Twee weken geleden publiceerde LVVN-minister Van Essen de kabinetsplannen voor landbouw, stikstof en natuur. Sindsdien organiseerden LTO Nederland, LTO Noord, ZLTO en LLTB vijf grote regiobijeenkomsten in Apeldoorn, Drachten, Den Bosch, Breukelen en Baexem. Ongeveer 1.500 LTO-leden bezochten de bijeenkomsten om vragen te stellen, zorgen te delen en de LTO-bestuurders richting mee te geven voor vervolggesprekken met het kabinet en de provincies.

Ondanks regionale verschillen was de boodschap opvallend eensluidend. Boeren en tuinders zijn boos en maken zich grote zorgen over de gevolgen voor hun bedrijf, hun ontwikkelmogelijkheden en de toekomst van hun gezin en opvolgers. Cruciale onderdelen van de stikstofaanpak, zoals de voorgestelde zonering en de omgang met grondgebondenheid, stuitten op massaal onbegrip én verzet. De boodschap aan LTO-bestuurders was helder: die onderdelen moéten anders. Tegelijkertijd was er tijdens alle bijeenkomsten ook een sterke wens om met feiten, argumenten en goed onderbouwde alternatieven invloed uit te oefenen op de verdere uitwerking van het beleid.

Grote zorgen over zonering en grondgebondenheid
Veruit de meeste vragen gingen over zoneringen en beperkende maatregelen rond Natura2000-gebieden, in beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Er is veel onduidelijkheid over nut en noodzaak van deze zones, aangezien stikstofsneerslag over afstanden boven 250 meter niet meer echt herleidbaar is tot een bron. Met name in gebieden waar veel bedrijven en landbouwgrond binnen toekomstige zones vallen, leven grote zorgen over waardeverlies van grond, beperkingen bij bedrijfsontwikkeling en onzekerheid voor de volgende generatie. Verschillende leden droegen voorbeelden aan die zichtbaar maakten hoe groot de impact regionaal kan zijn. Daarbij werd gewezen op honderden bedrijven en tienduizenden hectares landbouwgrond die mogelijk geraakt worden. In alle bijeenkomsten was de oproep om ervoor te zorgen dat deze zones doelmatig en efficiënt worden uitgewerkt: Zo klein mogelijk, met ruimte voor maatwerk, rekening houdend met de ligging van stikstofgevoelige habitats binnen Natura2000-gebieden.

Ook de voorgestelde norm voor grondgebondenheid van 2,6 GVE per hectare riep veel vragen op. Melkveehouders vragen zich af waarom zij aan deze norm gehouden worden als zij aan kunnen tonen dat ze de doelen voor waterkwaliteit aantoonbaar halen. Het feit dat het kabinet bij de uitwerking van grondgebondenheid afwijkt van wat ze zelf in het regeerakkoord heeft afgesproken (een eenvoudige norm óf doelsturing) bevestigt voor veel leden het beeld van een onbetrouwbare overheid die er gemakkelijk voor kiest om afspraken met de agrarische sector zonder tekst of uitleg te schenden. Ieder draagvlak ontbreekt voor deze maatregelen, die niet gericht zijn op emissiereductie maar uitsluitend op platte krimp.

Innovatie als onderdeel van de oplossing
Ook de bedrijfsemissienorm van 0,164 kg NH3 per kilo fosfaat leidt tot veel vragen onder melkveehouders. Duidelijk is dat boeren die norm niet kunnen halen door scherpe keuzes te maken in het voerspoor en voor maximale weidegang te kiezen. Voor veel ondernemers lijkt het onvermijdelijk om daarbovenop ook voor innovaties en technische maatregelen te kiezen. Daarbij leven er vragen over de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en praktische uitvoerbaarheid van die technische oplossingen.

Tijdens de bijeenkomsten werd breed erkend dat innovatie noodzakelijk blijft. Tegelijkertijd werd ook duidelijk dat veel leden vinden dat technologische oplossingen alleen onvoldoende zijn om de volledige opgave te realiseren. De discussie draaide daarom niet alleen om techniek, maar vooral om de vraag hoe ondernemers zelf regie houden op hun toekomst.

Provincies worden bepalend
Een belangrijke conclusie van de regiobijeenkomsten is dat de discussie niet eindigt bij de landelijke plannen. Veel onderdelen van de stikstofaanpak moeten nog worden uitgewerkt in provinciaal beleid. Daardoor verschuift een belangrijk deel van het speelveld naar de provincies en waterschappen.

Leden riepen LTO daarom op om niet alleen in Den Haag stevig te blijven ageren tegen de plannen, maar juist ook provinciaal te investeren in de uitwerking van het beleid. Daarbij werd meermaals benadrukt dat boeren en tuinders zelf met alternatieven en gebiedsgerichte voorstellen kunnen en moeten komen. LTO-voorzitter Ger Koopmans kondigde aan dat LTO Nederland samen met de regionale LTO-organisaties ‘gebieds-teams’ in wil stellen die per gebied actief sturen op maatwerk, werkbare oplossingen en behoud van toekomstperspectief.

Steun voor de koers, maar ook een duidelijke oproep aan LTO
Naast de plannen van het kabinet was ook de rol van LTO zelf een terugkerend onderwerpen in de verschillende bijeenkomsten. Veel leden waarderen de inzet aan de overlegtafels, maar vroegen nadrukkelijk of LTO niet steviger oppositie zou moeten voeren tegen onderdelen van de plannen. In alle regio’s klonk de behoefte aan zichtbare resultaten en krachtige belangenbehartiging. Tijdens verschillende bijeenkomsten kwam die discussie scherp naar voren toen leden vroegen of het niet tijd was om harder actie te voeren.

Tegelijkertijd was er in elke zaal ook begrip voor het feit dat resultaten worden geboekt via politieke beïnvloeding en het bouwen van meerderheden. Protest levert op zichzelf geen vergunningen op, en blijvende invloed wordt uiteindelijk vooral via argumenten en politieke druk bereikt. Hoe begrijpelijk de behoefte ook is om als sector een duidelijke streep te trekken en het plan ‘door te scheuren’.

De boodschap aan LTO was helder: blijf zichtbaar, blijf stevig invloed uitoefenen, blijf verbeteringen afdwingen en zorg ervoor dat ruimte voor ondernemerschap, bedrijfsontwikkeling en opvolging behouden blijft. Leden vragen van LTO een combinatie van strijdbaarheid, realisme en resultaatgerichtheid, met als uiteindelijk doel een toekomstbestendige landbouwsector mét perspectief voor boeren en tuinders.

Hoewel de stikstofaanpak tijdens alle bijeenkomsten zeer kritisch werd ontvangen, was er ook aandacht voor de positieve elementen die in het plan zitten. Zoals het invoeren van een rekenkundige ondergrens, waardoor het grootste deel van de PAS-melders en interimmers gelegaliseerd kan worden. Over het feit dat handhavingsverzoeken voor PAS-melders met dit pakket kunnen worden afgewezen. Over het verwijderen van de Kritische Depositiewaarde uit de wet. Over het (te trage!) loskomen van vergunningverlening. En over het feit dat ook natuurherstel in de toekomst geborgd en afrekenbaar wordt.

Terugblik
“Kortom: werk aan de winkel”, concludeert LTO-voorzitter Ger Koopmans in zijn tergblik op de bijeenkomsten: “Met de politiek, in de regering, in de Tweede en Eerste Kamer, met provinciale en gedeputeerde staten in de 12 provincies en met waterschapbestuurders gaan en blijven we indringend spreken voor verandering van de plannen. Ook is er contact met andere landbouworganisaties om verschillen te overbruggen en zoveel mogelijk samen op te trekken. We blijven dag en nacht voor de belangen van onze leden en hun gezinnen opkomen!”

Het 8^e Actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt uitgesteld. Dat heeft minister Van Essen van LVVN in een brief aan de Tweede Kamer bekend gemaakt. De minister wil kijken naar een meer integrale aanpak binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof en de Stroomgebiedsbeheerplannen. LTO Nederland kan zich vinden in die redenatie om het 8^e Actieprogramma uit te stellen.

Het uitstel van het 8^E Actieprogramma Nitraatrichtlijn zorgt voor langere onzekerheid bij agrarische ondernemers. Naar verwachting wordt een aantal maatregelen uit het nieuwe 8^e Actieprogramma per 1 januari 2028 ingevoerd. LTO Nederland ziet hierdoor een mogelijk risico ontstaan dat ondernemers in de tweede helft van 2027 geconfronteerd worden met nieuwe maatregelen. LTO Nederland zet zich in om dit te voorkomen.

In de Kamerbrief van 22 mei licht minister van Essen de afwegingen en de nieuwe tijdlijn toe. Binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof wordt momenteel gewerkt aan een plan van het kabinet om stikstof terug te dringen in samenhang met de natuur- en milieuopgaves, waaronder ook de opgave voor waterkwaliteit. Grondgebondenheid, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden worden hierin meegenomen. De keuzes op deze thema’s hebben direct of indirect effect op de waterkwaliteit. Daarnaast worden eind 2026 de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen vanuit de Kaderrichtlijn Water ter inzage voorgelegd.

Aandachtsgebieden
Ondanks dat het uitstel te begrijpen is, is dit een hard gelag voor de aandachtsgebieden die op basis van fosfaat zijn aangewezen. Deze gebieden worden in 2027 nog steeds geconfronteerd met een generieke stikstofkorting en dat is onwenselijk. LTO Nederland heeft daarom herhaaldelijk aangegeven dat deze generieke maatregel het draagvlak ondermijnt en niet bijdraagt aan een effectief waterbeleid. LTO roept op om dit per 1 januari 2027 alsnog te wijzigen.

Tijdlijn
Voor de integraliteit en het vaststellen wat de waterkwaliteitsopgave precies is, is het logisch om de keuzes in de Taskforce en de Stroomgebiedsbeheerplannen eerst af te wachten voordat er een concept 8^e Actieprogramma wordt opgesteld. Het concept 8^e Actieprogramma wordt in het eerste kwartaal 2027 ter consultatie verwacht om deze per 1 juli 2027 in te voeren. LTO Nederland benut deze extra tijd om de lobby te versterken voor een uitvoerbaar en realistisch beleid.

Doelsturing
LTO Nederland is blij dat er ondanks het uitstel van het 8^e Actieprogramma wel wordt doorgewerkt aan doelsturing en dat er eind 2026 begonnen kan worden met meten. Het opbouwen van inzicht, ervaring en kennis is belangrijk om doelsturing succesvol te maken.

LTO Nederland blijft zich inzetten op een werkbaar systeem waarin vakmanschap wordt beloond en handelingsperspectief wordt geboden. Het is belangrijk om verbetering te realiseren daar waar het nodig is. Dat vraagt om een gerichte doelmatige aanpak. Zwaarder generiek beleid past daar niet bij.

Volgende maand presenteert de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof hoe het kabinet de doelen voor stikstofreductie en natuurherstel wil halen. En hoe zij vergunningverlening weer mogelijk wil maken. Deze aanpak zal gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering van veel boeren. Via wekelijkse nieuwsberichten informeren we onze achterban over de voortgang van het proces en over de inzet van LTO. Dit bericht is de eerste (en daardoor extra lange) wekelijkse nieuws-update over de Taskforce.

Wat doet de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof?
In de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof werkt het kabinet aan de opgaven voor natuur en stikstof in samenhang met de opgaven op water, gewasbescherming, klimaat en dierwaardigheid. Op 27 maart j.l. presenteerde LVVN-minister Van Essen het proces en de doelen van de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Het kabinet kiest voor een aanpak op basis van zeven pijlers. De eerste pijler draait om generieke stikstofreductie. Het kabinet stuurt op een ammoniakreductie van 23-25% (in 2030) en 42-46% (in 2035) ten opzichte van 2019. Om dat te bereiken worden verschillende instrumenten voorbereid. Daarbij gaat het om bedrijfsspecifieke emissienormen, het invoeren van grondgebondenheid in de melkveehouderij uiterlijk in 2032, afroming van productierechten bij verhandeling en het verbreden van het stelsel van dier- en fosfaatrechten. Het kabinet blijft inzetten op vrijwillige beëindigingsregelingen voor ondernemers die willen stoppen.

De tweede pijler betreft de gebiedsgerichte aanpak. Het kabinet kiest ervoor om rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden te werken met zonering. In die zones gelden strengere eisen aan emissiereductie en wordt het grondgebruik aangepast aan de natuurdoelen. De Veluwe, de Peel, het Groene Hart, Hart van het Noorden en Noordwest-Overijssel worden genoemd als prioritaire gebieden.

Andere pijlers richten zich onder andere op natuurherstel (betere monitoring, betere verankering van agrarisch natuurbeheer als belangrijk instrument) en wettelijke aanpassingen. Het kabinet wil de KDW-systematiek vervangen door wettelijk vastgelegde emissiedoelen voor landbouw, industrie en mobiliteit, en werkt aan een juridisch houdbare rekenkundige ondergrens. Bovenal moet het vraagstuk rondom ‘additionaliteit’ worden opgelost zodat vergunningverlening weer mogelijk wordt.

Wat is de rol van LTO?
Onderdeel van het proces is een ‘maatschappelijk overleg Landbouw, Natuur en Stikstof’: een klankbordgroep onder voorzitterschap van Elbert Dijkgraaf. Vanuit de landbouwsector nemen onder andere LTO Nederland, NAJK, Biohuis, BO Akkerbouw, BoerenNatuur, Avined, Coviva en ZuivelNL hieraan deel. Ook keten- en bedrijfsorganisaties als FNLI, Rabobank, Greenports Nederland/Glastuinbouw Nederland, VNO-NCW en Bouwend Nederland zijn betrokken. Vanuit NGO’s nemen Natuurmonumenten, LandschappenNL, Natuur & Milieu en de Dierenbescherming deel.

In deze klankbordgroep zet LTO zich er maximaal voor in om te beïnvloeden dat de voorgestelde aanpak ook in praktijk haalbaar en realistisch is, dat voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. En, bovenal, dat de agrarische sector ook toekomst- en handelingsperspectief krijgt.

Wat wordt er besproken?
Tijdens de laatste bijeenkomst van de klankbordgroep (woensdag 27 mei 2026) riep LTO-voorzitter Ger Koopmans op om het stikstof-reductiepercentage van 42-46% te vervangen door feitelijke, absolute getallen per sector. Ger Koopmans: “We merken dat het percentage van 42-46% emissiereductie voor de landbouw in 2035 ten opzichte van 2019 tot veel onduidelijkheid leidt. Het percentage roept – ten onrechte – het beeld op alsof alle boeren in Nederland deze taakstelling krijgen opgelegd. Dat is nadrukkelijk niet het geval. Het percentage is een landelijke opgave. Voor, bijvoorbeeld, boeren die de voorbije jaren al stappen gezet hebben, moet de opgave kleiner zijn. Die onzekerheid moet van tafel gehaald worden: Communiceer een harde, nationale totaalopgave voor de land- en tuinbouw van in totaliteit van 45 tot 50 kiloton minder stikstofuitstoot in 2035 ten opzichte van 2019, rechtvaardig onderverdeeld naar de verschillende sectoren. Uiteraard moeten de stappen die sinds 2019 al zijn gezet, zoals de effecten van de stoppersregelingen en het verlies van derogatie, hierin worden meegenomen.”

Een ander onderwerp waar LTO aandacht voor vroeg, is de noodzaak voor bedrijven om te kunnen ontwikkelen. Ger Koopmans: “Het overgrote deel van alle agrariërs heeft inmiddels te maken met een situatie waarin zij PAS-melder of interimmer zijn, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeren door de gerechtelijke uitspraken in de Rendac en Amercentrale (18 december 2024) of de Greenpeace-uitspraak (22 januari 2025). Tal van ondernemers zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Ondernemers en agrarische gezinsbedrijven die vaak al jarenlang in onzekerheid leven, die niet in hun bedrijf kunnen investeren en die niet weten wat de toekomst brengt. Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Maar verduurzaming zonder de mogelijkheid om bedrijven toekomstgericht door te laten ontwikkelen, is geen verduurzaming. Dat is platte krimp. Daar kan geen sprake van zijn. Boeren en tuinders moeten de mogelijkheid krijgen om in hun bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter van het eigen bedrijf. Alleen dan kan de sector écht investeren in verdere verduurzaming.”

Andere onderwerpen die door ons zijn ingebracht, gaan over de noodzaak om in toekomstige gebiedsprocessen wettelijke herverkaveling (WILG) in te kunnen zetten, over de noodzaak om ‘additionaliteit’ juridisch op te lossen, en over het in beeld brengen van de impact (ruimtelijk en economisch) van de zonering die het kabinet in wil voeren. Ook in deze zones gaan we ervan uit dat het volledige ‘trappetje van Remkes’ tot de mogelijkheden behoort: de keuze om te extensiveren, te innoveren, te verplaatsen of om een bedrijfsomslag te maken.

Hoe ziet de planning eruit?
Het kabinet heeft aangekondigd dat de Taskforce de uitwerking van haar aanpak op 26 juni a.s. aan de Tweede Kamer stuurt. In de week van 29 juni, waarschijnlijk op woensdag 1 juli, debatteert de Tweede Kamer hierover met het kabinet. Vanuit LTO spreken we doorlopend met Kamerleden, bewindspersonen, ambtenaren en collega-organisaties over de uitwerking van de samenhangende aanpak.

LTO Nederland en Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) zijn kritisch op het conceptprogramma voor de maatwerkaanpak van PAS-projecten. Zeven jaar na het wegvallen van het PAS zitten duizenden ondernemers die handelden volgens overheidsbeleid nog altijd zonder legalisatie. Volgens LTO biedt ook deze aanpak onvoldoende uitzicht op een echte oplossing.

“Het is onbestaanbaar dat ondernemers die deden wat de overheid vroeg, nog steeds in onzekerheid verkeren,” stelt LTO. “Het systeemfalen wordt nu feitelijk afgewenteld op individuele ondernemers, terwijl de overheid verantwoordelijk blijft voor legalisatie.”

Volgens LTO Nederland is legalisatie van PAS-melders vooral een papieren exercitie. De emissies van deze bedrijven zitten al in de AERIUS-modellen en zorgen feitelijk niet voor extra uitstoot. Daarom pleit LTO opnieuw voor het juridisch mogelijk maken van zogenoemde natuurtoestemmingsvervangende besluiten, zoals eerder voorgesteld in het Houthoff-rapport Meer dan papier.

Daarnaast roept LTO het kabinet op om fundamenteel anders naar stikstofbeleid te kijken. De organisatie wil af van de huidige KDW-systematiek en pleit voor sturen op emissiereductie in plaats van vergunningverlening koppelen aan de staat van de natuur.

Om Nederland van het slot te halen vraagt LTO om spoedwetgeving vóór de zomer van 2026. Daarbij noemt de organisatie onder meer:

• juridische borging van legalisatie van PAS-melders;
• invoering van een rekenkundige ondergrens;
• ruimte voor vergunningverlening van innovaties;
• een afdwingbaar tijdpad voor legalisatie.

LTO ondersteunt het voornemen om vóór maart 2028 voor iedere PAS-melder een passende oplossing te vinden, maar waarschuwt dat het huidige kabinet nog onvoldoende handelingsperspectief biedt. “Vrijwillige beëindiging mag nooit de impliciete uitkomst worden van een ondeugdelijk vergunningenstelsel,” aldus LTO.

Tot slot benadrukt LTO dat ook interimmers, positief geweigerden en andere bedrijven zonder juiste natuurtoestemming een oplossing nodig hebben. De organisatie hoopt dat de integrale stikstofaanpak die het kabinet deze zomer presenteert wél voldoende perspectief biedt voor ondernemers én vergunningverlening in Nederland.

De reactie van LTO kunt u hier lezen.

Het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch heeft op 17 februari 2026 uitspraak gedaan in een hoger beroep van een agrarisch ondernemer tegen de Staat. De zaak ging over de legalisatie van een PAS-melding. Het Hof wijst de vordering af, omdat het niet aan de rechter is om de Staat te verplichten tot legalisatie. Wel benadrukt het Hof dat de ondernemer mogelijk recht heeft op schadevergoeding.

Geen bevel van de rechter tot legalisatie
In deze zaak had een ondernemer zijn bedrijf uitgebreid op basis van een PAS-melding. Na de uitspraak van de Raad van State op 29 mei 2019, waarin het PAS ongeldig werd verklaard, bleek dat voor deze activiteiten alsnog een natuurvergunning nodig was.

De ondernemer vroeg in kort geding of de rechter de Staat kon verplichten zijn activiteiten te legaliseren, zodat handhaving zou worden voorkomen. Het Hof wees dit verzoek af. De reden is principieel: een civiele rechter kan de Staat niet dwingen om wetgeving te maken of beleid aan te passen. Dat is de taak van wetgevende partijen zoals ministerie en Tweede Kamer.
Door deze scheiding der machten (trias politica) kan legalisatie van PAS-melders niet via een rechterlijk bevel worden afgedwongen. De uitspraak betekent dus geen directe legalisatie en biedt geen automatische bescherming tegen handhaving.

Aandacht voor de verantwoordelijkheid van de Staat
Tegelijkertijd laat het Hof ruimte voor een mogelijke schadevergoedingsvordering. Voor LTO is dit een belangrijk onderdeel van de uitspraak. De gevolgen van het wegvallen van het PAS kunnen niet alleen bij individuele ondernemers worden neergelegd. De overheid heeft hiervoor al enige tijd een schadeloket ingericht. Of dit voldoende helpt, is nog niet duidelijk. Dat hangt sterk af van hoe de individuele aanvragen worden beoordeeld.

Een structurele oplossing blijft nodig
Een schadevergoeding is uiteindelijk geen oplossing voor PAS-melders die hun bedrijf willen voortzetten. Zij willen dat hun situatie wordt hersteld en dat hun bedrijfsactiviteiten weer legaal worden. Het beleid moet toekomstbestendig worden voor de agrarische ondernemer.

LTO benadrukt dat PAS-melders niet langdurig in onzekerheid kunnen blijven. Zoals het Hof ook aangeeft, is het aan de wetgever om regels te maken die de PAS-melders legaliseren. De uitspraak maakt duidelijk dat de rechter het stikstofprobleem niet kan oplossen. De verantwoordelijkheid ligt bij de politiek.

LTO vindt het verheugend dat het nieuwe coalitieakkoord trots en vertrouwen uitstraalt in de innovatiekracht van de land- en tuinbouw, en in het vakmanschap van onze boeren en tuinders. Tegelijkertijd zullen de aangekondigde plannen in de komende jaren grote impact hebben op de agrarische sector. Dat blijkt uit het coalitieprogramma “Aan de slag: bouwen aan een beter Nederland” dat D66, CDA en VVD vandaag presenteerden. ‘Ondanks grote, openstaande punten legt het coalitieakkoord een basis die vertrouwen wekt,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans. Het nieuwe kabinet houdt vast aan doelsturing en benadrukt dat zij toekomstig beleid samen met boeren en tuinders vorm wil geven. ‘Heel terecht en cruciaal voor succes,’ benadrukt Koopmans: ‘Maak van boeren en tuinders je partner in plaats van je gespreksonderwerp. Die handschoen pakken we graag op!’

Investeer in vertrouwen
‘Juist in tijden van verandering is het cruciaal om te investeren in wederzijds vertrouwen,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans: ‘En na een decennium van wispelturig beleid is het ook écht noodzakelijk om dat serieus te nemen. Want de keuzes die de nieuwe coalitie maakt, zullen in de komende jaren grote effecten hebben voor onze boeren en tuinders. Juist daarom vind ik het positief dat de coalitiepartijen er nadrukkelijk voor kiezen om het beleid samen met boeren en tuinders vorm te geven. Zo kunnen we schouder aan schouder werken aan doelen op een manier die haalbaar en realistisch is, en die de sector écht toekomstperspectief biedt.’

Convenant gewasbeschermingsmiddelen
Het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen is daarvan een goed voorbeeld. Koopmans: ‘Het produceren van gezond voedsel en mooi groen met steeds minder middelen is een breed gedeelde wens, maar het is ook topsport. En het is bij uitstek beleid dat niet achter een bureau gemaakt kan worden. Dus heel goed dat het kabinet dit samen met onze telers en tuinders op wil pakken!’

Van het stikstofslot
Om Nederland van het stikstofslot te halen kondigt de coalitie aan de kritische depositiewaarde (KDW) zo snel mogelijk uit de wet te willen halen en te vervangen door een juridisch houdbaar alternatief. Bij een gebleken geborgd reductiepakket wordt zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens ingevoerd. Voor de land- en tuinbouw geldt een reductieopgave van 42-46% in 2035 met een tussendoel in 2030. Deze reductiedoelen worden vertaald naar doelen per gebied en bedrijf. Wij gaan er van uit dat daarbij voortgebouwd wordt op het bouwstenendocument emissiereductie landbouw dat LTO eerder samen met NAJK, provincies, gemeenten en waterschappen opstelde.

Rijk moet regie nemen
LTO vindt het positief dat de Rijksoverheid meer regie wil nemen op het ruimtelijk domein. Voorkomen moet worden dat er te grote verschillen ontstaan tussen provincies bij de regionale uitwerking van landelijk beleid. ‘Uiteraard is maatwerk van groot belang,’ zegt Koopmans: ‘Regio’s verschillen van elkaar en dat moet tot uitdrukking komen in het beleid. Maar dat mag niet leiden tot bestuurlijke willekeur: een provinciegrens mag niet de meest bepalende factor zijn voor het toekomstperspectief van een boer of tuinder.’

Stapeling
Alle economische sectoren, inclusief de land- en tuinbouw, staan voor grote uitdagingen om Europese doelen voor natuur, milieu, water en klimaat te halen. Tegelijkertijd blijven nieuwe doelen vanuit Europa maar verder opstapelen. Het is van belang om deze opgaven in samenhang te blijven bezien. Terecht stelt het coalitieakkoord dat, bij het uitvoeren van de Natuurherstelverordening, een bredere afweging wordt gemaakt met andere belangen. LTO vindt het zorgwekkend dat het kabinet niet toezegt dat bij de implementatie van de nieuwe Natuurherstelverordening een impactanalyse wordt gemaakt voordat maatregelen doorgevoerd worden.

De boer aan het stuur
In het coalitieakkoord kondigt het nieuwe kabinet aan een zonering in te stellen rondom de meest stikstofgevoelige Natura2000-gebieden die nog niet onder de norm zitten, nieuw beleid om grondgebondenheid te versterken en bredere invoering van dierrechten. Het zijn voorbeelden van nieuwe plannen die grote gevolgen zullen hebben voor boeren en tuinders. Voor LTO is het randvoorwaardelijk dat dit beleid zo wordt vormgegeven dat de agrariër zelf aan het stuur staat – met respect voor zijn of haar vakmanschap – en in staat wordt gesteld om keuzes te maken die passen bij het karakter van het eigen bedrijf. Koopmans: ‘Wat een agrariër straks moet doen, moet hij ook kunnen doen: bedrijfsmatig, juridisch en financieel. Daar moeten de middelen uit het stikstoffonds van 20 miljard euro op focussen.

Dierwaardigheid
LTO vindt het positief dat de coalitie aangeeft het Convenant Dierwaardige Veehouderij, de autoriteit en de Algemene maatregel van bestuur (AMvB) in samenhang met elkaar te willen bezien. Maar we maken ons zorgen over het feit dat hiervoor geen financiële middelen worden gereserveerd.

Sociaaleconomisch domein
Het coalitieakkoord zet in op economische groei, investeringen en stabiliteit. Dat is ook voor de land- en tuinbouw van groot belang. Boeren en tuinders zijn ondernemers, vaak gezinsbedrijven en werkgevers, die keuzes maken voor de lange termijn. Voor LTO is het daarom belangrijk dat de uitwerking van het beleid bijdraagt aan een gezond verdienvermogen, behoud van werkgelegenheid en continuïteit van bedrijven. LTO onderschrijft voorstellen van de coalitie om loondoorbetaling bij ziekte meer werkbaar te maken voor werkgevers, met name in het midden- en kleinbedrijf. Alleen met duidelijkheid en voorspelbaarheid kunnen ondernemers blijven investeren en hun bedrijf verder ontwikkelen. Samen met andere partijen in het sociaaleconomisch domein, zoals binnen de SER, zien we goede kansen voor afspraken die zorgen voor duidelijkheid en perspectief voor boeren en tuinders.

In de komende dagen bestuderen we het coalitieakkoord in detail.

Een brede coalitie van organisaties uit landbouw, visserij, jacht en recreatie waarschuwt voor de stapeling van natuurplannen en doelensystemen in Nederland. Volgens hen dreigt hiermee een herhaling van de fouten uit het stikstof- en Natura 2000-dossiers. In een gezamenlijke brief aan staatssecretaris Rummenie roepen zij het kabinet op om nu te kiezen voor duidelijke doelen, samenhang en uitvoerbaarheid. Daarmee willen zij voorkomen dat opnieuw onuitvoerbaar en juridisch kwetsbaar beleid ontstaat.

Tijdens een informatiebijeenkomst over de Europese Natuurherstelverordening (NHV) georganiseerd door het ministerie van LVVN gehouden in oktober te Utrecht werd duidelijk dat fundamentele keuzes ontbreken. Sectoren die dagelijks werken met land en water krijgen te maken met nieuwe verplichtingen. Tegelijk blijft onduidelijk wat ‘natuurherstel’ precies betekent. Ook is niet helder hoe doelen worden vastgesteld en wat de gevolgen zijn voor vergunningverlening, bedrijfsvoering en bestaand gebruik.

