Het is al geruime tijd warm en droog in Nederland. De droogteperiode houdt aan en de gevolgen worden steeds zichtbaarder. Door de droge winter zijn de grondwaterstanden in veel gebieden lager dan normaal. Ook voeren grote rivieren, zoals de Rijn, minder water aan, waardoor de beschikbaarheid van zoet water verder onder druk staat.

Het landelijke droogteoverleg heeft daarom op 16 juli fase 2: feitelijk watertekort afgekondigd. Fase 2 maakt verdergaande maatregelen mogelijk, zoals toepassing van de regionale verdringingsreeksen. Hierbij wordt het schaarse water eerst gebruikt voor onder meer de veiligheid (dijken), de drinkwatervoorziening en de energievoorziening. Het is geen automatisme dat verdergaande maatregelen worden genomen. Eventuele maatregelen zullen altijd regionaal passend en proportioneel moeten zijn en hebben te maken met de wateraanvoer vanuit de rivieren, de weersverwachting en overige omstandigheden in de betreffende regio. De afkondiging van fase 2 anticipeert wel op mogelijke langere droogteperioden.

Waterschappen leggen daarnaast in steeds meer gebieden een verbod op voor het onttrekken van oppervlaktewater. Deze verboden verschillen per regio en zijn afhankelijk van onder meer de bodemsoort, de hoogte van het gebied en de lokale waterbeschikbaarheid. Voor veel agrariërs betekent dit dat beregenen lastiger wordt, terwijl gewassen juist in deze periode extra water nodig hebben. De Unie van Waterschappen houdt een blog bij waarin per dag de actuele ontwikkelingen rond onttrekkingsverboden wordt bijgehouden, zie: https://unievanwaterschappen.nl/droogteblog/

De situatie wordt met iedere droge en warme dag zorgelijker. Een belangrijke rol speelt ook de veelal harde, droge wind. Gewassen slijten daardoor heel snel, bladeren worden bruin en sterven af, de groei raakt eruit. Ook de kwaliteit van de gewassen is een aandachtspunt. Voor de teelt van snijmaïs en de kolfzetting is de droogte ook een belangrijke factor. Een goede kolfzetting vergt een groeiend en vitaal gewas zonder droogtestress.

Het is nog te vroeg om te zeggen of de droogte daadwerkelijk tot schaarste in de supermarkt zal leiden. Veel hangt af van het weer in de komende weken. LTO Nederland volgt de ontwikkelingen op de voet en zal dit bericht dan ook updaten waar mogelijk.

Voor de actuele situatie verwijzen we naar de droogtemonitor van het KNMI en Rijkswaterstaat.

LTO Nederland is zwaar teleurgesteld over de evaluatie van de Europese Nitraatrichtlijn die door de Europese Commissie is gepubliceerd. De evaluatie doet onvoldoende recht aan de ingrijpende veranderingen die de land- en tuinbouw sinds de invoering van de Nitraatrichtlijn in 1991 heeft doorgemaakt. LTO Nederland had juist ingezet op een fundamentele herziening van de Nitraatrichtlijn, met een modernere invulling van de 170 kg stikstofnorm per hectare en meer ruimte voor doelsturing. Ondernemers staan voor grote uitdagingen door klimaatverandering, geopolitieke ontwikkelingen en hoge kosten voor onder meer kunstmest en energie. De Europese Commissie kiest er nu voor om daar niet op te acteren.

De Commissie concludeert dat de ruim dertig jaar oude richtlijn nog steeds effectief is en dat de resterende knelpunten vooral het gevolg zijn van tekortschietende implementatie door lidstaten. Brussel kiest er in de evaluatie voor om vast te houden aan de generieke grens van 170 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare. Volgens de Commissie moeten de bestaande regels vooral beter worden toegepast, met name in gebieden waar sprake is van hoge veedichtheid en waar de waterkwaliteitsdoelen nog niet worden gehaald.

Dat het mest – en mineralenbeleid in het verleden iets heeft bijgedragen aan een betere waterkwaliteit staat op zich niet ter discussie. De evaluatie laat echter ook zien dat de verbetering de afgelopen jaren op veel plaatsen is afgevlakt. Dat geeft aan dat de Nitraatrichtlijn vergaand is verouderd en de rigide middelvoorschriften die deze bevat zijn achterhaald. In plaats van vast te houden aan generieke (gebruiks-)normen en middelvoorschriften (zoals bouwplaneisen, bufferstroken en vormen van kalenderlandbouw) is juist behoefte aan modern, doelgericht beleid dat beter aansluit bij de huidige wetenschappelijke inzichten en beschikbare technieken. Maar het belangrijkste: om de waterkwaliteit verder te verbeteren moet er handelingsperspectief voor boeren en tuinders zijn.

Gemiste kans voor modernisering
LTO Nederland vindt het daarom een gemiste kans dat de Europese Commissie nauwelijks voorstellen doet om het regelgevend kader te moderniseren of te veranderen. De evaluatie beperkt zich grotendeels tot een oproep aan lidstaten om de bestaande regels beter uit te voeren, terwijl juist behoefte bestaat aan een meer doel- en resultaatsturende aanpak die ruimte biedt voor innovatie, circulair nutriëntengebruik en maatwerk per bedrijf of gebied. Dat geldt ook voor de generieke norm van 170 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare. LTO Nederland vindt dat deze norm opnieuw tegen het licht moet worden gehouden gelet op de huidige wetenschappelijke inzichten rondom milieu- en waterkwaliteit, technologische ontwikkelingen en de mogelijkheden om ondernemers af te rekenen op daadwerkelijke milieuresultaten in plaats van op uniforme middelvoorschriften.

