LTO vindt het verheugend dat het nieuwe coalitieakkoord trots en vertrouwen uitstraalt in de innovatiekracht van de land- en tuinbouw, en in het vakmanschap van onze boeren en tuinders. Tegelijkertijd zullen de aangekondigde plannen in de komende jaren grote impact hebben op de agrarische sector. Dat blijkt uit het coalitieprogramma “Aan de slag: bouwen aan een beter Nederland” dat D66, CDA en VVD vandaag presenteerden. ‘Ondanks grote, openstaande punten legt het coalitieakkoord een basis die vertrouwen wekt,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans. Het nieuwe kabinet houdt vast aan doelsturing en benadrukt dat zij toekomstig beleid samen met boeren en tuinders vorm wil geven. ‘Heel terecht en cruciaal voor succes,’ benadrukt Koopmans: ‘Maak van boeren en tuinders je partner in plaats van je gespreksonderwerp. Die handschoen pakken we graag op!’

Investeer in vertrouwen
‘Juist in tijden van verandering is het cruciaal om te investeren in wederzijds vertrouwen,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans: ‘En na een decennium van wispelturig beleid is het ook écht noodzakelijk om dat serieus te nemen. Want de keuzes die de nieuwe coalitie maakt, zullen in de komende jaren grote effecten hebben voor onze boeren en tuinders. Juist daarom vind ik het positief dat de coalitiepartijen er nadrukkelijk voor kiezen om het beleid samen met boeren en tuinders vorm te geven. Zo kunnen we schouder aan schouder werken aan doelen op een manier die haalbaar en realistisch is, en die de sector écht toekomstperspectief biedt.’

Convenant gewasbeschermingsmiddelen
Het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen is daarvan een goed voorbeeld. Koopmans: ‘Het produceren van gezond voedsel en mooi groen met steeds minder middelen is een breed gedeelde wens, maar het is ook topsport. En het is bij uitstek beleid dat niet achter een bureau gemaakt kan worden. Dus heel goed dat het kabinet dit samen met onze telers en tuinders op wil pakken!’

Van het stikstofslot
Om Nederland van het stikstofslot te halen kondigt de coalitie aan de kritische depositiewaarde (KDW) zo snel mogelijk uit de wet te willen halen en te vervangen door een juridisch houdbaar alternatief. Bij een gebleken geborgd reductiepakket wordt zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens ingevoerd. Voor de land- en tuinbouw geldt een reductieopgave van 42-46% in 2035 met een tussendoel in 2030. Deze reductiedoelen worden vertaald naar doelen per gebied en bedrijf. Wij gaan er van uit dat daarbij voortgebouwd wordt op het bouwstenendocument emissiereductie landbouw dat LTO eerder samen met NAJK, provincies, gemeenten en waterschappen opstelde.

Rijk moet regie nemen
LTO vindt het positief dat de Rijksoverheid meer regie wil nemen op het ruimtelijk domein. Voorkomen moet worden dat er te grote verschillen ontstaan tussen provincies bij de regionale uitwerking van landelijk beleid. ‘Uiteraard is maatwerk van groot belang,’ zegt Koopmans: ‘Regio’s verschillen van elkaar en dat moet tot uitdrukking komen in het beleid. Maar dat mag niet leiden tot bestuurlijke willekeur: een provinciegrens mag niet de meest bepalende factor zijn voor het toekomstperspectief van een boer of tuinder.’

Stapeling
Alle economische sectoren, inclusief de land- en tuinbouw, staan voor grote uitdagingen om Europese doelen voor natuur, milieu, water en klimaat te halen. Tegelijkertijd blijven nieuwe doelen vanuit Europa maar verder opstapelen. Het is van belang om deze opgaven in samenhang te blijven bezien. Terecht stelt het coalitieakkoord dat, bij het uitvoeren van de Natuurherstelverordening, een bredere afweging wordt gemaakt met andere belangen. LTO vindt het zorgwekkend dat het kabinet niet toezegt dat bij de implementatie van de nieuwe Natuurherstelverordening een impactanalyse wordt gemaakt voordat maatregelen doorgevoerd worden.