De sectoren herkennen hierin een patroon dat eerder zichtbaar was bij de aanpak van stikstof en Natura 2000: ambitieuze doelen zonder heldere afbakening, onvoldoende samenhang met bestaand beleid en een onderschatting van de gevolgen voor uitvoering en vergunningverlening. Het resultaat was jarenlange onzekerheid, stilgevallen investeringen en een golf aan juridische procedures. Volgens de betrokken organisaties dreigt het natuurbeleid in Nederland langs hetzelfde pad te worden ingevoerd.

De combinatie van de NHV, de Vogel- en Habitatrichtlijn, de nieuwe Natuurdoelanalyses, de actualisatie van Natura 2000-doelen, mariene gebiedsplannen, beheerplannen van terreinbeheerders en diverse beleidsagenda’s creëert een systeem dat bestuurlijk onduidelijk, ecologisch onzeker en juridisch risicovol is. Hierdoor neemt de stapeling van regels toe en groeit het risico op tegenstrijdige verplichtingen en verdere juridisering. Sectoren waarschuwen dat beleid zo steeds verder losraakt van de uitvoeringspraktijk.

Daarnaast leidt het tot een verdere inperking van de beschikbare ruimte voor land- en watergebruik, terwijl het ecologisch effect van veel voorgestelde maatregelen onvoldoende is onderbouwd. Dit raakt direct landbouw, visserij, jacht en recreatie, maar ook investeringszekerheid, onderhoud van het landschap en de leefbaarheid van het landelijk gebied. De ervaringen met het stikstof- en Natura 2000-beleid laten zien dat vage doelen en een pas later uitgewerkte uitvoering leiden tot vastlopende processen.
Als het kabinet deze lessen nu niet toepast, dreigt opnieuw een vergelijkbare impasse te ontstaan.

De brede sectoren delen dezelfde zorgen. Dit heeft geleid tot een gezamenlijke brief aan de staatssecretaris, met drie dringende oproepen:

1. Neem regie en voorkom herhaling van beleidsstapeling
   Maak expliciet hoe de Natuurherstelverordening zich verhoudt tot bestaand natuurbeleid en voorkom dat dezelfde gebieden, activiteiten en sectoren opnieuw worden geconfronteerd met overlappende en tegenstrijdige verplichtingen.
2. Leer van stikstof en Natura 2000: kies voor heldere, haalbare doelen
   Definieer wat ‘herstel’ betekent, welke ecologische effecten daadwerkelijk worden nagestreefd en hoe deze worden gemeten. Alleen concrete en realistische doelen voorkomen juridische onzekerheid en beleidsstilstand.
3. Zet uitvoerbaarheid centraal, niet achteraf repareren
   Betrek de praktijk vooraf bij de uitwerking. Beleidsambities die niet uitvoerbaar zijn, leiden – zoals eerder is gebleken – tot verlies aan draagvlak, stilvallende vergunningverlening en vertraging van natuurdoelen.

De sectoren roepen de staatssecretaris op om het natuurbeleid te herijken en expliciet de lessen uit het stikstof- en Natura 2000-dossier toe te passen. Zonder die koerswijziging dreigt opnieuw een langdurig beleidsdossier waarin natuur, economie en samenleving allemaal verliezen.

Initiatiefnemers
Aan het initiatief nemen deel: LTO, Agractie Nederland, NAV, de Nederlandse Vissersbond (namens de gezamenlijke visserijorganisaties), de Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging, HISWA-RECRON en de FNRS. De brede samenstelling benadrukt dat de zorgen sectoroverstijgend zijn en niet op zichzelf staan.

Vandaag presenteerden informateur Sybrand Buma en fractieleiders Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) het tussenverslag “Samen aan de slag voor een sterker Nederland”. LTO zal het verslag de komende dagen nauwgezet bestuderen. Bij eerste lezing zien we veel waardevolle voorstellen die een goede basis bieden voor verdere uitwerking. We herkennen oplossingen die LTO de voorbije tijd heeft aangedragen. Tegelijkertijd zien we ook voorstellen die vragen en, in een enkel geval, zorgen oproepen. We hopen dat het verslag niet alleen een ‘uitgestoken hand’ is naar andere politieke partijen voor verdere uitwerking, maar ook naar maatschappelijke organisaties. Vanuit LTO werken we daar graag aan mee.

Stikstof
De voorgestelde stikstofaanpak biedt een goede basis voor verdere uitwerking. We herkennen belangrijke elementen uit de Bouwsteen emissiereductie die LTO en NAJK samen met IPO, VNG en UvW heeft opgesteld. Zoals een wettelijk vastgesteld stikstofdoel voor 2035 met een tussendoel in 2030, en vervanging van de KDW. Het is goed dat in de verdere stikstofaanpak meer aandacht wordt gegeven aan het meten en monitoren van de feitelijke staat van de natuur. Een gebiedsgerichte aanpak focust terecht op de meest urgente gebieden, maar dit moet beperkt worden tot twee tot vijf drukgebieden zoals is voorgesteld in de Bouwsteen die we met IPO en andere partijen opstelden. Een dergelijke aanpak leent zich niet voor verbreding naar alle Natura2000-gebieden. LTO is verheugd over het belang dat de opstellers hechten aan doelsturing, waarbij boeren zelf bepalen hoe zij de gestelde reductiedoelen waarmaken. De inzet op groen gas en groene waterstof kan waardevol zijn in relatie tussen mestverwerking en -vergisting.