Vervolgproces
De komende periode bespreekt de Europese Commissie de uitkomsten met het Nitraatcomité, waarin ambtenaren van alle lidstaten zijn vertegenwoordigd. Wat LTO betreft mag het proces daar niet stoppen. De evaluatie moet op korte termijn worden opgevolgd met een positief wetsvoorstel voor herziening van de Nitraatrichtlijn. LTO roept het Nederlandse kabinet op om zich in Brussel actief in te zetten voor een modernisering van de Nitraatrichtlijn, met meer ruimte voor doelsturing en een aanpak die beter aansluit bij de praktijk van boeren en tuinders. Ook het Europees Parlement kan hierin een belangrijke rol spelen door vast te houden aan de oproep uit de in 2025 aangenomen resolutie om de Nitraatrichtlijn te herzien.

Afgelopen week is het kwaliteitssysteem *Renugarant officieel ter notificatie aangeboden aan de Europese Commissie. Hiermee start de zogenoemde standstillperiode van ongeveer drie maanden. In deze periode kunnen de Europese Commissie en de andere lidstaten de regeling beoordelen en eventuele opmerkingen maken. Als de notificatie zonder bezwaren wordt afgerond, brengt dat de invoering van Renugarant weer een stap dichterbij.

De notificatie verandert op dit moment niets aan de voorwaarden voor de productie van RENURE. Producenten die RENURE willen produceren, moeten zich registreren bij RVO. Dit geldt ook voor bedrijven die deelnemen aan de pilot Mineralenconcentraat of de pilot Kunstmestvrije Achterhoek. Na registratie wordt voor RENURE-mineralenconcentraat gebruikgemaakt van de nieuwe mestcode 132. De huidige mestcode 120 voor mineralenconcentraat uit de pilot komt daarmee te vervallen. Producenten die zich niet registreren, mogen mestcode 120 nog gebruiken tot en met 23 juli 2026. Daarna valt het product weer onder de reguliere regels voor dierlijke mest. Registratie op korte termijn is dus belangrijk.

Met de notificatie van Renugarant komt de verdere implementatie van RENURE dus opnieuw een stap dichterbij. RENURE biedt mogelijkheden om waardevolle nutriënten uit dierlijke mest beter te benutten en de afhankelijkheid van minerale kunstmest te verminderen. Daarmee wordt een volgende stap gezet richting een meer circulair nutriëntengebruik. Een zorgvuldige en werkbare invoering is essentieel. Daarom blijft LTO Nederland zich inzetten voor een praktische implementatie, waarbij registratie, certificering en de uitvoering in de praktijk goed op elkaar aansluiten en ondernemers weten waar zij aan toe zijn.

*Renugarant is het kwaliteitssysteem waarmee de productie en het gebruik van RENURE-meststoffen op een uniforme en betrouwbare manier worden geborgd. Op termijn wordt certificering via Renugarant wettelijk verplicht. Tot die tijd blijft registratie de basis voor bedrijven die RENURE willen produceren.

Registratie kunt u voltooien via de website van RVO. Klik hier.

Twee weken geleden publiceerde LVVN-minister Van Essen de kabinetsplannen voor landbouw, stikstof en natuur. Sindsdien organiseerden LTO Nederland, LTO Noord, ZLTO en LLTB vijf grote regiobijeenkomsten in Apeldoorn, Drachten, Den Bosch, Breukelen en Baexem. Ongeveer 1.500 LTO-leden bezochten de bijeenkomsten om vragen te stellen, zorgen te delen en de LTO-bestuurders richting mee te geven voor vervolggesprekken met het kabinet en de provincies.

Ondanks regionale verschillen was de boodschap opvallend eensluidend. Boeren en tuinders zijn boos en maken zich grote zorgen over de gevolgen voor hun bedrijf, hun ontwikkelmogelijkheden en de toekomst van hun gezin en opvolgers. Cruciale onderdelen van de stikstofaanpak, zoals de voorgestelde zonering en de omgang met grondgebondenheid, stuitten op massaal onbegrip én verzet. De boodschap aan LTO-bestuurders was helder: die onderdelen moéten anders. Tegelijkertijd was er tijdens alle bijeenkomsten ook een sterke wens om met feiten, argumenten en goed onderbouwde alternatieven invloed uit te oefenen op de verdere uitwerking van het beleid.

Grote zorgen over zonering en grondgebondenheid
Veruit de meeste vragen gingen over zoneringen en beperkende maatregelen rond Natura2000-gebieden, in beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Er is veel onduidelijkheid over nut en noodzaak van deze zones, aangezien stikstofsneerslag over afstanden boven 250 meter niet meer echt herleidbaar is tot een bron. Met name in gebieden waar veel bedrijven en landbouwgrond binnen toekomstige zones vallen, leven grote zorgen over waardeverlies van grond, beperkingen bij bedrijfsontwikkeling en onzekerheid voor de volgende generatie. Verschillende leden droegen voorbeelden aan die zichtbaar maakten hoe groot de impact regionaal kan zijn. Daarbij werd gewezen op honderden bedrijven en tienduizenden hectares landbouwgrond die mogelijk geraakt worden. In alle bijeenkomsten was de oproep om ervoor te zorgen dat deze zones doelmatig en efficiënt worden uitgewerkt: Zo klein mogelijk, met ruimte voor maatwerk, rekening houdend met de ligging van stikstofgevoelige habitats binnen Natura2000-gebieden.

Ook de voorgestelde norm voor grondgebondenheid van 2,6 GVE per hectare riep veel vragen op. Melkveehouders vragen zich af waarom zij aan deze norm gehouden worden als zij aan kunnen tonen dat ze de doelen voor waterkwaliteit aantoonbaar halen. Het feit dat het kabinet bij de uitwerking van grondgebondenheid afwijkt van wat ze zelf in het regeerakkoord heeft afgesproken (een eenvoudige norm óf doelsturing) bevestigt voor veel leden het beeld van een onbetrouwbare overheid die er gemakkelijk voor kiest om afspraken met de agrarische sector zonder tekst of uitleg te schenden. Ieder draagvlak ontbreekt voor deze maatregelen, die niet gericht zijn op emissiereductie maar uitsluitend op platte krimp.