De boer aan het stuur
In het coalitieakkoord kondigt het nieuwe kabinet aan een zonering in te stellen rondom de meest stikstofgevoelige Natura2000-gebieden die nog niet onder de norm zitten, nieuw beleid om grondgebondenheid te versterken en bredere invoering van dierrechten. Het zijn voorbeelden van nieuwe plannen die grote gevolgen zullen hebben voor boeren en tuinders. Voor LTO is het randvoorwaardelijk dat dit beleid zo wordt vormgegeven dat de agrariër zelf aan het stuur staat – met respect voor zijn of haar vakmanschap – en in staat wordt gesteld om keuzes te maken die passen bij het karakter van het eigen bedrijf. Koopmans: ‘Wat een agrariër straks moet doen, moet hij ook kunnen doen: bedrijfsmatig, juridisch en financieel. Daar moeten de middelen uit het stikstoffonds van 20 miljard euro op focussen.

Dierwaardigheid
LTO vindt het positief dat de coalitie aangeeft het Convenant Dierwaardige Veehouderij, de autoriteit en de Algemene maatregel van bestuur (AMvB) in samenhang met elkaar te willen bezien. Maar we maken ons zorgen over het feit dat hiervoor geen financiële middelen worden gereserveerd.

Sociaaleconomisch domein
Het coalitieakkoord zet in op economische groei, investeringen en stabiliteit. Dat is ook voor de land- en tuinbouw van groot belang. Boeren en tuinders zijn ondernemers, vaak gezinsbedrijven en werkgevers, die keuzes maken voor de lange termijn. Voor LTO is het daarom belangrijk dat de uitwerking van het beleid bijdraagt aan een gezond verdienvermogen, behoud van werkgelegenheid en continuïteit van bedrijven. LTO onderschrijft voorstellen van de coalitie om loondoorbetaling bij ziekte meer werkbaar te maken voor werkgevers, met name in het midden- en kleinbedrijf. Alleen met duidelijkheid en voorspelbaarheid kunnen ondernemers blijven investeren en hun bedrijf verder ontwikkelen. Samen met andere partijen in het sociaaleconomisch domein, zoals binnen de SER, zien we goede kansen voor afspraken die zorgen voor duidelijkheid en perspectief voor boeren en tuinders.

In de komende dagen bestuderen we het coalitieakkoord in detail.

Een seksueel getinte opmerking, (seksuele) intimidatie of pestgedrag kan grote impact hebben op de betrokkenen. Dit soort gedrag kan overal op de werkvloer voorkomen en leidt tot een onveilig werkklimaat. Agressie, intimidatie en pesten zijn onwenselijk en vragen om aandacht – ook in de agrarische sector. Waar mensen samenwerken, kunnen in de sociale omgang situaties ontstaan waarin grenzen worden overschreden.

Als werkgever ben je verantwoordelijk voor een veilige werkomgeving en een respectvolle omgang tussen medewerkers. Iedereen moet zich veilig voelen op het werk. Het is daarom belangrijk dat je weet waar je als ondernemer terechtkunt voor passende ondersteuning en bemiddeling voor je medewerkers.

Vertrouwenspersoon
Heeft jouw bedrijf geen interne vertrouwenspersoon of geef je de voorkeur aan een externe? Via Stigas kun je eenvoudig een externe vertrouwenspersoon inschakelen.
Voor meer informatie: Vertrouwenspersoon | Stigas

Op weg naar herstel
Perspectief Herstelbemiddeling begeleidt het contact tussen mensen die betrokken zijn geweest bij een ingrijpende gebeurtenis. Zij bieden ondersteuning aan zowel degene die het meemaakte als degene die het veroorzaakte, en aan andere direct betrokkenen zoals collega’s of werkgevers. Herstelbemiddeling biedt een veilige omgeving om situaties bespreekbaar te maken en te werken aan herstel.

Samen werken we aan een gezonde en veilige arbeidsmarkt in onze groene sectoren.
Bekijk de flyer voor meer informatie.

Jaarlijks doet de WUR (Wageningen Social & Economic Research) onderzoek binnen de agrarische sector dat inzicht moet geven in de markt, prijzen en marges van nutriënten. De resultaten van het onderzoek komen in de Agro Nutrimonitor. Uit het tussentijdsrapport komt naar voren dat niet alle extra kosten worden gecompenseerd voor de productie onder een duurzaamheidskeurmerk.
Dat stellen deelnemende agrarische ondernemers aan het onderzoek, de Agro Nutrimonitor 2026.

Deze tussentijdse bevindingen zijn voor LTO niet nieuw. In 2025 concludeerde de ACM in de vierde Agro-Nutri Monitor al dat verduurzaming van voedselproductie leidt tot hogere productiekosten en dat consumenten slechts een deel van deze meerkosten betalen. Een ander deel van de verduurzamingskosten moeten boeren en tuinders zelf betalen, boven op bestaande bedrijfskosten. In 2022 werd ook al geconcludeerd dat de beperkte betalingsbereidheid door consumenten nog steeds een knelpunt is voor verdere stappen naar grootschalige verduurzaming. De grote vraag blijft: wie betaalt voor verduurzaming van ons voedsel?

Consument en producent
De consument kan dankzij onze boeren en tuinders rekenen op veilige, smakelijke en altijd beschikbare producten. Maar ook op duurzame producten. In Nederland zijn de eisen streng en de handhaving is goed georganiseerd. Tegelijkertijd staan ondernemers te popelen om nog verder te gaan op het gebied van duurzaamheid om nog meer te investeren in verduurzaming.

Aanpak
LTO ziet meerdere noodzakelijke aanpakken:
*            Maak de consument bewust van gezonde keuzes door hoge kwaliteit en duurzaamheid van een product. Dat bevordert begrip en waardering en brengt een bewustere keuze tot stand;
*            maak eerlijke afspraken met supermarkten en telers. Een agrariër moet kunnen rekenen op een goede prijs voor zijn producten;
*            zet in op versoepeling van wet – en regelgeving die duurzame investeringen mogelijk maken waarbij geld direct teruggaat naar de verduurzaming bij de boer en niet bij de consument wordt neergelegd.

De AgroNutri Monitor wordt uitgevoerd door Wageningen Social & Economic Research en Geelen Consultancy, in opdracht van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). Het onderzoek biedt beleidsmakers aanknopingspunten om knelpunten in prijsvorming en verduurzaming gericht aan te pakken.

LTO Nederland roept boeren en tuinders op hun ervaringen te blijven delen. Alleen met een volledig beeld van de praktijk kan worden gewerkt aan een landbouwsysteem waarin duurzaamheid en verdienvermogen hand in hand gaan.

Agrarische ondernemers die willen bijdragen aan een goed en representatief beeld van de praktijk kunnen deelnemen aan de enquête via: https://geelen-consultancy.nl/prijsvorming/

Het kabinet heeft tijdens de afgelopen voorjaarsbesluitvorming besloten het minimumjeugdloon voor jongeren van 16 tot en met 20 jaar per 1 januari 2027 te verhogen.
LTO plaatst haar kanttekening bij dit besluit. Een eerlijk loon is voor LTO belangrijk maar een verhoging kan onbedoeld een negatief neveneffect hebben en kansen op de arbeidsmarkt voor jongeren juist beperken.

LTO Nederland vertegenwoordigt ondernemers in de land- en tuinbouw die veel werken met jongeren en seizoenswerkers. Vanuit dat perspectief onderschrijven wij het belang van een eerlijke beloning voor jongeren. In de cao Open Teelten zijn daarom de jeugdschalen recent verhoogd. Hierbij is bewust gekozen om de jeugdschalen niet volledig gelijk te trekken met het volwassen minimumloon.

Arbeidsmarktpositie
Een belangrijke vraag is wat deze verhoging daadwerkelijk oplevert voor jongeren en hun positie op de arbeidsmark. Wanneer het loonverschil tussen jongere en oudere werknemers afneemt, kiest een ondernemer wellicht eerder voor een volwassene werknemer (met eventueel meer ervaring). Juist jongeren die werkervaring willen opdoen, lopen daarmee het risico minder kansen op instroom/bijbaan te krijgen.

“Een te snelle of te vergaande verhoging van het jeugdloon kan onbedoeld negatieve effecten hebben op de arbeidsmarktkansen van jongeren. Vandaar dat we kanttekeningen plaatsen bij de gekozen systematiek en mogelijke neveneffecten van de voorgestelde verhoging van het minimumjeugdloon”, aldus Eric Douma, bestuurder LTO.

Inkomenspositie
LTO Nederland pleit ervoor om breder te kijken dan alleen een verhoging van leeftijdsgebonden minimumlonen. Denk aan ruimte voor loonontwikkeling op basis van ervaring, inzetbaarheid en vaardigheden, en aan differentiatie naar productiviteit, vooral in sectoren met (seizoensgebonden) productiewerk.

De wens om de inkomenspositie te verbeteren is begrijpelijk, maar de voorgestelde verhoging kan ook negatieve effecten hebben op de werkgelegenheid en instroom van jongeren. Met name in productie- en uitvoerend werk is productiviteit een belangrijkere maatstaf dan leeftijd.
Een uniforme koppeling van loon aan leeftijd doet onvoldoende recht aan verschillen in ervaring, inzetbaarheid en feitelijke prestaties.

Oproep
LTO roept het kabinet op om niet uitsluitend te sturen op leeftijd, oog te houden voor verschillen in ervaring en productiviteit en te toetsen wat deze maatregel betekent voor de kansen van jongeren op werk, niet alleen voor hun loonstrook.

LTO Nederland is in de afgelopen maanden in gesprek geweest met de Belastingdienst en het Ministerie van Financiën over verlenging van de zogenaamde cafetariaregeling.

De huidige cafetariaregeling loopt tot en met 31 december 2025. Deze regeling maakt het voor werkgevers mogelijk om voor internationale werknemers in eigen dienst de zogenoemde extraterritoriale kosten (ET-kosten) fiscaal uit te ruilen met brutoloon. Het gaat hierbij om extra kosten die werknemers maken doordat zij tijdelijk in Nederland werken, zoals kosten voor huisvesting en reizen van en naar het land van herkomst.

Het belastingplan 2026 is gisteravond aangenomen door de Eerste Kamer. Hierdoor vallen vanaf 1 januari 2026 enkele kosten niet meer onder de gericht vrijgestelde extraterritoriale kosten.

Wat verandert er in 2026?
Minimumloon (WML)

• Het wettelijk minimumloon per 1 januari 2026 bedraagt € 14,71 per uur.
• Het brutoloon boven dit minimumloon kan worden uitgeruild binnen de cafetariaregeling.

Wat kun je blijven uitruilen?

• Extra kosten voor huisvesting
  • Geen wijziging ten opzichte van de huidige regeling.
• Extra kosten voor reizen tussen Nederland en het land van herkomst
  • Vanaf 2026 geldt een vergoeding van € 0,23 per kilometer.

Wat kun je niet meer uitruilen?

• Extra kosten voor levensonderhoud
  • waaronder kosten van gas, water, licht en andere nutsvoorzieningen, en extra gesprekskosten voor privédoeleinden met het land van herkomst
  • Per 1 januari 2026 is het  niet meer mogelijk om deze kosten uit te ruilen binnen de ET-kostenregeling en cafetariaregeling.

Via de Werkgeverslijn wordt een brochure met de vernieuwde regeling, die geldt van 1 januari 2026 tot en met 31 december 2027 en rekenvoorbeelden beschikbaar gesteld. Deze brochure is beschikbaar vanaf 17 december.

Peter Wennink presenteerde vandaag zijn rapport over het toekomstig verdienvermogen van Nederland met noodzakelijke maatregelen waar de land- en tuinbouwsector een belangrijk rol in heeft. LTO onderschrijft de urgentie die spreekt uit het stevige rapport: Het is nú tijd om te investeren om als sector en als land vooruit te komen en onze positie te versterken.

Stikstofslot
Economisch en maatschappelijk is het van groot belang dat vergunningverlening in Nederland weer op gang komt. Daarom moet Nederland zo snel mogelijk van het stikstofslot af. Alle economische sectoren hebben daaraan hun bijdrage te leveren. Om doelen te kunnen behalen is duidelijke doelsturing niet vrijblijvend maar vraagt dat de boer aan het stuur staat.

Stagnatie
Wennink waarschuwt dat de huidige stagnatie waarin Nederland zich bevindt, het land duur komt te staan. Dat geldt in het bijzonder voor de voedselketen: zonder langjarig investeringsbeleid, heldere regels en ruimte voor innovatie verliest Nederland zijn leidende positie in voedselproductie, sierteelt, export en kennis. Minder regelgeving is daarbij noodzakelijk. Er is ruimte nodig om te kunnen investeringen in kennis, technologie en infrastructuur.

Kansen
Het rapport-Wennink benadrukt hoe groot de kansen zijn wanneer Nederland kiest voor stevige, langjarige investeringen in strategische sectoren. De landbouw en het brede voedselcluster laten elke dag zien hoe zij bijdragen aan voedselzekerheid, internationale concurrentiekracht en brede werkgelegenheid. Met voorspelbaar beleid en ruimte om te investeren kunnen ondernemers in de hele keten hun innovatief vermogen volledig benutten en verder verduurzamen.

“Zonder betrouwbaar en stabiel beleid met snellere besluitvorming komt innovatie en voedselzekerheid in gevaar”, stelt Ger Koopmans. We moeten samen vooruit, bouwen aan een sterk Nederland. LTO zal als strategische sparringspartner aan tafel zitten om constructieve maatregelen te realiseren zodat het fundament onder ons verdienvermogen sterker wordt dan ooit.”

Wat LTO betreft is één conclusie onontkoombaar: Nederland móet werken aan een innovatief en duurzaam landbouw- en voedselsysteem om toekomstbestendig te kunnen zijn en blijven. Op 3 november 2025 riep een brede coalitie binnen het voedselcluster het toekomstige kabinet al op tot een Akkoord Toekomstbestendig Voedselsysteem. De oproep vraagt om duidelijke richting op voedselzekerheid, innovatie, minder regeldruk, ruimte voor ondernemerschap en investeringsimpulsen vanuit de overheid. LTO ziet een directe aansluiting tussen deze oproep en Wenninks kernanalyse: gebrek aan voorspelbaarheid, investeringen en te veel regeldruk tasten het verdienvermogen aan.

LTO roept het nieuwe kabinet op om nu te kiezen voor een langjarig investeringspad voor de land – en tuinbouwsector vergelijkbaar met duidelijke strategische keuzes rond energie, weerbaarheid en digitalisering, zodat ondernemers kunnen investeren in emissiereductie, digitalisering infrastructuren en ecosystemen.

LTO analyseert het rapport verder en benadrukt de stelling dat de urgentie hoog is en investeringen noodzakelijk om in de basisbehoefte te kunnen blijven voorzien. En besluit in Wenninks’ woorden: Niets doen is geen optie. Samen schouders eronder!

De Belastingdienst heeft, vooruitlopend op de publicatie van de Landelijke Landbouwnormen 2025, de normen voor ‘eigen gebruik en privégebruik 2025’ gepubliceerd. Deze normen zijn besproken en vastgesteld in het Platform Landbouw: een samenwerkingsverband van LTO en de Belastingdienst. 

De normen voor ‘eigen gebruik en privégebruik 2025’ zijn relevant voor de btw-aangifte van agrarische ondernemers over het laatste kwartaal van 2024. Het gaat om de normen voor het eigen verbruik van de meest gangbare agrarische producten en richtlijnen voor het privégedeelte van de kosten van energie en water.

Deze voorpublicatie van de normen ‘eigen verbruik en privégebruik 2025’ maakt onderdeel uit van de jaarlijkse publicatie Landelijke Landbouwnormen. Deze worden begin januari 2026 door de Belastingdienst gepubliceerd. De Landelijke Landbouwnormen zorgen voor een uniforme uitleg van de hoogte van kosten, waarde van dieren of gebouwen of te hanteren afschrijving. De normen dragen bij aan vereenvoudiging van de aangifte inkomsten- of vennootschapsbelasting van agrarische ondernemers en zorgen daarmee voor minder kosten voor ondernemers.

Meer informatie is hier te vinden.

De RVO heeft op 5 december bekend gemaakt dat er is begonnen met de uitbetaling van de directe GLB-betalingen voor 2025.

De tarieven voor de eco-regeling zijn vooralsnog met 10% verlaagd omdat er meer deelname aan de eco-regeling was dan door de overheid verwacht. De afgelopen twee jaar kon dat worden opgevangen door bijdragen uit de nationale begroting, via de zogenaamde ‘Oekraïne faciliteit’. Dat is in 2025 niet langer mogelijk.

LTO heeft bij het ministerie van LVVN aangedrongen op alternatieven om het tekort aan te vullen. Boeren hebben in de gecombineerde opgave namelijk rekening gehouden met de vaste tarieven voor goud, zilver en brons. Het ziet er nu naar uit dat de uiteindelijke eco-tarieven nog iets naar boven aangepast kunnen worden, omdat het tekort naar verwachting iets kleiner gaat uitvallen.

Met een tegenvallende marktsituatie in verschillende sectoren is de GLB-betaling op veel boerenerven weer welkom. LTO zet zich daarom in voor tijdige betaling en voor behoud van het GLB-budget in de periode na 2027.

De RVO communiceert nu dat 95% van de aanvragers in december geld op de rekening krijgt. De definitieve betaling volgt in het eerste kwartaal van 2026.

Lees ook het bericht van RVO:
Tarieven en uitbetaling GLB 2025 | RVO.nl

Vandaag presenteerden informateur Sybrand Buma en fractieleiders Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) het tussenverslag “Samen aan de slag voor een sterker Nederland”. LTO zal het verslag de komende dagen nauwgezet bestuderen. Bij eerste lezing zien we veel waardevolle voorstellen die een goede basis bieden voor verdere uitwerking. We herkennen oplossingen die LTO de voorbije tijd heeft aangedragen. Tegelijkertijd zien we ook voorstellen die vragen en, in een enkel geval, zorgen oproepen. We hopen dat het verslag niet alleen een ‘uitgestoken hand’ is naar andere politieke partijen voor verdere uitwerking, maar ook naar maatschappelijke organisaties. Vanuit LTO werken we daar graag aan mee.