Zeer zorgwekkend is wat ons betreft de voorgestelde volgordelijkheid waarbij ruimte voor nieuwe vergunningen pas wordt vrijgegeven nadat er ‘voldoende stikstof is gereduceerd’. Kern uit de Bouwsteen emissiereductie is bij uitstek het vertrekpunt dat emissiereductie én vergunningverlening twee kanten van dezelfde medaille zijn die gelijktijdig geïmplementeerd moeten worden. Juist daarmee komen we uit de huidige impasse: boeren en tuinders kunnen niet investeren in emissiebeperkende maatregelen omdat zij daarvoor geen vergunning krijgen. De noodzaak van gelijktijdige inzet op aanpassing van de wet zodat vergunningverlening mogelijk wordt én geborgde emissiereductie is juridisch stevig onderbouwd in het zogenaamde Houthoff-rapport. Om het emissiedoel voor 2035 te kunnen halen is het randvoorwaardelijk dat dit wordt vastgesteld in een spoedwet die uiterlijk 1 juli 2026 van kracht wordt.

Plantaardige sectoren
LTO gaat graag met de opstellers in gesprek over het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen. De inzet op geïntegreerde gewasbescherming en nieuwe CRISPR-Cas veredelingstechnieken bieden goede kansen om verdere stappen te blijven zetten op verduurzaming van plantaardige teelten. Het is goed dat partijen inzetten op versnelde toelating van groene gewasbeschermingsmiddelen. Tegelijkertijd is het cruciaal om in een dergelijk convenant te bewaken dat er geen nationale koppen worden doorgevoerd waardoor Nederlandse telers en tuinders in hun concurrentiepositie benadeeld worden ten opzichte van Europese lidstaten waarvoor die beperkingen niet gelden. Om het verdienvermogen en de concurrentiepositie van de agrarische sector op peil te houden, moet een volgend kabinet ook werken aan het stimuleren van arbeidsbesparende technologie.

Dierlijke sectoren
Een belangrijk onderwerp dat in het tussenverslag niet aan de orde komt, is dierwaardigheid. Om verdere stappen te zetten op dierwaardigheid verdient de inzet op gunstige randvoorwaarden prioriteit. Het uitbreiden van het stelsel van dierrechten naar alle landbouwhuisdieren is een precair proces dat grote economische gevolgen kan hebben. Consequenties van deze aanpak kunnen sterk verschillend uitwerken voor verschillende dierlijke sectoren. Dit voorstel vereist grote zorgvuldigheid in de nadere uitwerking.

Het voorstel om dier- en fosfaatrechten af te romen bij buitenfamiliale overdracht, komt enkele dagen nadat minister Wiersma heeft aangekondigd om de bestaande afroming per 1 december te beëindigen. Daarmee zou dit voornemen een wrang voorbeeld zijn van de beleidsmatige wispelturigheid waar agrarische ondernemers juist onder gebukt gaan. We gaan er daarbij vanuit dat de recent gemaakte afspraken worden nagekomen, en zullen dat ook bewaken.

Agrarische sector
Het is verheugend dat het verslag de grote maatschappelijke en economische waarde van de Nederlandse land- en tuinbouw erkent, en het belang van een robuust voedselsysteem. Terecht benadrukt het verslag dat de uitvoeringskracht in de sector versterkt moet worden. De opstellers spreken uit in overleg met sectorpartijen verder vorm te willen geven aan hoe dit doelmatig en effectief bereikt kan worden. Vanuit LTO werken we graag samen aan de vormgeving van deze ‘productschappen 2.0’.

In 2025 zijn 22 GLB-pilots afgerond die in opdracht van het ministerie van LVVN innovatieve maatregelen en werkwijzen voor het GLB hebben ontwikkeld en getest. Deze pilots leverden een rijke oogst op aan lessen en aanbevelingen voor een toekomstbestendige landbouw. BoerenNatuur en LTO Nederland publiceren vandaag de handreiking ‘Van pilots naar beleid en praktijk’ met aanbevelingen om beleid en pilots beter met elkaar te verbinden, zodat met de pilots meer impact kan worden gerealiseerd. Eén van de belangrijke conclusies, is dat met de handreiking in de hand, wederzijdse verwachtingen en doelen scherp gemaakt kunnen worden. Ook verschijnt een overzicht met alle inhoudelijke beleidsaanbevelingen uit de pilots.

Handreiking voor toekomstige pilotregelingen

De handreiking ‘Van pilots naar beleid en praktijk’ is gebaseerd op gesprekken met pilots en andere betrokkenen. De handreiking biedt reflecties en praktische adviezen om toekomstige pilots meer impact te laten maken, zoals:

• organiseer een structurele uitwisseling tussen beleid en pilots vanaf de start;
• werk in thema-clusters met een duidelijke procesregie;
• zorg voor een zorgvuldige borging en opschaling van lessen in beleid en praktijk door actief kennis te delen tussen pilots en beleid, versnellen we innovatie en maken we oplossingen breder toepasbaar.

BoerenNatuur, LTO Nederland en de betrokkenen bij de pilots roepen op om de lessen uit de handreiking te benutten bij toekomstige pilotregelingen. Thijs Rompelberg (LTO Nederland): “Pilots zijn waardevol om input te leveren voor beleid. Denk wel vooraf beter na over het doel en de vragen waar het ministerie echt iets mee wil, dan doen we de juiste dingen.” Marije Klever (BoerenNatuur) beaamt dat: “En zorg voor meer contact met het ministerie, aan het begin, tijdens en na afloop van de pilots. Want uitwisseling zorgt voor betere oplossingen en voor snellere effecten op beleid.”

Lees hier de volledige handreiking

Beleidsaanbevelingen uit de praktijk

De pilots onderzochten hoe het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) kan worden verbeterd en kan bijdragen aan thema’s als veenweidebeheer, kringlooplandbouw en biodiversiteit. Er zijn uiteenlopende inzichten en ervaringen opgedaan, te vinden in de afzonderlijke rapportages. De rode draden van de aanbevelingen zijn:

• Zorg voor stabiel langetermijnbeleid, zodat ondernemers durven investeren.
• Maak de transitie financieel haalbaar, met ruimte voor stapeling en tijdelijke ondersteuning.
• Vereenvoudig het beleidsinstrumentarium, zodat verduurzaming sneller gaat.
• Werk toe naar doelsturing in plaats van middelsturing.
• Stel mens, ondernemer en gebied centraal, met maatwerk en lokaal eigenaarschap.

