Het 8^e Actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt uitgesteld. Dat heeft minister Van Essen van LVVN in een brief aan de Tweede Kamer bekend gemaakt. De minister wil kijken naar een meer integrale aanpak binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof en de Stroomgebiedsbeheerplannen. LTO Nederland kan zich vinden in die redenatie om het 8^e Actieprogramma uit te stellen.

Het uitstel van het 8^E Actieprogramma Nitraatrichtlijn zorgt voor langere onzekerheid bij agrarische ondernemers. Naar verwachting wordt een aantal maatregelen uit het nieuwe 8^e Actieprogramma per 1 januari 2028 ingevoerd. LTO Nederland ziet hierdoor een mogelijk risico ontstaan dat ondernemers in de tweede helft van 2027 geconfronteerd worden met nieuwe maatregelen. LTO Nederland zet zich in om dit te voorkomen.

In de Kamerbrief van 22 mei licht minister van Essen de afwegingen en de nieuwe tijdlijn toe. Binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof wordt momenteel gewerkt aan een plan van het kabinet om stikstof terug te dringen in samenhang met de natuur- en milieuopgaves, waaronder ook de opgave voor waterkwaliteit. Grondgebondenheid, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden worden hierin meegenomen. De keuzes op deze thema’s hebben direct of indirect effect op de waterkwaliteit. Daarnaast worden eind 2026 de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen vanuit de Kaderrichtlijn Water ter inzage voorgelegd.

Aandachtsgebieden
Ondanks dat het uitstel te begrijpen is, is dit een hard gelag voor de aandachtsgebieden die op basis van fosfaat zijn aangewezen. Deze gebieden worden in 2027 nog steeds geconfronteerd met een generieke stikstofkorting en dat is onwenselijk. LTO Nederland heeft daarom herhaaldelijk aangegeven dat deze generieke maatregel het draagvlak ondermijnt en niet bijdraagt aan een effectief waterbeleid. LTO roept op om dit per 1 januari 2027 alsnog te wijzigen.

Tijdlijn
Voor de integraliteit en het vaststellen wat de waterkwaliteitsopgave precies is, is het logisch om de keuzes in de Taskforce en de Stroomgebiedsbeheerplannen eerst af te wachten voordat er een concept 8^e Actieprogramma wordt opgesteld. Het concept 8^e Actieprogramma wordt in het eerste kwartaal 2027 ter consultatie verwacht om deze per 1 juli 2027 in te voeren. LTO Nederland benut deze extra tijd om de lobby te versterken voor een uitvoerbaar en realistisch beleid.

Doelsturing
LTO Nederland is blij dat er ondanks het uitstel van het 8^e Actieprogramma wel wordt doorgewerkt aan doelsturing en dat er eind 2026 begonnen kan worden met meten. Het opbouwen van inzicht, ervaring en kennis is belangrijk om doelsturing succesvol te maken.

LTO Nederland blijft zich inzetten op een werkbaar systeem waarin vakmanschap wordt beloond en handelingsperspectief wordt geboden. Het is belangrijk om verbetering te realiseren daar waar het nodig is. Dat vraagt om een gerichte doelmatige aanpak. Zwaarder generiek beleid past daar niet bij.

LTO Nederland vindt het een verstandige keuze van het kabinet om de plannen voor een versnelde verhoging van de AOW-leeftijd van tafel te halen. Vandaag kwam minister Vijlbrief met een reactie op het ultimatum van de vakbonden op voorstellen van het kabinet over AOW, WW en WIA.

“LTO hoopt dat dit een opening biedt voor werkgevers en bonden om met elkaar in gesprek te gaan over het sociaal stelsel voor een gezonde en duurzame arbeidsmarkt. Ook voor agrarische ondernemers en werknemers,” stelt voorzitter Ger Koopman. “LTO Nederland werkt samen met sociale partners aan passende en gedragen oplossingen.”

De krapte op de arbeidsmarkt en onzekerheid van een toekomstbestendige bedrijfsvoering met voldoende en goedgeschoold personeel is ook bij agrariërs een zorg. Voor de agrarische sectoren is het van belang dat het sociale zekerheidsstelsel eenvoudig en betaalbaar is voor boeren en tuinders én hun medewerkers voldoende zekerheden biedt. LTO werkt samen met partners in de Stichting van de Arbeid o.a. naar een beter stelsel van werk naar werk. Die bevindingen zullen we meenemen in de gesprekken met het kabinet en bonden.

Vanaf 15 april 2026 verandert de werkwijze voor het intrekken van beperkingszones die zijn ingesteld bij uitbraken van hoogpathogene vogelgriep. De minimale termijn van dertig dagen blijft gelden, maar nieuw is dat binnen deze periode alle drie de reinigings- en ontsmettingsstappen (R&O) van het getroffen pluimveebedrijf volledig moeten zijn afgerond.

Als de R&O-procedure niet tijdig wordt voltooid, wordt de intrekking van de beperkingszone uitgesteld. Dit kan grote gevolgen hebben voor het vervoer van pluimvee, (broed)eieren, mest en voor de export. Een snelle en voortvarende R&O is daarom essentieel.
Aanleiding voor de wijziging is dat de Europese Commissie de lidstaten, waaronder Nederland, erop heeft gewezen dat de Europese regelgeving de afgelopen jaren onjuist is geïnterpreteerd. