma “Aan de slag: bouwen aan een beter Nederland” dat D66, CDA en VVD vandaag presenteerden. ‘Ondanks grote, openstaande punten legt het coalitieakkoord een basis die vertrouwen wekt,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans. Het nieuwe kabinet houdt vast aan doelsturing en benadrukt dat zij toekomstig beleid samen met boeren en tuinders vorm wil geven. ‘Heel terecht en cruciaal voor succes,’ benadrukt Koopmans: ‘Maak van boeren en tuinders je partner in plaats van je gespreksonderwerp. Die handschoen pakken we graag op!’

Investeer in vertrouwen
‘Juist in tijden van verandering is het cruciaal om te investeren in wederzijds vertrouwen,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans: ‘En na een decennium van wispelturig beleid is het ook écht noodzakelijk om dat serieus te nemen. Want de keuzes die de nieuwe coalitie maakt, zullen in de komende jaren grote effecten hebben voor onze boeren en tuinders. Juist daarom vind ik het positief dat de coalitiepartijen er nadrukkelijk voor kiezen om het beleid samen met boeren en tuinders vorm te geven. Zo kunnen we schouder aan schouder werken aan doelen op een manier die haalbaar en realistisch is, en die de sector écht toekomstperspectief biedt.’

Convenant gewasbeschermingsmiddelen
Het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen is daarvan een goed voorbeeld. Koopmans: ‘Het produceren van gezond voedsel en mooi groen met steeds minder middelen is een breed gedeelde wens, maar het is ook topsport. En het is bij uitstek beleid dat niet achter een bureau gemaakt kan worden. Dus heel goed dat het kabinet dit samen met onze telers en tuinders op wil pakken!’

Van het stikstofslot
Om Nederland van het stikstofslot te halen kondigt de coalitie aan de kritische depositiewaarde (KDW) zo snel mogelijk uit de wet te willen halen en te vervangen door een juridisch houdbaar alternatief. Bij een gebleken geborgd reductiepakket wordt zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens ingevoerd. Voor de land- en tuinbouw geldt een reductieopgave van 42-46% in 2035 met een tussendoel in 2030. Deze reductiedoelen worden vertaald naar doelen per gebied en bedrijf. Wij gaan er van uit dat daarbij voortgebouwd wordt op het bouwstenendocument emissiereductie landbouw dat LTO eerder samen met NAJK, provincies, gemeenten en waterschappen opstelde.

Rijk moet regie nemen
LTO vindt het positief dat de Rijksoverheid meer regie wil nemen op het ruimtelijk domein. Voorkomen moet worden dat er te grote verschillen ontstaan tussen provincies bij de regionale uitwerking van landelijk beleid. ‘Uiteraard is maatwerk van groot belang,’ zegt Koopmans: ‘Regio’s verschillen van elkaar en dat moet tot uitdrukking komen in het beleid. Maar dat mag niet leiden tot bestuurlijke willekeur: een provinciegrens mag niet de meest bepalende factor zijn voor het toekomstperspectief van een boer of tuinder.’

Stapeling
Alle economische sectoren, inclusief de land- en tuinbouw, staan voor grote uitdagingen om Europese doelen voor natuur, milieu, water en klimaat te halen. Tegelijkertijd blijven nieuwe doelen vanuit Europa maar verder opstapelen. Het is van belang om deze opgaven in samenhang te blijven bezien. Terecht stelt het coalitieakkoord dat, bij het uitvoeren van de Natuurherstelverordening, een bredere afweging wordt gemaakt met andere belangen. LTO vindt het zorgwekkend dat het kabinet niet toezegt dat bij de implementatie van de nieuwe Natuurherstelverordening een impactanalyse wordt gemaakt voordat maatregelen doorgevoerd worden.

De boer aan het stuur
In het coalitieakkoord kondigt het nieuwe kabinet aan een zonering in te stellen rondom de meest stikstofgevoelige Natura2000-gebieden die nog niet onder de norm zitten, nieuw beleid om grondgebondenheid te versterken en bredere invoering van dierrechten. Het zijn voorbeelden van nieuwe plannen die grote gevolgen zullen hebben voor boeren en tuinders. Voor LTO is het randvoorwaardelijk dat dit beleid zo wordt vormgegeven dat de agrariër zelf aan het stuur staat – met respect voor zijn of haar vakmanschap – en in staat wordt gesteld om keuzes te maken die passen bij het karakter van het eigen bedrijf. Koopmans: ‘Wat een agrariër straks moet doen, moet hij ook kunnen doen: bedrijfsmatig, juridisch en financieel. Daar moeten de middelen uit het stikstoffonds van 20 miljard euro op focussen.

Dierwaardigheid
LTO vindt het positief dat de coalitie aangeeft het Convenant Dierwaardige Veehouderij, de autoriteit en de Algemene maatregel van bestuur (AMvB) in samenhang met elkaar te willen bezien. Maar we maken ons zorgen over het feit dat hiervoor geen financiële middelen worden gereserveerd.

Sociaaleconomisch domein
Het coalitieakkoord zet in op economische groei, investeringen en stabiliteit. Dat is ook voor de land- en tuinbouw van groot belang. Boeren en tuinders zijn ondernemers, vaak gezinsbedrijven en werkgevers, die keuzes maken voor de lange termijn. Voor LTO is het daarom belangrijk dat de uitwerking van het beleid bijdraagt aan een gezond verdienvermogen, behoud van werkgelegenheid en continuïteit van bedrijven. LTO onderschrijft voorstellen van de coalitie om loondoorbetaling bij ziekte meer werkbaar te maken voor werkgevers, met name in het midden- en kleinbedrijf. Alleen met duidelijkheid en voorspelbaarheid kunnen ondernemers blijven investeren en hun bedrijf verder ontwikkelen. Samen met andere partijen in het sociaaleconomisch domein, zoals binnen de SER, zien we goede kansen voor afspraken die zorgen voor duidelijkheid en perspectief voor boeren en tuinders.

