De overheid en de rundveesector werken samen aan een landelijke aanpak om Bovine Virus Diarree (BVD) verder terug te dringen en uiteindelijk uit Nederland te krijgen.
De start van het nationale bestrijdingsprogramma zal op 1 januari 2028 van start gaan met uiterlijk 1 januari 2030 goedkeuring door de Europese Commissie.

Het programma zal vertaald worden in een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) waarbij de aanpak volgens de Europese regels verloopt… Er is dan geen overgangsfase via het bestaande private programma, zoals wel het geval is bij IBR .

Door meteen aan de EU-regels te voldoen, kan Nederland sneller officieel BVD-vrij worden verklaard. Dit levert voordelen op voor diergezondheid én voor de exportpositie. Zodra het programma is goedgekeurd door de Europese Unie gelden er strengere handelsvoorwaarden voor runderen uit gebieden zonder BVD EU-vrijstatus.

Voor het aanvragen van een EU-vrijstatus moeten 99,8% van de inrichtingen, die ten minste 99,9% van de runderpopulatie vertegenwoordigen, vrij zijn van BVD, mag er gedurende achttien maanden geen BVD zijn aangetoond bij een gehouden rund én moet vaccinatie tegen BVD verboden zijn voor gehouden runderen.

Dit zou, bij goed verloop van het bestrijdingsprogramma, binnen drie tot vijf jaar haalbaar moeten zijn na inwerkingtreding van het bestrijdingsprogramma.

Wat kunt u nu al doen?

• alert blijven op BVD op uw bedrijf;
• alleen dieren aanvoeren met een bekende en bij voorkeur BVD-vrije status;
• inspelen op komende veranderingen in de handel;
• IBR start op 1 januari 2027, neem ook meteen BVD mee in de aanpak om uw veestapel IBR en BVD vrij te krijgen.

De vakgroep LTO Vleesveehouderij heeft gereageerd op de internetconsultatie van het ministerie van LVVN over de nieuwe regelgeving voor het houden van vleesvee. In de voorstellen staan ingrijpende wijzigingen die grote gevolgen hebben voor de sector, zowel praktisch als economisch. LTO uit daarbij haar zorgen over meerdere onderdelen.

De belangrijkste bezwaren waarover LTO Vleesveehouderij opmerkingen heeft geformuleerd, zijn de volgende:

• Economische voorwaarden
  Een belangrijk punt van zorg voor de vakgroep zijn de economische gevolgen van de voorgestelde maatregelen. Volgens LTO geeft de uitgevoerde impactanalyse geen realistisch beeld van de financiële situatie op vleesveebedrijven. Vooral de voorgestelde normen voor staloppervlakte zorgen voor grote zorgen binnen de sector. Een norm van 9 m² per dier vanaf één jaar betekent voor veel ondernemers forse investeringen en structureel hogere kosten.
• Aanbindstallen
  Ook het voorgestelde verbod op aanbindstallen per 2035 zorgt voor grote zorgen binnen de vakgroep. Volgens LTO zijn de gevolgen onvoldoende meegenomen in de impactanalyse, terwijl ongeveer 50% van de vleesveehouders gebruikmaakt van een aanbindsysteem. Voor veel bedrijven is omschakeling door hoge kosten, beperkte ruimte en vergunningseisen nauwelijks haalbaar, met risico op gedwongen bedrijfsbeëindiging.

  LTO pleit daarom voor een geleidelijke uitfasering van aanbindstallen, bijvoorbeeld door vanaf 2030 geen nieuwe systemen meer toe te staan. Daarnaast vindt de vakgroep het belangrijk dat tijdelijk aanbinden, bijvoorbeeld voor verzorging of behandeling van dieren, ook in de toekomst mogelijk blijft.

• Ingrepen
  Bij het onderdeel ingrepen heeft LTO Vleesveehouderij stevige opmerkingen gemaakt. Zo is de vakgroep zeer kritisch op het voorgenomen verbod op castratie van runderen per 1 januari 2028. Volgens de sector is castratie in de praktijk noodzakelijk om mannelijke dieren veilig te kunnen weiden en om risico’s voor mens en dier te beperken. LTO pleit daarom voor het schrappen van dit verbod.

Daarnaast maakt de vakgroep bezwaar tegen het beperken van onthoornen tot uitsluitend diergeneeskundige noodzaak. In de praktijk is preventief onthoornen volgens de sector essentieel om verwondingen tussen dieren onderling en risico’s voor veehouders te voorkomen. Daarbij speelt mee dat veel vleesveerassen van nature gehoornd zijn en dat omschakeling naar hoornloze dieren via fokprogramma’s een lange overgangsperiode vraagt.

Het 8^e Actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt uitgesteld. Dat heeft minister Van Essen van LVVN in een brief aan de Tweede Kamer bekend gemaakt. De minister wil kijken naar een meer integrale aanpak binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof en de Stroomgebiedsbeheerplannen. LTO Nederland kan zich vinden in die redenatie om het 8^e Actieprogramma uit te stellen.

Het uitstel van het 8^E Actieprogramma Nitraatrichtlijn zorgt voor langere onzekerheid bij agrarische ondernemers. Naar verwachting wordt een aantal maatregelen uit het nieuwe 8^e Actieprogramma per 1 januari 2028 ingevoerd. LTO Nederland ziet hierdoor een mogelijk risico ontstaan dat ondernemers in de tweede helft van 2027 geconfronteerd worden met nieuwe maatregelen. LTO Nederland zet zich in om dit te voorkomen.

In de Kamerbrief van 22 mei licht minister van Essen de afwegingen en de nieuwe tijdlijn toe. Binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof wordt momenteel gewerkt aan een plan van het kabinet om stikstof terug te dringen in samenhang met de natuur- en milieuopgaves, waaronder ook de opgave voor waterkwaliteit. Grondgebondenheid, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden worden hierin meegenomen. De keuzes op deze thema’s hebben direct of indirect effect op de waterkwaliteit. Daarnaast worden eind 2026 de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen vanuit de Kaderrichtlijn Water ter inzage voorgelegd.

Aandachtsgebieden
Ondanks dat het uitstel te begrijpen is, is dit een hard gelag voor de aandachtsgebieden die op basis van fosfaat zijn aangewezen. Deze gebieden worden in 2027 nog steeds geconfronteerd met een generieke stikstofkorting en dat is onwenselijk. LTO Nederland heeft daarom herhaaldelijk aangegeven dat deze generieke maatregel het draagvlak ondermijnt en niet bijdraagt aan een effectief waterbeleid. LTO roept op om dit per 1 januari 2027 alsnog te wijzigen.

Tijdlijn
Voor de integraliteit en het vaststellen wat de waterkwaliteitsopgave precies is, is het logisch om de keuzes in de Taskforce en de Stroomgebiedsbeheerplannen eerst af te wachten voordat er een concept 8^e Actieprogramma wordt opgesteld. Het concept 8^e Actieprogramma wordt in het eerste kwartaal 2027 ter consultatie verwacht om deze per 1 juli 2027 in te voeren. LTO Nederland benut deze extra tijd om de lobby te versterken voor een uitvoerbaar en realistisch beleid.

Doelsturing
LTO Nederland is blij dat er ondanks het uitstel van het 8^e Actieprogramma wel wordt doorgewerkt aan doelsturing en dat er eind 2026 begonnen kan worden met meten. Het opbouwen van inzicht, ervaring en kennis is belangrijk om doelsturing succesvol te maken.

LTO Nederland blijft zich inzetten op een werkbaar systeem waarin vakmanschap wordt beloond en handelingsperspectief wordt geboden. Het is belangrijk om verbetering te realiseren daar waar het nodig is. Dat vraagt om een gerichte doelmatige aanpak. Zwaarder generiek beleid past daar niet bij.

LTO Nederland vindt het een verstandige keuze van het kabinet om de plannen voor een versnelde verhoging van de AOW-leeftijd van tafel te halen. Vandaag kwam minister Vijlbrief met een reactie op het ultimatum van de vakbonden op voorstellen van het kabinet over AOW, WW en WIA.

“LTO hoopt dat dit een opening biedt voor werkgevers en bonden om met elkaar in gesprek te gaan over het sociaal stelsel voor een gezonde en duurzame arbeidsmarkt. Ook voor agrarische ondernemers en werknemers,” stelt voorzitter Ger Koopman. “LTO Nederland werkt samen met sociale partners aan passende en gedragen oplossingen.”

De krapte op de arbeidsmarkt en onzekerheid van een toekomstbestendige bedrijfsvoering met voldoende en goedgeschoold personeel is ook bij agrariërs een zorg. Voor de agrarische sectoren is het van belang dat het sociale zekerheidsstelsel eenvoudig en betaalbaar is voor boeren en tuinders én hun medewerkers voldoende zekerheden biedt. LTO werkt samen met partners in de Stichting van de Arbeid o.a. naar een beter stelsel van werk naar werk. Die bevindingen zullen we meenemen in de gesprekken met het kabinet en bonden.

Maandag 9 februari heeft LTO Nederland in samenwerking met Gezondheidsdienst voor dieren (Royal GD) en Wageningen Bio Veterinairy research (WBVR) een webinar georganiseerd die terug te kijken is op: Webinar Blauwtong 09022026

Hoewel we ons momenteel in een rustigere periode bevinden, is een goede afweging ter voorbereiding op komend seizoen essentieel. Mogelijk kan blauwtong opnieuw de kop opsteken. In Nederland zijn afgelopen jaar geen klinisch zieke dieren door blauwtong aangetroffen maar in omringende landen zijn verschillende serotypen van het blauwtongvirus aangetoond.

Tijdens het webinar hebben de GD en WBVR actuele informatie gegeven rondom bevindingen van de afgelopen periode.
In het rondetafelgesprek is aan bod gekomen:

• De BTV-situatie in Nederland in de afgelopen jaren
• De situatie in buurlanden (serotypen, spreiding, consequenties)
• Andere relevante dierziekten die afgelopen jaar in de landen om ons heen speelden zoals epizootische haemorragische ziekte (EHD).

Het was een geslaagde avond met veel vragen van livekijkers. Een team van specialisten zat in de chat klaar en vragen zijn zoveel mogelijk beantwoord. Er kwamen veel vragen binnen over de verwachtingen van 2026. Het is lastig om daar concrete adviezen over te geven. Hopelijk heeft het webinar voldoende handvaten gegeven om voor komend jaar een goede afweging te maken. Doe dit als veehouder ook samen met uw dierenarts.

Mochten er nog vragen zijn kunnen LTO leden contact opnemen met de regionale organisaties:

LTO Noord: Informatiecentrum 088-8886666

ZLTO infolijn: 073-217 33 33 of info@zlto.nl

LLTB infolijn: 06-83776001

Recent heeft RVO besloten om op basis van twee Woo-verzoeken veel gegevens openbaar te maken. Alle betrokkenen zijn hierover ook per brief geïnformeerd.
De impact van openbaarmakingen is groot op de bedrijven. Het gaat veelal om de openbaarmaking van gevoelige gegevens, zeker omdat veel boeren in onzekerheid zitten i.v.m. uitspraken van de Raad van State over de PAS (Programmatische Aanpak Stikstof) en intern salderen. Helaas gebruiken actiegroepen dergelijke gegevens om handhavingsverzoeken in te dienen tegen boeren die buiten hun schuld om zonder volledige vergunning zitten en die de overheid wettelijk gezien moet legaliseren.

LTO Nederland zal samen met de POV (Producentenorganisatie Varkenshouderij) via een juridische procedure proberen om de openbaarmaking tegen te houden. U kunt daarnaast ook zelf in bezwaar. Hieronder is uiteengezet welke informatie RVO openbaar wil maken, welke stappen LTO Nederland en de POV zetten en wat u zelf kunt doen.

Openbaarmakingsbesluiten

In het besluit met kenmerk Woo/2024/073 gaat het om de gegevens uit de gecombineerde opgave van alle agrarische ondernemingen in Nederland van 9 december 2022 tot 11 maart 2024, met per opgave de volgende gegevens:

• uniek bedrijfsnummer (UBN)
• adressen
• aantal geregistreerde landbouwhuisdieren
• staltype waarin de dieren verblijven
• of deze onderneming actief, gestopt of tijdelijk niet actief is.

In het besluit met kenmerk Woo/2024/040 gaat het om informatie uit de Basiskaart Agrarisch Bedrijfssituatie (BAB) over de periode 9 december 2022 tot en met 7 februari 2024 met daarin gegevens over:

• soort huisvesting (per diersoort)
• RAV-code
• omschrijving RAV-code
• gemiddeld aantal dieren
• jaar ingebruikname
• X- en Y-coördinaat van de locatie.

Wat doet LTO?

Verzoek aan rechter om openbaarmaking op te schorten

LTO Nederland en de POV zullen als collectieve belangenbehartiger een voorlopige voorziening indienen waarbij de voorzieningenrechter wordt verzocht om het besluit tot openbaarmaking tijdelijk te schorsen. Tijdens deze procedure is het besluit sowieso geschorst en wordt geen informatie openbaar gemaakt.

Normaal gesproken worden alle verzoeken om een voorlopige voorziening gezamenlijk behandeld. Het verzoek van LTO en POV zal waarschijnlijk gelijktijdig behandeld worden met verzoeken van anderen.

Op dit moment gaan voorzieningenrechters verschillend om met dergelijke verzoeken, het is ook niet zeker of de rechter het verzoek zal toewijzen. Indien de rechter het verzoek afwijst zal RVO de gegevens open maken.

In algemene zin is de ervaring dat de Nederlandse rechtbanken en de Raad van State tot het oordeel komt RVO dergelijke informatie op verzoek openbaar moet maken. Het zal dan ook lastig worden om het openbaarmakingsbesluit vernietigd te krijgen en de openbaarmaking tegen te houden.

Naast een verzoek tot voorlopige voorziening zullen LTO Nederland en de POV ook een bezwaarschrift indienen bij RVO.

Wat kunt u zelf doen?

Als u het niet eens bent met het openbaarmakingsbesluit van RVO kunt u zelf kosteloos in bezwaar gaan tegen de besluiten. U kunt dit doen door naar www.rvo.nl/bezwaar te gaan. U kunt dan zelf aangeven waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking en wat de impact van de openbaarmaking is op uw bedrijf en uw gezin.

U kunt tot 6 weken na het besluit in bezwaar gaan. Dit betekent dat 3 maart 2026 de uiterste datum is om in bezwaar te gaan. Op een later moment zullen LTO en de POV ook een voorbeeldbrief ter beschikking stellen, maar u kunt ook gewoon via het online formulier van RVO in één of enkele regels aangeven waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking.

Als u meer tijd nodig heeft om aan te geven waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking kunt u ook enkel uiterlijk 3 maart aangeven dat u bezwaar maakt tegen de openbaarmaking. U krijgt vervolgens een periode van enkele weken om aan te vullen waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking.

U kunt naast een bezwaarschrift ook een voorlopige voorziening aanvragen bij de rechtbank. De rechtbank brengt hiervoor wel € 397 griffierecht in rekening per procedure. LTO Nederland en de POV verzoeken de voorzieningenrechter als collectieve belangenbehartiger om een voorlopige voorziening te treffen. Dit betekent dat door de procedure van LTO Nederland en de POV de openbaarmaking is opgeschort en dat u dus niet zelf daarvoor om een voorlopige voorziening hoeft te verzoeken. Als u zelf graag een aanvullende voorlopige voorziening aan wil vragen dan kan dat uiteraard wel.

LTO heeft een voorbeeldbezwaarschrift opgesteld. De voorbeeldbrief is te downloaden via onderstaande link:
Voorbeeld bezwaarschrift voor RVO

Een seksueel getinte opmerking, (seksuele) intimidatie of pestgedrag kan grote impact hebben op de betrokkenen. Dit soort gedrag kan overal op de werkvloer voorkomen en leidt tot een onveilig werkklimaat. Agressie, intimidatie en pesten zijn onwenselijk en vragen om aandacht – ook in de agrarische sector. Waar mensen samenwerken, kunnen in de sociale omgang situaties ontstaan waarin grenzen worden overschreden.

Als werkgever ben je verantwoordelijk voor een veilige werkomgeving en een respectvolle omgang tussen medewerkers. Iedereen moet zich veilig voelen op het werk. Het is daarom belangrijk dat je weet waar je als ondernemer terechtkunt voor passende ondersteuning en bemiddeling voor je medewerkers.

Vertrouwenspersoon
Heeft jouw bedrijf geen interne vertrouwenspersoon of geef je de voorkeur aan een externe? Via Stigas kun je eenvoudig een externe vertrouwenspersoon inschakelen.
Voor meer informatie: Vertrouwenspersoon | Stigas

Op weg naar herstel
Perspectief Herstelbemiddeling begeleidt het contact tussen mensen die betrokken zijn geweest bij een ingrijpende gebeurtenis. Zij bieden ondersteuning aan zowel degene die het meemaakte als degene die het veroorzaakte, en aan andere direct betrokkenen zoals collega’s of werkgevers. Herstelbemiddeling biedt een veilige omgeving om situaties bespreekbaar te maken en te werken aan herstel.

Samen werken we aan een gezonde en veilige arbeidsmarkt in onze groene sectoren.
Bekijk de flyer voor meer informatie.

Jaarlijks doet de WUR (Wageningen Social & Economic Research) onderzoek binnen de agrarische sector dat inzicht moet geven in de markt, prijzen en marges van nutriënten. De resultaten van het onderzoek komen in de Agro Nutrimonitor. Uit het tussentijdsrapport komt naar voren dat niet alle extra kosten worden gecompenseerd voor de productie onder een duurzaamheidskeurmerk.
Dat stellen deelnemende agrarische ondernemers aan het onderzoek, de Agro Nutrimonitor 2026.

Deze tussentijdse bevindingen zijn voor LTO niet nieuw. In 2025 concludeerde de ACM in de vierde Agro-Nutri Monitor al dat verduurzaming van voedselproductie leidt tot hogere productiekosten en dat consumenten slechts een deel van deze meerkosten betalen. Een ander deel van de verduurzamingskosten moeten boeren en tuinders zelf betalen, boven op bestaande bedrijfskosten. In 2022 werd ook al geconcludeerd dat de beperkte betalingsbereidheid door consumenten nog steeds een knelpunt is voor verdere stappen naar grootschalige verduurzaming. De grote vraag blijft: wie betaalt voor verduurzaming van ons voedsel?

Consument en producent
De consument kan dankzij onze boeren en tuinders rekenen op veilige, smakelijke en altijd beschikbare producten. Maar ook op duurzame producten. In Nederland zijn de eisen streng en de handhaving is goed georganiseerd. Tegelijkertijd staan ondernemers te popelen om nog verder te gaan op het gebied van duurzaamheid om nog meer te investeren in verduurzaming.

Aanpak
LTO ziet meerdere noodzakelijke aanpakken:
*            Maak de consument bewust van gezonde keuzes door hoge kwaliteit en duurzaamheid van een product. Dat bevordert begrip en waardering en brengt een bewustere keuze tot stand;
*            maak eerlijke afspraken met supermarkten en telers. Een agrariër moet kunnen rekenen op een goede prijs voor zijn producten;
*            zet in op versoepeling van wet – en regelgeving die duurzame investeringen mogelijk maken waarbij geld direct teruggaat naar de verduurzaming bij de boer en niet bij de consument wordt neergelegd.

De AgroNutri Monitor wordt uitgevoerd door Wageningen Social & Economic Research en Geelen Consultancy, in opdracht van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). Het onderzoek biedt beleidsmakers aanknopingspunten om knelpunten in prijsvorming en verduurzaming gericht aan te pakken.