Innovatie als onderdeel van de oplossing
Ook de bedrijfsemissienorm van 0,164 kg NH3 per kilo fosfaat leidt tot veel vragen onder melkveehouders. Duidelijk is dat boeren die norm niet kunnen halen door scherpe keuzes te maken in het voerspoor en voor maximale weidegang te kiezen. Voor veel ondernemers lijkt het onvermijdelijk om daarbovenop ook voor innovaties en technische maatregelen te kiezen. Daarbij leven er vragen over de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en praktische uitvoerbaarheid van die technische oplossingen.

Tijdens de bijeenkomsten werd breed erkend dat innovatie noodzakelijk blijft. Tegelijkertijd werd ook duidelijk dat veel leden vinden dat technologische oplossingen alleen onvoldoende zijn om de volledige opgave te realiseren. De discussie draaide daarom niet alleen om techniek, maar vooral om de vraag hoe ondernemers zelf regie houden op hun toekomst.

Provincies worden bepalend
Een belangrijke conclusie van de regiobijeenkomsten is dat de discussie niet eindigt bij de landelijke plannen. Veel onderdelen van de stikstofaanpak moeten nog worden uitgewerkt in provinciaal beleid. Daardoor verschuift een belangrijk deel van het speelveld naar de provincies en waterschappen.

Leden riepen LTO daarom op om niet alleen in Den Haag stevig te blijven ageren tegen de plannen, maar juist ook provinciaal te investeren in de uitwerking van het beleid. Daarbij werd meermaals benadrukt dat boeren en tuinders zelf met alternatieven en gebiedsgerichte voorstellen kunnen en moeten komen. LTO-voorzitter Ger Koopmans kondigde aan dat LTO Nederland samen met de regionale LTO-organisaties ‘gebieds-teams’ in wil stellen die per gebied actief sturen op maatwerk, werkbare oplossingen en behoud van toekomstperspectief.

Steun voor de koers, maar ook een duidelijke oproep aan LTO
Naast de plannen van het kabinet was ook de rol van LTO zelf een terugkerend onderwerpen in de verschillende bijeenkomsten. Veel leden waarderen de inzet aan de overlegtafels, maar vroegen nadrukkelijk of LTO niet steviger oppositie zou moeten voeren tegen onderdelen van de plannen. In alle regio’s klonk de behoefte aan zichtbare resultaten en krachtige belangenbehartiging. Tijdens verschillende bijeenkomsten kwam die discussie scherp naar voren toen leden vroegen of het niet tijd was om harder actie te voeren.

Tegelijkertijd was er in elke zaal ook begrip voor het feit dat resultaten worden geboekt via politieke beïnvloeding en het bouwen van meerderheden. Protest levert op zichzelf geen vergunningen op, en blijvende invloed wordt uiteindelijk vooral via argumenten en politieke druk bereikt. Hoe begrijpelijk de behoefte ook is om als sector een duidelijke streep te trekken en het plan ‘door te scheuren’.

De boodschap aan LTO was helder: blijf zichtbaar, blijf stevig invloed uitoefenen, blijf verbeteringen afdwingen en zorg ervoor dat ruimte voor ondernemerschap, bedrijfsontwikkeling en opvolging behouden blijft. Leden vragen van LTO een combinatie van strijdbaarheid, realisme en resultaatgerichtheid, met als uiteindelijk doel een toekomstbestendige landbouwsector mét perspectief voor boeren en tuinders.

Hoewel de stikstofaanpak tijdens alle bijeenkomsten zeer kritisch werd ontvangen, was er ook aandacht voor de positieve elementen die in het plan zitten. Zoals het invoeren van een rekenkundige ondergrens, waardoor het grootste deel van de PAS-melders en interimmers gelegaliseerd kan worden. Over het feit dat handhavingsverzoeken voor PAS-melders met dit pakket kunnen worden afgewezen. Over het verwijderen van de Kritische Depositiewaarde uit de wet. Over het (te trage!) loskomen van vergunningverlening. En over het feit dat ook natuurherstel in de toekomst geborgd en afrekenbaar wordt.

Terugblik
“Kortom: werk aan de winkel”, concludeert LTO-voorzitter Ger Koopmans in zijn tergblik op de bijeenkomsten: “Met de politiek, in de regering, in de Tweede en Eerste Kamer, met provinciale en gedeputeerde staten in de 12 provincies en met waterschapbestuurders gaan en blijven we indringend spreken voor verandering van de plannen. Ook is er contact met andere landbouworganisaties om verschillen te overbruggen en zoveel mogelijk samen op te trekken. We blijven dag en nacht voor de belangen van onze leden en hun gezinnen opkomen!”

Gebiedsgerichte aanpak van waterkwaliteit werkt in de praktijk. Daarbij is een dialoog op basis van vertrouwen belangrijk tussen waterbeheerders en telers. Dat kwam duidelijk naar voren in een dagvullende kennissessie mede-geïnitieerd en mede-georganiseerd door LTO Nederland.

De kennissessie vond 5 juni plaats in het LEF Future Center van Rijkswaterstaat (Ministerie van IenW) in Utrecht. Waterbeheerders, overheden, kennisinstituten, toeleveranciers én telers kwamen bij elkaar voor kennisuitwisseling en inspiratie: rondom gebiedsgerichte aanpak van waterkwaliteit en het sneller terugkoppelen van monitoringsgegevens waterschappen naar de sector. Doel is emissies te verminderen, normoverschrijdingen te voorkomen en middelen te behouden.

Vijf gebiedsgerichte aanpakken werden als positief voorbeeld benoemd en uitgelegd: Aanpak reductie gewasbeschermingsmiddelen Zuid-Hollandse Eilanden, WaterWinst Limburg, Regiocertificering Duin- en Bollenstreek, Actieplan Waterkwaliteit Glastuinbouw en de aanpak in boom- en sierteeltregio Greenport Boskoop.