Stikstof
De voorgestelde stikstofaanpak biedt een goede basis voor verdere uitwerking. We herkennen belangrijke elementen uit de Bouwsteen emissiereductie die LTO en NAJK samen met IPO, VNG en UvW heeft opgesteld. Zoals een wettelijk vastgesteld stikstofdoel voor 2035 met een tussendoel in 2030, en vervanging van de KDW. Het is goed dat in de verdere stikstofaanpak meer aandacht wordt gegeven aan het meten en monitoren van de feitelijke staat van de natuur. Een gebiedsgerichte aanpak focust terecht op de meest urgente gebieden, maar dit moet beperkt worden tot twee tot vijf drukgebieden zoals is voorgesteld in de Bouwsteen die we met IPO en andere partijen opstelden. Een dergelijke aanpak leent zich niet voor verbreding naar alle Natura2000-gebieden. LTO is verheugd over het belang dat de opstellers hechten aan doelsturing, waarbij boeren zelf bepalen hoe zij de gestelde reductiedoelen waarmaken. De inzet op groen gas en groene waterstof kan waardevol zijn in relatie tussen mestverwerking en -vergisting.

Zeer zorgwekkend is wat ons betreft de voorgestelde volgordelijkheid waarbij ruimte voor nieuwe vergunningen pas wordt vrijgegeven nadat er ‘voldoende stikstof is gereduceerd’. Kern uit de Bouwsteen emissiereductie is bij uitstek het vertrekpunt dat emissiereductie én vergunningverlening twee kanten van dezelfde medaille zijn die gelijktijdig geïmplementeerd moeten worden. Juist daarmee komen we uit de huidige impasse: boeren en tuinders kunnen niet investeren in emissiebeperkende maatregelen omdat zij daarvoor geen vergunning krijgen. De noodzaak van gelijktijdige inzet op aanpassing van de wet zodat vergunningverlening mogelijk wordt én geborgde emissiereductie is juridisch stevig onderbouwd in het zogenaamde Houthoff-rapport. Om het emissiedoel voor 2035 te kunnen halen is het randvoorwaardelijk dat dit wordt vastgesteld in een spoedwet die uiterlijk 1 juli 2026 van kracht wordt.

Plantaardige sectoren
LTO gaat graag met de opstellers in gesprek over het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen. De inzet op geïntegreerde gewasbescherming en nieuwe CRISPR-Cas veredelingstechnieken bieden goede kansen om verdere stappen te blijven zetten op verduurzaming van plantaardige teelten. Het is goed dat partijen inzetten op versnelde toelating van groene gewasbeschermingsmiddelen. Tegelijkertijd is het cruciaal om in een dergelijk convenant te bewaken dat er geen nationale koppen worden doorgevoerd waardoor Nederlandse telers en tuinders in hun concurrentiepositie benadeeld worden ten opzichte van Europese lidstaten waarvoor die beperkingen niet gelden. Om het verdienvermogen en de concurrentiepositie van de agrarische sector op peil te houden, moet een volgend kabinet ook werken aan het stimuleren van arbeidsbesparende technologie.

Dierlijke sectoren
Een belangrijk onderwerp dat in het tussenverslag niet aan de orde komt, is dierwaardigheid. Om verdere stappen te zetten op dierwaardigheid verdient de inzet op gunstige randvoorwaarden prioriteit. Het uitbreiden van het stelsel van dierrechten naar alle landbouwhuisdieren is een precair proces dat grote economische gevolgen kan hebben. Consequenties van deze aanpak kunnen sterk verschillend uitwerken voor verschillende dierlijke sectoren. Dit voorstel vereist grote zorgvuldigheid in de nadere uitwerking.

Het voorstel om dier- en fosfaatrechten af te romen bij buitenfamiliale overdracht, komt enkele dagen nadat minister Wiersma heeft aangekondigd om de bestaande afroming per 1 december te beëindigen. Daarmee zou dit voornemen een wrang voorbeeld zijn van de beleidsmatige wispelturigheid waar agrarische ondernemers juist onder gebukt gaan. We gaan er daarbij vanuit dat de recent gemaakte afspraken worden nagekomen, en zullen dat ook bewaken.