LTO Nederland roept boeren en tuinders op hun ervaringen te blijven delen. Alleen met een volledig beeld van de praktijk kan worden gewerkt aan een landbouwsysteem waarin duurzaamheid en verdienvermogen hand in hand gaan.

Agrarische ondernemers die willen bijdragen aan een goed en representatief beeld van de praktijk kunnen deelnemen aan de enquête via: https://geelen-consultancy.nl/prijsvorming/

Het kabinet heeft tijdens de afgelopen voorjaarsbesluitvorming besloten het minimumjeugdloon voor jongeren van 16 tot en met 20 jaar per 1 januari 2027 te verhogen.
LTO plaatst haar kanttekening bij dit besluit. Een eerlijk loon is voor LTO belangrijk maar een verhoging kan onbedoeld een negatief neveneffect hebben en kansen op de arbeidsmarkt voor jongeren juist beperken.

LTO Nederland vertegenwoordigt ondernemers in de land- en tuinbouw die veel werken met jongeren en seizoenswerkers. Vanuit dat perspectief onderschrijven wij het belang van een eerlijke beloning voor jongeren. In de cao Open Teelten zijn daarom de jeugdschalen recent verhoogd. Hierbij is bewust gekozen om de jeugdschalen niet volledig gelijk te trekken met het volwassen minimumloon.

Arbeidsmarktpositie
Een belangrijke vraag is wat deze verhoging daadwerkelijk oplevert voor jongeren en hun positie op de arbeidsmark. Wanneer het loonverschil tussen jongere en oudere werknemers afneemt, kiest een ondernemer wellicht eerder voor een volwassene werknemer (met eventueel meer ervaring). Juist jongeren die werkervaring willen opdoen, lopen daarmee het risico minder kansen op instroom/bijbaan te krijgen.

“Een te snelle of te vergaande verhoging van het jeugdloon kan onbedoeld negatieve effecten hebben op de arbeidsmarktkansen van jongeren. Vandaar dat we kanttekeningen plaatsen bij de gekozen systematiek en mogelijke neveneffecten van de voorgestelde verhoging van het minimumjeugdloon”, aldus Eric Douma, bestuurder LTO.

Inkomenspositie
LTO Nederland pleit ervoor om breder te kijken dan alleen een verhoging van leeftijdsgebonden minimumlonen. Denk aan ruimte voor loonontwikkeling op basis van ervaring, inzetbaarheid en vaardigheden, en aan differentiatie naar productiviteit, vooral in sectoren met (seizoensgebonden) productiewerk.

De wens om de inkomenspositie te verbeteren is begrijpelijk, maar de voorgestelde verhoging kan ook negatieve effecten hebben op de werkgelegenheid en instroom van jongeren. Met name in productie- en uitvoerend werk is productiviteit een belangrijkere maatstaf dan leeftijd.
Een uniforme koppeling van loon aan leeftijd doet onvoldoende recht aan verschillen in ervaring, inzetbaarheid en feitelijke prestaties.

Oproep
LTO roept het kabinet op om niet uitsluitend te sturen op leeftijd, oog te houden voor verschillen in ervaring en productiviteit en te toetsen wat deze maatregel betekent voor de kansen van jongeren op werk, niet alleen voor hun loonstrook.

Het EU Nitraatcomité stemde al op 19 september 2025 in met het voorstel om RENURE toe te laten als kunstmestvervanger. Vervolgens startte een bezwaarperiode van 3 maanden waarbij het Europees Parlement en de Europese Raad het voorstel nog konden blokkeren. Deze periode is inmiddels afgerond, en naar verwachting zal de wet de komende weken in het publicatieblad van de EU verschijnen. LTO is verheugd met deze belangrijke stap die de praktische toepassing van RENURE weer dichterbij brengt. De bal ligt nu nadrukkelijk bij Nederland: het is tijd om door te pakken richting landelijke implementatie.