Daarnaast werden diverse onderwerpen rondom gewasbescherming, monitoring en normoverschrijdingen belicht: vanuit Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW), Waterdichte Kaders en NVWA. Tevens werd het proces naar het Convenant Gewasbescherming uitgelegd vanuit het Ministerie van LVVN. Tot slot gaf de stuurgroep Toekomstvisie Gewasbescherming 2030 een terugblik op de kennissessie.

Lees het verslag van de kennissessie d.d. 5 juni 2026 , inclusief geleerde lessen uit de behandelde gebiedsgerichte aanpakken.

Extreme droogte remde in grote delen van het land de opkomst en ontwikkeling van gewassen. Aangezien dit een kwestie van overmacht betreft, heeft RVO besloten de uiterste ingangsdatum voor de minimale bedekking van percelen voor eco-activiteiten ‘groene braak’, ‘kruidenrijke bufferstrook langs bouwland’ en ‘kruidenrijke bufferstrook langs grasland’ aan te passen. Boeren en telers krijgen nu tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarde van een minimale bedekking of aandeel kruiden/vlinderbloemigen van de percelen te voldoen.

Voorjaarsdroogte
LTO heeft het ministerie van LVVN en RVO het afgelopen jaar vele malen gewezen op de overmachtssituatie, waardoor de opkomst en bodembedekking onvoldoende was. Het nieuwe satellietmonitoring-systeem (AMS) is volgens LTO onvoldoende praktijkrijp om de bodembedekking te meten; dood/dor/geklepeld gewas wordt vaak niet goed waargenomen. Maar boeren hoorden dit vaak pas in april 2026, nadat het betrokken perceel alweer in gebruik genomen was voor het teeltseizoen 2026. Dit leidt tot een afname van het vertrouwen van boeren en ruim 6% minder deelname aan de eco-regeling in 2026. Dit jaar dreigt een herhaling gezien de voorjaarsdroogte en extreme hitte.

RVO beoordeelt nu de extreme droogte als overmacht en geeft boeren daarom tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarden van de eco-activiteit te voldoen. Het uitstel betekent dat boeren 2 tot 4 weken langer de tijd hebben om het gewas te laten groeien. De overige voorwaarden en einddatum van de genoemde eco-activiteiten wijzigen niet.

Voor de volgende eco-activiteiten is de ingangsdatum voor minimale bedekking uitgesteld:

• Eco-activiteit Groene braak: het perceel moet uiterlijk op 1 juli 2026 voor minimaal 80% zichtbaar bedekt zijn met het gewas dat is opgegeven.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstroken langs grasland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstrook langs bouwland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.

Boeren hoeven op dit moment geen overmachtsmelding te doen voor deze drie eco-activiteiten. Maar als de hitte en droogte aanhouden, en de genoemde percentages niet op het hele perceel gehaald worden, adviseert LTO om in juli /augustus alsnog om de overmachtsmelding wel te doen. Maak ook wekelijks foto’s van de betreffende percelen om bewijsmateriaal gereed te hebben, mocht er straks een afwijzing vanuit RVO komen. De foto’s moeten te herleiden zijn naar het perceel, zorg ervoor dat er herkenbare gebouwen of bomen op staan.

Voor de overige eco-activiteiten verandert er nu niets. Op deze activiteiten blijven de oorspronkelijke voorwaarden van toepassing. Dat betekent dat de gebruikelijke resultaatverplichting in stand blijft. Dat kan betekenen dat de inspanning alleen niet voldoende kan zijn. Als het niet gaat lukken om aan de voorwaarde voor de subsidie te voldoen door een andere reden dan overmacht, dan moet de boer de activiteit intrekken.

Met de inwerkingtreding van de gewijzigde Uitvoeringsregeling Meststoffenwet wordt het gebruik van RENURE mogelijk vanaf morgen, 12 juni 2026. Producenten kunnen zich vanaf morgen registreren bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) om dit groeiseizoen al gebruik te maken van de nieuwe mogelijkheden.

RENURE betreft herwonnen stikstof uit dierlijke mest en biedt boeren een extra instrument om kunstmest te vervangen en de druk op de mestmarkt te verlichten. De regeling maakt het mogelijk om deze producten gericht en binnen duidelijke kaders toe te passen.

Voor nu is registratie bij RVO voldoende om RENURE te produceren, te verhandelen en toe te passen. Een aanvullend privaat kwaliteitssysteem is in ontwikkeling en zal later dit jaar zorgen voor extra borging van productkwaliteit en traceerbaarheid.

Wat betekent dit voor de praktijk?
Vanaf de datum van inwerkingtreding gelden de volgende mogelijkheden:

• Gebruik
  Landbouwers kunnen RENURE-producten toepassen tot maximaal 80 kilogram stikstof per hectare, bovenop de gebruiksnorm van 170 kilogram stikstof uit dierlijke mest.
• Vervanging van kunstmest
  RENURE telt mee met een stikstofwerkingscoëfficiënt van 100 procent en kan daarmee direct kunstmest vervangen binnen de geldende gebruiksnormen.
• Productie en afzet
  Geregistreerde producenten mogen RENURE-producten afvoeren onder de daarvoor vastgestelde mestcodes, zoals mineralenconcentraat.
• Bestaande voorraden
  Voorwaarden toelatende kunnen bestaande voorraden na registratie worden ingezet als RENURE, wat ruimte biedt in de opslag en flexibiliteit in de afzet.

LTO Nederland verwelkomt deze ontwikkeling en ziet dit als een belangrijke stap richting beter benutten van nutriënten uit dierlijke mest. Tegelijk roept LTO ondernemers op om zich goed te verdiepen in de geldende voorwaarden en zorgvuldig en verantwoord met RENURE om te gaan. Voor actuele informatie en de exacte voorwaarden kunnen ondernemers terecht op de website van RVO.