Agrarische sector
Het is verheugend dat het verslag de grote maatschappelijke en economische waarde van de Nederlandse land- en tuinbouw erkent, en het belang van een robuust voedselsysteem. Terecht benadrukt het verslag dat de uitvoeringskracht in de sector versterkt moet worden. De opstellers spreken uit in overleg met sectorpartijen verder vorm te willen geven aan hoe dit doelmatig en effectief bereikt kan worden. Vanuit LTO werken we graag samen aan de vormgeving van deze ‘productschappen 2.0’.

De druk op de Nederlandse woningmarkt raakt ook de land- en tuinbouwsector. Agrarische werkgevers die afhankelijk zijn van internationale werknemers die vaak worden ingezet voor oogst- en teeltwerk, ervaren grote uitdagingen bij het bieden van passende huisvesting. Om aandacht te vragen voor deze urgente problematiek organiseert de Werkgeverslijn op 25 november de Agrarische Dag van de Huisvesting, een themadag dat in het teken staat van huisvesting voor internationale werknemers in de agrarische sector.

Noodzaak tot actie: passende huisvesting onder druk
De invoering van de Wet vaste huurcontracten per 1 juli 2024 heeft grote gevolgen voor agrarisch ondernemers die tijdelijke arbeidskrachten zelf willen huisvesten. Doordat tijdelijke huurcontracten niet langer de norm zijn, kunnen werkgevers hun werknemers niet langer flexibel huisvesten. Dit leidt tot knelpunten in de bedrijfsvoering.

Het huidige demissionaire kabinet heeft aangekondigd extra maatregelen te nemen om de positie van internationale werknemers te versterken: gedacht wordt aan onder andere een verplichting van certificering en kwaliteitsnormen voor huisvesting, en een uitzonderingspositie voor huisvesting op het terrein van de werkgever wanneer de arbeidsrelatie stopt. Deze ontwikkelingen benadrukken de urgentie én sluiten direct aan bij de visie van LTO.

LTO vindt dat agrarische werkgevers die werk bieden aan internationale werknemers deze onder te brengen in gecertificeerde huisvesting op het eigen erf. Hiermee wordt de druk op de reguliere woningmarkt beperkt én is er geen ruimte voor misstanden.

Jaarlijks hebben ruim 100.000 internationale werknemers in de land- en tuinbouwsector een onderkomen nodig. Gecertificeerde huisvesting biedt veiligheid, zekerheid en transparantie en past direct bij de aangekondigde kwaliteitsnormen van het kabinet.

Doelgroepencontract: essentieel voor werkbare huisvesting
LTO pleit verder voor de invoering van een doelgroepencontract binnen het huurrecht voor internationale werknemers. Een dergelijk contract biedt meer huurzekerheid en huurprijsbescherming en is passend bij de flexibele seizoensarbeid.

Dat het kabinet werk maakt van nieuwe regelgeving bevestigt de relevantie van dit instrument.

“Het is noodzakelijk om met een werkbare oplossing te komen bij het ontwikkelen van het doelgroepencontract voor internationale werknemers die in het oogst- en plukseizoen worden ingezet. Het is een juridisch én praktisch werkbare oplossing voor werkgevers, ” aldus Ger Koopmans, voorzitter van LTO Nederland.

Huisvesting op eigen erf: gemeenten moeten beleid ontwikkelen
Voor veel agrarisch ondernemers vormt huisvesting op het eigen erf de beste oplossing: dichtbij de werkplek, veilig voor werknemers, maatschappelijk verantwoord en economisch haalbaar. LTO benadrukt dat gemeenten structureel beleid moeten ontwikkelen dat deze huisvestingvorm mogelijk maakt. Dat is in lijn met de aangekondigde uitzonderingspositie van het kabinet voor huisvesting door de werkgever.
Gemeenten kunnen zo bijdragen aan een situatie die goed is voor:

• werknemers: veilige, nabijgelegen en betaalbare huisvesting
• werkgevers: continuïteit in bedrijfsvoering
• omwonenden: minder druk op de reguliere woningmarkt

Goed werkgeverschap en het keurmerk
LTO blijft zich actief inzetten voor goed en veilig werkgeverschap. In dat kader investeert LTO in de doorontwikkeling van het Agrarisch Keurmerk Flexwonen. Dit keurmerk wordt toegekend aan werkgevers die voldoen aan hoge normen voor eerlijk, gezond en veilig werken én passende huisvesting bieden. Zonder keurmerk wordt het aantrekken van personeel uit binnen- en buitenland steeds moeilijker.