BoerenNatuur, LTO Nederland en de betrokkenen bij de pilots roepen op om de uitkomsten uit de pilots te delen met de mensen en organisaties die het betreft.

Meer over de inhoudelijke inzichten en aanbevelingen

Beide rapportages zijn te downloaden via:
https://boerennatuur.nl/project/toekomstbestendige-landbouw-nieuw-glb/

Boeren en tuinders in het hele land kunnen vanaf vandaag weer bomenpakketten met flinke korting bestellen. Met de campagne ‘1001ha bomen’ willen verschillende LTO-afdelingen en Urgenda het planten van bomen voor boeren en tuinders makkelijker maken. De actie startte vorige winter met succes: 183 boeren plantten gezamenlijk 26.680 bomen. Hiermee wordt CO₂ uit de lucht opgevangen, wordt de biodiversiteit gestimuleerd én (op termijn) schaduw voor dieren in de wei gecreëerd. De kortingsactie wordt mogelijk gemaakt door bijdragen van vele burgers en slaat goed aan: 75% van de deelnemers wil dit jaar méér bomen planten.

Dit najaar willen de organisatoren (Urgenda, LTO Melkveehouderij, ZLTO, LLTB, Bionext en Agroforestry Netwerk Nederland) nog veel meer boeren en tuinders bereiken om bomen en struiken te gaan planten. De evaluatie van het afgelopen seizoen is bemoedigend: deelnemers schatten dat ondanks het extreem droge jaar zo’n 80% van het plantgoed is aangeslagen. 75% van de deelnemers is voornemens komende winter meer bomen te gaan planten. Het overgrote deel van hen geeft aan dat niet te kunnen doen zonder de kortingsactie.

Elke boom op boerenland is van grote waarde: jaarlijks neemt een boom tussen de 10 en 40 kg aan CO₂ op en de diepe wortels van bomen zorgen voor een betere waterinfiltratie en een gezondere bodem. ‘1001ha bomen’ biedt drie typen bomenpakketten aan: een mix van eetbare bomen, een pakket voor een biodiverse houtsingel en de voederhaag: hierin zitten bomen en struiken die bijzonder gezond zijn voor koeien. Niet voor niets worden die hagen ook wel koeienapotheken genoemd. Alle bomen zijn inheems en komen van duurzame kwekers: een mix van biologisch, On the way to planetproof en autochtoon.

Wilco Brouwer de Koning van LTO Melkveehouderij: “Met 1001ha bomen bieden we melkveehouders op een laagdrempelig manier de mogelijkheid om de biodiversiteit op hun bedrijf te versterken.”

Hanneke van Ormondt van Urgenda: “We genieten allemaal van een natuurlijker agrarisch landschap met houtsingels en heggen. Met deze campagne werken boeren en burgers daar samen aan: beide betalen 50% van de bomenpakketten. Zo staat de boer niet alleen voor die opgave!”

Gister ondertekende LTO samen met meerdere maatschappelijke organisaties een stembusakkoord voor een toekomstbestendig, weerbaar en welvarend Nederland. De brede maatschappelijke alliantie reikte vandaag 10 kernpunten aan die door lijsttrekkers van verschillende politieke partijen worden onderschreven.

Het medeopstellen en onderteken van een stembusakkoord is voor de ruim 35.000 leden van LTO van essentieel belang om een krachtige samenwerking tussen overheid en samenleving te bewerkstelligen.

“Deze tijd vraagt om verbinding. Het is daarom noodzakelijk de krachten te bundelen en op deze tien punten in de komende kabinetsperiode met concrete voorstellen te komen”, aldus de opstellers van het stembusakkoord. 

De 10 punten waarop de alliantie met de lijsttrekkers een stembusakkoord heeft gesloten zijn:  

• Stabiel, betrouwbaar en toereikend overheidsbeleid 

• Herstel van de concurrentiekracht met visie op de toekomst 

• Hulp voor werknemers in de transitie 

• Een robuust energiesysteem: slim CO2-vrij, betrouwbaar en betaalbaar 

• Prioriteit voor energiebesparing en energie uit eigen omgeving 

• Natuurherstel en kwaliteit van leefomgeving als randvoorwaarde 

• Ruimte voor burgers, ondernemers en gemeenschappen om zelf aan de slag te gaan 

• Naar emissievrije mobiliteit voor iedereen 

• Integrale aanpak van landbouw en landgebruik 

• Versterking van de uitvoeringskracht van Rijk en decentrale overheden  

Samenwerking
De alliantie bestaat uit 25 organisaties, van bedrijfsleven tot milieubeweging, inclusief de uitvoeringsoverleggen van het Klimaatakkoord. Zij benadrukken de noodzaak van een stabiel, voorspelbaar en toereikend overheidsbeleid op het terrein van energie en klimaat. Nederland en Europa moeten snel meer grip krijgen op energie en grondstoffen. Dat waarborgt de onafhankelijkheid en concurrentiepositie. Het houdt het energiesysteem betaalbaar en beperkt risico’s van klimaatverandering. “Uitstel is geen optie en leidt bovendien tot hogere kosten”, aldus de deelnemers van de Maatschappelijke Alliantie. 

 “De urgentie is groot. Er staat veel op het spel voor burgers, ondernemers, werknemers en hun gemeenschappen. Iedereen heeft dringend perspectief nodig. Wij werken graag samen aan een duurzaam en welvarend Nederland”, stelt de alliantie tot slot in haar brief. 

Lees hier de tien punten: 10 voor de Transitie – ondertekend

Politieke partijen GroenLinks-PvdA CDA ChristenUnie Volt Nederland, VVD, @Nieuwsociaalcontract en D66 tekenden gistermiddag het akkoord met maatschappelijke organisaties VNO-NCW, CNV, Energie Beheer Nederland, Interprovinciaal Overleg, MKB-Nederland, @NationaalKlimaatPlatform, MVO Nederland, Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE), Natuur & Milieu, TenneT, Urgenda, VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten), Natuurmonumenten, Netbeheer Nederland, Aedes vereniging van woningcorporaties