Wekelijks informeren we onze achterban over de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Lees hier de nieuwsupdate van vorige week. Vandaag schrijft LTO-voorzitter Ger Koopmans een brief aan de leden over actuele ontwikkelingen en de huidige stand van zaken ten aanzien van stikstofreductie en natuurherstel.

Beste leden,

Nog drie weken, dan stuurt minister Van Essen namens het kabinet zijn plannen voor stikstofreductie en natuurherstel naar de Tweede Kamer. Het convenant gewasbescherming maakt onderdeel uit van dit zomerpakket. Vandaag komt de kerntafel over het convenant weer bijeen. Begin volgende week informeren we jullie over actuele ontwikkelingen rondom het convenant. In deze brief gaan we specifiek in op de stikstofaanpak.

Op 26 juni wordt duidelijk hoe het kabinet de stikstofdoelen voor 2030 en 2035 wil halen. Elementen zoals bedrijfsemissienormen, dierrechten, afroming, zonering en grondgebondenheid kunnen daar onderdeel van uitmaken. Ik voel mee met alle boeren die zich met spanning afvragen wat dit voor het eigen bedrijf gaat betekenen.

Vergunningverlening moet loskomen
Voor LTO is het een harde randvoorwaarde dat de aanpak niet alléén over stikstofreductie en natuurherstel kan gaan. De plannen moeten garanderen dat vergunningverlening weer loskomt en dat boeren en tuinders rechtszekerheid krijgen. De KDW moet uit de wet, natuurdoelanalyses mogen geen directe juridische gevolgen meer hebben voor de vergunningverlening en ‘additionaliteit’ moet worden opgelost. De rekenkundige ondergrens moet worden ingevoerd en PAS-melders en interimmers moeten gelegaliseerd worden.

Zeven jaar na de PAS-uitspraak uit 2019 is het nodig om de impasse achter ons te laten. Velen van jullie hebben inmiddels te maken met een situatie waarin je PAS-melder of interimmer bent, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeert door gerechtelijke uitspraken. Velen van jullie zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Hierdoor leven jullie, ondernemers en agrarische gezinsbedrijven, vaak al jarenlang in onzekerheid. Je kunt niet investeren en je weet niet wat de toekomst brengt.

Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Jullie moeten de mogelijkheid krijgen om in je bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter daarvan.

De stikstofplannen zijn nog volop in ontwikkeling
Vanuit LTO zetten we er – samen met onze partners zoals NAJK – met man en macht op in om de plannen maximaal te beïnvloeden, op zo’n manier dat boeren en tuinders daarmee uit de voeten kunnen. Dat doe ik niet alleen, maar samen met de collega-bestuursleden van LTO Nederland, met voorzitters van vakgroepen en sectororganisaties, met de regio’s en met onze medewerkers.

Laat ik daarbij ook duidelijk zijn over onze rol: LTO zit niet aan de onderhandelingstafel en het kabinet vraagt niet aan ons om onze handtekening te zetten onder de uiteindelijke plannen. LTO neemt deel aan een maatschappelijke klankbordgroep onder leiding van Elbert Dijkgraaf. Hoewel onze rol in dit traject dus anders is dan ten tijde van het landbouwakkoord, oefenen we maximaal invloed uit. Dagelijks voeren we gesprekken met minister en staatssecretaris, met Tweede Kamerleden, met ambtenaren, provinciebestuurders en andere maatschappelijke organisaties. Met als doel dat de stikstofaanpak haalbaar en realistisch is. Dat er voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. Maar – bovenal – dat de plannen ook echt vergunningverlening lostrekken. Alleen zo ontstaat perspectief om te investeren in een bedrijf dat toekomst heeft, waar een goede boterham verdiend kan worden en waar de boer zelf achter het stuur zit.

Uit ons intensieve contact met bewindspersonen, ambtenaren, Kamerleden en andere betrokkenen maken wij op dat de stikstofplannen nog volop in ontwikkeling zijn. Op alle onderdelen van het zomerpakket vindt nog uitwerking én onderhandeling plaats. Dat is geen kwestie van de laatste-puntjes-op-de-i : in de politiek en in het kabinet worden nog behoorlijk fundamentele discussies gevoerd. En dat zal waarschijnlijk ook wel tot 26 juni zo blijven.

Tegelijkertijd zien we in whatsapp-groepen en in de (sociale) media regelmatig doemscenario’s langskomen. De meest ingrijpende maatregelen passeren dan de revue alsof die met zekerheid ingevoerd gaan worden. Vaak gecombineerd met uitspraken als: “zet de trekkers maar vast klaar!”. En vaak naar buiten gebracht door personen of organisaties die zelf helemaal niet aan tafel zitten. Van sommige van die maatregelen kunnen we met zekerheid zeggen dat ze nooit op tafel hebben gelegen en nooit onderwerp van gesprek zijn geweest. En voor alle andere geldt dus dat er nog helemaal geen definitieve besluiten over zijn genomen. De stikstofaanpak wordt op 26 juni gepresenteerd. Tot die dag proberen we hem te beïnvloeden. Daarna gaan we het plan nauwgezet bestuderen en daarna beoordelen we het kritisch. Dat is de enige effectieve volgorde.

Duidelijkheid tot 2035
We weten nog niet hoe het stikstofpakket van het kabinet er op 26 juni uit gaat zien. Dat weet nog niemand. Maar het zal een mix worden van beperkende maatregelen én van maatregelen die de sector nieuw perspectief bieden. Hoe de balans tussen die sporen uitvalt, wordt bepalend voor hoe we daar vanuit LTO op gaan reageren.