In de komende dagen bestuderen we het coalitieakkoord in detail.

Vandaag kwamen de ministeries van LVVN en VWS met een gezamenlijke brief aan de Tweede Kamer over het advies van de Gezondheidsraad over VGO-III. Het kabinet zet in op vergaande maatregelen voor de geitenhouderij. LTO Geitenhouderij vindt dat deze maatregelen onvoldoende zijn onderbouwd in effectiviteit en proportionaliteit, aangezien een aantoonbare oorzaak voor het verhoogde aantal longontstekingen rond geitenhouderijen ontbreekt. Hoewel emissiereductie van bacteriën op geitenbedrijven wordt genoemd in de Kamerbrief hadden LTO, NGZO en het Platform Melkgeitenhouderij gehoopt dat hun sectorplan meer zou worden omarmd. Het sectorplan sluit aan bij het advies van de Gezondheidsraad over emissiereductie en monitoring.

Zorgvuldige besluitvorming zolang nog te veel onduidelijk is
Er zijn nog onduidelijkheden over de VGO-III-resultaten; een aanwijsbare oorzaak voor extra longontstekingen is niet gevonden. Dat bevestigt de Gezondheidsraad in haar advies.  De geitensector maakt zich zorgen over de nadruk op de genoemde afstandsnormen. Een afstandsnorm werpt extra belemmeringen op voor geitenbedrijven, ook voor de woningbouw en andere maatschappelijke opgaven. Het effect van dergelijke maatregelen is onduidelijk. De sector geitenhouderij wil met haar sectorplan juist aan de slag om te testen welke interventies wél effectief zijn.

Blijf meten
Herhaald epidemiologisch onderzoek is noodzakelijk om trends te volgen en effecten van maatregelen te beoordelen. In de Kamerbrief wordt monitoring als een van de maatregelen genoemd. LTO onderschrijft die maatregel als goed instrument.

Moratoria mogen geen eindstation worden
In de Kamerbrief worden de provincies opgeroepen bestaande geitenmoratoria te handhaven. LTO benadrukt dat moratoria alleen verdedigbaar zijn als overbruggingsmaatregel, totdat effectieve interventies uit het sectorplan zijn geïmplementeerd of totdat er op basis van onderzoek andere conclusies mogelijk zijn.

Sector neemt verantwoordelijkheid
De geitenhouderij heeft haar verantwoordelijkheid genomen door het sectorplan ’Samen bouwen aan vitaal nabuurschap’ te presenteren. Hierin wordt concreet ingezet op emissiereductie, monitoring en onderzoek, langs de lijnen die de Gezondheidsraad adviseert. Voor de totstandkoming van het sectorplan heeft de sector zich mede gebaseerd op de input van een klankbordgroep van onafhankelijke experts in een zogenaamde experttafel Bacteriële Emissies. Deze experttafel is een half jaar geleden al aan de slag gegaan. LTO, NGZO en het Platform Melkgeitenhouderij hoopten dat het sectorplan door het Kabinet meer zou worden omarmd. Nu is het slecht één van de beleidsmatige sporen. De sectororganisaties willen zo snel mogelijk aan de slag met een consortium om de uitvoering van het sectorplan uit te voeren.

Voor boeren en tuinders eindigt 2025 met een nieuwe golf van juridische onduidelijkheid. Het 8^e actieprogramma Nitraatrichtlijn, dat op 1 januari 2026 van start had moeten gaan, is eind vorige week door een meerderheid van de Tweede Kamer afgewezen. Vandaag kwam daar het bericht bovenop dat de Europese Commissie het Nederlandse derogatieverzoek heeft afgewezen. Maar zijn de voorwaarden die aan het oude derogatiebesluit hingen daarmee ook van tafel? LTO-voorzitter Ger Koopmans benadrukt dat boeren en tuinders alwéér niet weten waar ze aan toe zijn en welke regels er voor hen gaan gelden.

LTO heeft de inzet van minister Wiersma voor een nieuwe vorm van derogatie gewaardeerd. Inhoudelijk zijn daar ook goede argumenten voor. Verreweg de meeste bedrijven die gebruik maakten van de derogatie, voldeden aan de waterkwaliteitsnormen. We weten dat juist het verlies van de derogatie negatieve gevolgen kan hebben voor de waterkwaliteit. LTO deelt dan ook de teleurstelling van de minister dat Eurocommissaris Jessika Roswall het nieuwe derogatieverzoek afwijst.

Koopmans: “Dit terwijl lidstaat Ierland vorige maand juist wél een nieuwe derogatiebeschikking heeft gekregen. De voorwaarden die aan die nieuwe Ierse derogatiebeschikking hangen zijn nog niet openbaar gemaakt, maar zullen we zodra dat kan nauwgezet analyseren. En wat de afwijzing van het Nederlandse derogatieverzoek betekent voor de oude derogatie-voorwaarden, daar moet ook snel duidelijkheid over komen. LTO zal zo snel mogelijk een stevige juridische analyse uit laten voeren naar de verschillende stukken en besluiten.” “Maar,” zegt Koopmans afsluitend: “dat boeren en tuinders nu alwéér het jaar afsluiten zonder perspectief en duidelijkheid over de toekomst, is niet goed te praten. Hier moeten de Europese én de nationale politiek snel over de brug komen!”