RENURE-producten zijn hoogwaardige stikstofmeststoffen die worden herwonnen uit dierlijke mest. Deze producten zijn qua werking vergelijkbaar met kunstmest, maar werden tot nu toe juridisch aangemerkt als dierlijke mest. Door het afronden van de Europese besluitvorming komt het perspectief dichterbij om deze meststoffen onder duidelijke voorwaarden als kunstmestvervanger te kunnen benutten.

Van besluit naar uitvoering
Met het verstrijken van de bezwaarperiode kan Nederland werk maken van de nationale uitwerking. Naar verwachting wordt RENURE in de eerste helft van 2026 opgenomen in de Nederlandse wet- en regelgeving. Dat is van groot belang voor agrarische ondernemers, zeker nu de derogatie in 2026 volledig afloopt. Tegelijk is duidelijk: de vertaling van Europese regels naar een werkbaar Nederlands systeem wordt een stevige klus. Juist daarom is snelheid én duidelijkheid nu essentieel. De toelating van RENURE biedt extra stikstofruimte boven op de norm van 170 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare. Dat kan helpen om de druk op de mestmarkt deels te verlichten en om meststoffen slimmer en duurzamer in te zetten.

Overgangsregeling en pilots
Om te voorkomen dat boeren en verwerkers begin 2026 stilvallen tussen de huidige pilots en de officiële RENURE-regels, is voorzien in een tijdelijke overgangsregeling voor bedrijven die in 2025 deelnamen aan pilots zoals mineralenconcentraat en kunstmestvrije Achterhoek. Zo kunnen deelnemers blijven doorwerken met wat in de praktijk al draait, terwijl de definitieve regels worden afgerond. LTO heeft hier samen met partners uit de Eerlijke Mestketen nadrukkelijk op aangedrongen. Een zorgvuldige overgang is nodig, omdat ondernemers tijd nodig hebben om installaties en werkwijzen aan te passen, de benodigde borging en certificering op orde te brengen en te voldoen aan de Europese kwaliteitseisen.

Bijdrage aan kringlooplandbouw
De definitieve goedkeuring van RENURE is een belangrijke stap richting kringlooplandbouw. Door herwonnen stikstof uit dierlijke mest in te zetten, neemt de afhankelijkheid van fossiele kunstmest af en worden nutriënten duurzamer benut. Dat is goed voor efficiënt bemesten, voor het sluiten van kringlopen en voor het toekomstperspectief van bedrijven.

Oproep aan LVVN: zorg voor duidelijkheid en voortgang
Zodra het RENURE voorstel wordt gepubliceerd in het EU publicatieblad, is het aan Nederland om de volgende stap te zetten. LTO roept het ministerie van LVVN op om op korte termijn te zorgen voor duidelijke, uitvoerbare regels en tijdige opname van RENURE in de nationale wet- en regelgeving. Boeren en tuinders hebben behoefte aan helderheid: wat is toegestaan, onder welke voorwaarden en met welke administratieve verplichtingen? Uitstel of onduidelijkheid werkt verlammend in een periode waarin de druk op de mestmarkt groot is en ondernemers keuzes moeten maken over investeringen en bedrijfsvoering. RENURE biedt perspectief, maar dat perspectief komt alleen tot zijn recht als de nationale uitwerking voortvarend en praktisch wordt opgepakt. LTO gaat daar scherp op inzetten.

Een brede coalitie van organisaties uit landbouw, visserij, jacht en recreatie waarschuwt voor de stapeling van natuurplannen en doelensystemen in Nederland. Volgens hen dreigt hiermee een herhaling van de fouten uit het stikstof- en Natura 2000-dossiers. In een gezamenlijke brief aan staatssecretaris Rummenie roepen zij het kabinet op om nu te kiezen voor duidelijke doelen, samenhang en uitvoerbaarheid. Daarmee willen zij voorkomen dat opnieuw onuitvoerbaar en juridisch kwetsbaar beleid ontstaat.