Het is onvermijdelijk dat de overheid van boeren en tuinders gaat vragen om stappen te zetten in de verdere verduurzaming van hun bedrijf richting 2035. We zijn ervan overtuigd dat we die stappen ook kunnen zetten. We hebben in Nederland de meest innovatieve boeren ter wereld. Maar daarna moet het ook wel een keer klaar zijn. Duidelijkheid richting 2035 betekent duidelijkheid voor de overheid, maar ook duidelijkheid voor de boer. We hebben nog drie weken om maximaal invloed uit te oefenen, met als inzet dat er duidelijkheid komt die juridisch houdbaar, praktisch uitvoerbaar en bedrijfsmatig haalbaar is.

Met vriendelijke groet, namens het bestuur van LTO Nederland,

Ger Koopmans
Voorzitter LTO Nederland

Volgende maand presenteert de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof hoe het kabinet de doelen voor stikstofreductie en natuurherstel wil halen. En hoe zij vergunningverlening weer mogelijk wil maken. Deze aanpak zal gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering van veel boeren. Via wekelijkse nieuwsberichten informeren we onze achterban over de voortgang van het proces en over de inzet van LTO. Dit bericht is de eerste (en daardoor extra lange) wekelijkse nieuws-update over de Taskforce.

Wat doet de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof?
In de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof werkt het kabinet aan de opgaven voor natuur en stikstof in samenhang met de opgaven op water, gewasbescherming, klimaat en dierwaardigheid. Op 27 maart j.l. presenteerde LVVN-minister Van Essen het proces en de doelen van de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Het kabinet kiest voor een aanpak op basis van zeven pijlers. De eerste pijler draait om generieke stikstofreductie. Het kabinet stuurt op een ammoniakreductie van 23-25% (in 2030) en 42-46% (in 2035) ten opzichte van 2019. Om dat te bereiken worden verschillende instrumenten voorbereid. Daarbij gaat het om bedrijfsspecifieke emissienormen, het invoeren van grondgebondenheid in de melkveehouderij uiterlijk in 2032, afroming van productierechten bij verhandeling en het verbreden van het stelsel van dier- en fosfaatrechten. Het kabinet blijft inzetten op vrijwillige beëindigingsregelingen voor ondernemers die willen stoppen.

De tweede pijler betreft de gebiedsgerichte aanpak. Het kabinet kiest ervoor om rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden te werken met zonering. In die zones gelden strengere eisen aan emissiereductie en wordt het grondgebruik aangepast aan de natuurdoelen. De Veluwe, de Peel, het Groene Hart, Hart van het Noorden en Noordwest-Overijssel worden genoemd als prioritaire gebieden.

Andere pijlers richten zich onder andere op natuurherstel (betere monitoring, betere verankering van agrarisch natuurbeheer als belangrijk instrument) en wettelijke aanpassingen. Het kabinet wil de KDW-systematiek vervangen door wettelijk vastgelegde emissiedoelen voor landbouw, industrie en mobiliteit, en werkt aan een juridisch houdbare rekenkundige ondergrens. Bovenal moet het vraagstuk rondom ‘additionaliteit’ worden opgelost zodat vergunningverlening weer mogelijk wordt.

Wat is de rol van LTO?
Onderdeel van het proces is een ‘maatschappelijk overleg Landbouw, Natuur en Stikstof’: een klankbordgroep onder voorzitterschap van Elbert Dijkgraaf. Vanuit de landbouwsector nemen onder andere LTO Nederland, NAJK, Biohuis, BO Akkerbouw, BoerenNatuur, Avined, Coviva en ZuivelNL hieraan deel. Ook keten- en bedrijfsorganisaties als FNLI, Rabobank, Greenports Nederland/Glastuinbouw Nederland, VNO-NCW en Bouwend Nederland zijn betrokken. Vanuit NGO’s nemen Natuurmonumenten, LandschappenNL, Natuur & Milieu en de Dierenbescherming deel.

In deze klankbordgroep zet LTO zich er maximaal voor in om te beïnvloeden dat de voorgestelde aanpak ook in praktijk haalbaar en realistisch is, dat voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. En, bovenal, dat de agrarische sector ook toekomst- en handelingsperspectief krijgt.

Wat wordt er besproken?
Tijdens de laatste bijeenkomst van de klankbordgroep (woensdag 27 mei 2026) riep LTO-voorzitter Ger Koopmans op om het stikstof-reductiepercentage van 42-46% te vervangen door feitelijke, absolute getallen per sector. Ger Koopmans: “We merken dat het percentage van 42-46% emissiereductie voor de landbouw in 2035 ten opzichte van 2019 tot veel onduidelijkheid leidt. Het percentage roept – ten onrechte – het beeld op alsof alle boeren in Nederland deze taakstelling krijgen opgelegd. Dat is nadrukkelijk niet het geval. Het percentage is een landelijke opgave. Voor, bijvoorbeeld, boeren die de voorbije jaren al stappen gezet hebben, moet de opgave kleiner zijn. Die onzekerheid moet van tafel gehaald worden: Communiceer een harde, nationale totaalopgave voor de land- en tuinbouw van in totaliteit van 45 tot 50 kiloton minder stikstofuitstoot in 2035 ten opzichte van 2019, rechtvaardig onderverdeeld naar de verschillende sectoren. Uiteraard moeten de stappen die sinds 2019 al zijn gezet, zoals de effecten van de stoppersregelingen en het verlies van derogatie, hierin worden meegenomen.”

Een ander onderwerp waar LTO aandacht voor vroeg, is de noodzaak voor bedrijven om te kunnen ontwikkelen. Ger Koopmans: “Het overgrote deel van alle agrariërs heeft inmiddels te maken met een situatie waarin zij PAS-melder of interimmer zijn, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeren door de gerechtelijke uitspraken in de Rendac en Amercentrale (18 december 2024) of de Greenpeace-uitspraak (22 januari 2025). Tal van ondernemers zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Ondernemers en agrarische gezinsbedrijven die vaak al jarenlang in onzekerheid leven, die niet in hun bedrijf kunnen investeren en die niet weten wat de toekomst brengt. Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Maar verduurzaming zonder de mogelijkheid om bedrijven toekomstgericht door te laten ontwikkelen, is geen verduurzaming. Dat is platte krimp. Daar kan geen sprake van zijn. Boeren en tuinders moeten de mogelijkheid krijgen om in hun bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter van het eigen bedrijf. Alleen dan kan de sector écht investeren in verdere verduurzaming.”