De Eerste Kamer stemde deze week in met de Wet toelating terbeschikkingstelling van arbeidskrachten (Wtta). De wet zorgt voor meer transparantie in het uitlenen van werknemers, gelijkwaardige arbeidsvoorwaarden en een transparantere arbeidsmarkt. Ook zorgt de wet voor betere bescherming van uitzendkrachten en eerlijke concurrentie tussen bedrijven.

De land- en tuinbouw is een arbeidsintensieve sector met veel werkgelegenheid.
LTO zet zich in voor robotisering en automatisering, maar de sector blijft de komende jaren zeker nog afhankelijk van (flexibele) arbeid. Vanwege de seizoens-pieken zijn veel flexibele en tijdelijke werknemers werkzaam die bijvoorbeeld via uitzendbureaus in dienst zijn.

De land- en tuinbouwsector hecht grote waarde aan goed werkgeverschap. Bij voorkeur in eigen dienst. Werknemers die via het uitzendbureau worden ingezet moeten kunnen rekenen op eerlijke en gezonde arbeidsomstandigheden in de land- en tuinbouw.

De land- en tuinbouwsector strijdt tegen iedere vorm van misstanden met internationale werknemers en uitzendkrachten. De Wtta is een goed instrument voor de sector om de inhuur van internationale werknemers eerlijker en transparanter te maken, maar is niet dé oplossing. LTO roept het kabinet op om oog te houden voor de praktijk, de uitvoeringslasten te beperken voor werkgevers en hen te ondersteunen door samen te werken aan oplossingen voor onze werknemers.

De Wtta gaat onder andere het oneigenlijk gebruik van detachering en uitzenden tegen. Per 1 januari 2027 wordt de wet van kracht. Meer informatie over de toepassing en uitvoering leest u hier Toelatingsstelsel uitleners | Arbeidsmigratie in goede banen

De Nederlandse land- en tuinbouwsector staat op een kantelpunt. Zonder versnelling in robotisering en digitale innovatie dreigt de sector zijn koploperspositie in duurzame voedselproductie te verliezen. Daarvoor waarschuwt LTO Nederland in het vandaag gepresenteerde Manifest  Innovatie voor een toekomstbestendige land- en tuinbouw dat tot stand is gekomen met partijen uit de techniek- en agrisector.

Het manifest wordt maandag 10 november in Hannover tijdens de Agritechnica in Hannover ondertekend door LTO, FME, Fedecom, Avag, Hortivation, Groenpact, KAVB, GroentenFruithuis, NFO, Glastuinbouw Nederland, Greenports Nederland en overhandigd aan Directeur Generaal Guido Landheer van het ministerie van LVVN.

“Boeren en tuinders zijn altijd bezig met verbeteringen door innovatie. Ze willen werken met slimme technologie die arbeid verlicht, emissies verlaagt en de kwaliteit verhoogt. Maar dan moeten beleid, regelgeving en financiering wél meebewegen,” zegt LTO bestuurder Eric Douma.

Technologie als sleutel tot toekomstbestendigheid
Nederland behoort al decennia tot de wereldtop in efficiënte en duurzame voedselproductie. Die positie is grotendeels te danken aan technologische vernieuwing. Van melkrobots tot sensorgestuurde teelt. Het is tijd voor de volgende stap. Trage certificeringsprocedures, hoge investeringsdrempels en gebrekkige samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen houden baanbrekende innovaties nog te vaak tegen.

“Robotisering is geen doel op zich,” benadrukt Douma. “Het is een middel om arbeidstekorten deels op te vangen, duurzaamheid te versnellen en de Nederlandse landbouw toekomstgericht te houden. Maar er is meer noodzakelijk en vakmensen blijven altijd nodig.”

Het manifest beschrijft wat anders moet. In 2030 moet minstens één op de drie agrarische bedrijven structureel gebruik maken van robotisering en digitale technologie. Tegen 2050 moet fysieke, repeterende arbeid grotendeels zijn overgenomen door autonome systemen.

Vijf voorstellen voor versnelling
LTO doet vijf concrete voorstellen aan overheid en technieksector:
1. Moderniseer regelgeving. Maak een snellere CE-markering en aangepaste toelatingskaders voor precisietechnologie mogelijk;

2. Stimuleer investeringen. Breid fiscale regelingen uit en creëer een AgriTech Versnelfonds;

3. Verzeker innovatie. Ontwikkel een helder verzekeringskader voor autonome landbouwrobots;

4. Leid mensen op. Investeer in mbo- en hbo-trajecten voor robotica, data en onderhoud;

5. Breng innovatie naar de praktijk. Richt een landelijk netwerk op van fieldlabs waar robots langdurig worden getest.