Tijdens een informatiebijeenkomst over de Europese Natuurherstelverordening (NHV) georganiseerd door het ministerie van LVVN gehouden in oktober te Utrecht werd duidelijk dat fundamentele keuzes ontbreken. Sectoren die dagelijks werken met land en water krijgen te maken met nieuwe verplichtingen. Tegelijk blijft onduidelijk wat ‘natuurherstel’ precies betekent. Ook is niet helder hoe doelen worden vastgesteld en wat de gevolgen zijn voor vergunningverlening, bedrijfsvoering en bestaand gebruik.

De sectoren herkennen hierin een patroon dat eerder zichtbaar was bij de aanpak van stikstof en Natura 2000: ambitieuze doelen zonder heldere afbakening, onvoldoende samenhang met bestaand beleid en een onderschatting van de gevolgen voor uitvoering en vergunningverlening. Het resultaat was jarenlange onzekerheid, stilgevallen investeringen en een golf aan juridische procedures. Volgens de betrokken organisaties dreigt het natuurbeleid in Nederland langs hetzelfde pad te worden ingevoerd.

De combinatie van de NHV, de Vogel- en Habitatrichtlijn, de nieuwe Natuurdoelanalyses, de actualisatie van Natura 2000-doelen, mariene gebiedsplannen, beheerplannen van terreinbeheerders en diverse beleidsagenda’s creëert een systeem dat bestuurlijk onduidelijk, ecologisch onzeker en juridisch risicovol is. Hierdoor neemt de stapeling van regels toe en groeit het risico op tegenstrijdige verplichtingen en verdere juridisering. Sectoren waarschuwen dat beleid zo steeds verder losraakt van de uitvoeringspraktijk.

Daarnaast leidt het tot een verdere inperking van de beschikbare ruimte voor land- en watergebruik, terwijl het ecologisch effect van veel voorgestelde maatregelen onvoldoende is onderbouwd. Dit raakt direct landbouw, visserij, jacht en recreatie, maar ook investeringszekerheid, onderhoud van het landschap en de leefbaarheid van het landelijk gebied. De ervaringen met het stikstof- en Natura 2000-beleid laten zien dat vage doelen en een pas later uitgewerkte uitvoering leiden tot vastlopende processen.
Als het kabinet deze lessen nu niet toepast, dreigt opnieuw een vergelijkbare impasse te ontstaan.

De brede sectoren delen dezelfde zorgen. Dit heeft geleid tot een gezamenlijke brief aan de staatssecretaris, met drie dringende oproepen:

1. Neem regie en voorkom herhaling van beleidsstapeling
   Maak expliciet hoe de Natuurherstelverordening zich verhoudt tot bestaand natuurbeleid en voorkom dat dezelfde gebieden, activiteiten en sectoren opnieuw worden geconfronteerd met overlappende en tegenstrijdige verplichtingen.
2. Leer van stikstof en Natura 2000: kies voor heldere, haalbare doelen
   Definieer wat ‘herstel’ betekent, welke ecologische effecten daadwerkelijk worden nagestreefd en hoe deze worden gemeten. Alleen concrete en realistische doelen voorkomen juridische onzekerheid en beleidsstilstand.
3. Zet uitvoerbaarheid centraal, niet achteraf repareren
   Betrek de praktijk vooraf bij de uitwerking. Beleidsambities die niet uitvoerbaar zijn, leiden – zoals eerder is gebleken – tot verlies aan draagvlak, stilvallende vergunningverlening en vertraging van natuurdoelen.

De sectoren roepen de staatssecretaris op om het natuurbeleid te herijken en expliciet de lessen uit het stikstof- en Natura 2000-dossier toe te passen. Zonder die koerswijziging dreigt opnieuw een langdurig beleidsdossier waarin natuur, economie en samenleving allemaal verliezen.

Initiatiefnemers
Aan het initiatief nemen deel: LTO, Agractie Nederland, NAV, de Nederlandse Vissersbond (namens de gezamenlijke visserijorganisaties), de Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging, HISWA-RECRON en de FNRS. De brede samenstelling benadrukt dat de zorgen sectoroverstijgend zijn en niet op zichzelf staan.