Andere onderwerpen die door ons zijn ingebracht, gaan over de noodzaak om in toekomstige gebiedsprocessen wettelijke herverkaveling (WILG) in te kunnen zetten, over de noodzaak om ‘additionaliteit’ juridisch op te lossen, en over het in beeld brengen van de impact (ruimtelijk en economisch) van de zonering die het kabinet in wil voeren. Ook in deze zones gaan we ervan uit dat het volledige ‘trappetje van Remkes’ tot de mogelijkheden behoort: de keuze om te extensiveren, te innoveren, te verplaatsen of om een bedrijfsomslag te maken.

Hoe ziet de planning eruit?
Het kabinet heeft aangekondigd dat de Taskforce de uitwerking van haar aanpak op 26 juni a.s. aan de Tweede Kamer stuurt. In de week van 29 juni, waarschijnlijk op woensdag 1 juli, debatteert de Tweede Kamer hierover met het kabinet. Vanuit LTO spreken we doorlopend met Kamerleden, bewindspersonen, ambtenaren en collega-organisaties over de uitwerking van de samenhangende aanpak.

LTO Nederland en het Platform Leg- en Ligrechten hebben opnieuw overeenstemming bereikt over de (voorschot)tarieven voor gewasschade in 2026. De tarieven worden jaarlijks in overleg vastgesteld om agrarische ondernemers en netbeheerders duidelijkheid en houvast te bieden bij de afhandeling van schade als gevolg van kabel- en leidingwerkzaamheden.

Jaarlijkse afspraken tussen agrarische sector en netbeheerders
Het Platform Leg- en Ligrechten is een samenwerkingsverband van netbeheerders, georganiseerd vanuit Netbeheer Nederland en VEWIN. De vaststelling van de gewasschadetarieven vloeit voort uit de structurele afspraken die partijen al jarenlang met elkaar onderhouden.

De aanleg, vervanging en instandhouding van kabels en leidingen in agrarisch gebied leidt onvermijdelijk tot schade, waaronder directe schade aan gewassen. De jaarlijkse tarievenlijst biedt zowel grondeigenaren en grondgebruikers als leidingbeheerders een praktisch instrument bij het maken van afspraken over schadevergoedingen.

Veelgebruikt instrument voor schadeafhandeling
De tarievenlijst is opgesteld om in het merendeel van de schadegevallen in Nederland te voorzien in een adequate en werkbare schadeafhandeling. In de praktijk wordt de lijst door betrokken partijen breed toegepast en gewaardeerd vanwege de duidelijkheid en uniformiteit die deze biedt. De lijst wordt jaarlijks herzien op basis van actuele ontwikkelingen in de agrarische sector en de markt.

Voorschottarieven en ruimte voor maatwerk
Vanwege aanhoudende onzekerheden op de wereldmarkt, geopolitieke spanningen, ontwikkelingen in de internationale handel en logistieke knelpunten, benadrukken partijen dat het om voorschottarieven gaat. Dit betekent dat bij ieder kabel- of leidingproject maatwerkafspraken mogelijk blijven, ook voor gewassen die niet op de standaardlijst zijn opgenomen. Wanneer de daadwerkelijk geleden schade per vierkante meter hoger blijkt te zijn dan het opgenomen tarief, kan op basis van nacalculatie en aantoonbaar bewijs aanvullende schadevergoeding worden overeengekomen. Uitgangspunt blijft dat de kabel- en leidingbeheerder gehouden is tot volledige schadevergoeding. Schade aan gewassen die niet op de lijst staan vermeld, wordt altijd per individuele situatie beoordeeld en vergoed.

Ook aandacht voor overige schade
Naast gewasschade kunnen kabel- en leidingwerkzaamheden ook leiden tot andere vormen van schade. Voor deze overige schadecategorieën zijn op dit moment nog geen sectorbrede afspraken vastgesteld. Partijen volgen de ontwikkelingen op dit vlak nauwgezet.

Gewasschadetarieven 2026 beschikbaar
De gewasschadetarieven voor 2026 zijn vanaf nu beschikbaar.

Om uit het stikstofslot te komen is een combinatie nodig van juridische aanpassingen én geborgde emissiereductie. Dat wordt bevestigd door het recente stikstofrapport en de daar bijhorende vervolganalyse van o.a. Gerard Ros, Wouter de Heij, Wim de Vries en Henk Kievit. In hun rapporten onderbouwen de auteurs dat het stikstofslot ontrafeld kan worden door drie kernproblemen te onderscheiden – het milieutechnische probleem, het ecologische probleem en het juridische probleem – en daarvoor oplossingen te vinden. LTO onderschrijft deze analyse. De wetenschappers leveren daarmee een belangrijke bijdrage aan het stikstofdebat. Vandaag worden deze rapporten besproken tijdens een technische briefing in de Tweede Kamer.

Kernvraag
Voor boeren en tuinders is de kernvraag simpel: hoe krijgen we weer een werkbaar vergunningensysteem mét toekomst- en handelingsperspectief voor ondernemers? Juist aan die vraag leveren de rapporten volgens LTO een belangrijke bijdrage. Zonder handelingsperspectief voor agrariërs zullen de stikstofdoelen nooit gehaald worden. Daar ontbreekt het nu volledig aan; voor PAS-melders en Interimmers, maar ook voor andere veehouders die hun bedrijf duurzaam willen ontwikkelen. In hun rapporten laten de wetenschappers zien dat de huidige stikstofimpasse niet alleen een natuurvraagstuk is, maar vooral het gevolg van een juridisch systeem dat steeds verder is vastgelopen.

Van depositie- naar emissiebeleid
LTO herkent zich daarom in de richting die de rapporten voorstellen: een verschuiving van depositiesturing naar emissiesturing. Ondernemers kunnen immers sturen op emissies vanuit hun eigen bedrijfsvoering, maar niet op de natuurkwaliteit in verder gelegen gebieden. Ook in de gezamenlijke Bouwsteen emissiereductie landbouw van LTO, IPO, VNG, UvW en NAJK is daarom gekozen voor wettelijke verankering van emissiedoelen in plaats van sturing op percentages natuurareaal onder de KDW.

De rapporten bevestigen daarnaast dat natuurherstel breder ziet dan uitsluitend stikstofdepositie. Factoren als waterhuishouding, natuurbeheer, bodemkwaliteit, recreatiedruk en andere drukfactoren spelen eveneens een belangrijke rol. Depositiedaling blijft noodzakelijk, maar leidt niet automatisch en op korte termijn tot voldoende natuurherstel.

Nadere uitwerking
De Bouwsteen emissiereductie landbouw blijft voor LTO de basis voor het toekomstgerichte stikstofbeleid. De nieuwe stikstofrapporten waarover de Tweede Kamer vandaag spreekt, bevatten op veel onderdelen een waardevolle uitwerking en aanvulling daarvan. Tegelijkertijd blijft LTO kritisch op enkele andere onderdelen van de rapporten. Dat geldt met name voor de voorgestelde zoneringen rond Natura 2000-gebieden en het werken met zogenaamde ‘gebiedsplafonds’. We vrezen dat deze aanpak in de uitwerking te complex en tijdrovend is. Een belangrijk aandachtspunt is dat de inzet van nieuwe instrumenten alleen aan de orde kan zijn wanneer zij juridisch houdbaar, proportioneel, uitvoerbaar en financieel gedragen zijn. Een nieuw systeem mag niet opnieuw leiden tot onzekerheid of gebrek aan ontwikkelruimte voor ondernemers. En we zien met urgentie uit naar het wetsvoorstel om de KDW uit de wet te halen en stappen te zetten naar emissie-gestuurd beleid.

LTO Nederland maakt zich grote zorgen over de plannen van het kabinet voor een nationaal Ontwerp-Natuurplan. Landen moeten zo’n plan opstellen in het kader van de Europese Natuurherstelverordening. LTO heeft een kritische reactie ingediend op de zogenaamde Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) van het nationale Ontwerp-natuurplan.

De Europese Unie verplicht lidstaten om natuurgebieden te herstellen en beter te beschermen. Hiervoor moet Nederland een zogenoemd Ontwerp-Natuurplan opstellen. Volgens LTO schiet de huidige aanpak echter tekort en dreigen grote gevolgen voor boeren, voor toekomstige vergunningverlening en voor het platteland.

Onduidelijkheid
Volgens LTO is nog onvoldoende duidelijk welke keuzes het kabinet precies wil maken en wat de gevolgen daarvan zijn voor landbouw, voedselproductie en grondgebruik. Ook zouden alternatieven en economische gevolgen onvoldoende worden onderzocht. De organisatie vreest dat het natuurplan vooral bestaande beleidskeuzes moet rechtvaardigen, in plaats van dat er écht wordt gekeken naar verschillende mogelijkheden. LTO verwijst daarbij naar de problemen rond het stikstofbeleid van de afgelopen jaren. Volgens de organisatie mogen dezelfde fouten niet opnieuw worden gemaakt, zoals onduidelijke regels en langdurige juridische onzekerheid.

Zorgen over gevolgen voor boeren
Een belangrijk punt van kritiek is dat de gevolgen voor boerenbedrijven nog onvoldoende in beeld zijn. LTO wil onder meer weten hoeveel landbouwgrond geraakt wordt, wat de gevolgen zijn voor bedrijfsvoering en welke impact het beleid heeft op de regionale economie. Ook vraagt de organisatie aandacht voor de stapeling van verschillende regels, zoals stikstofbeleid, waterkwaliteitseisen en klimaatmaatregelen. Vooral in gebieden als veenweiden en beekdalen kan de druk volgens LTO te groot worden. Daarnaast vrezen we dat nieuwe natuurregels later kunnen leiden tot strengere vergunningverlening en extra beperkingen voor boeren en andere ondernemers.

Meer duidelijkheid en realisme nodig
LTO benadrukt dat natuurherstel belangrijk is, maar vindt dat het beleid realistischer en beter uitvoerbaar moet worden. Volgens de organisatie moet Nederland alléén uitvoeren wat verplicht is vanuit Europa zonder daar extra nationale regels aan toe te voegen. We pleiten voor meer waardering van bestaande inspanningen van boeren, zoals agrarisch natuurbeheer, weidevogelbeheer en kruidenrijk grasland. Verder vraagt LTO om duidelijke juridische regels, eerlijke compensatie voor getroffen boeren en meer tijd om het natuurplan zorgvuldig uit te werken. Uiteindelijk moet niet alleen naar de effecten op natuur worden gekeken, maar ook naar de gevolgen voor economie, leefbaarheid en het platteland.

Lees hier de zienswijze van LTO op de NRD van het nationaal Ontwerp-Natuurplan.

UPDATE 19 mei 2026: Commissie MER
Op 19 mei heeft de Commissie MER advies uitgebracht over de NRD voor het plan-MER van het Nederlandse Natuurplan. Dit advies bevestigt ons standpunt dat op essentiële onderdelen nog belangrijke uitwerking ontbreekt. De Commissie MER vraagt nadrukkelijk om verdere uitwerking van onder meer de referentiesituatie, alternatieven, effecten en het beoordelingskader. Volgens LTO biedt dat belangrijke aanknopingspunten om het plan-MER alsnog zorgvuldig en juridisch houdbaar op te bouwen.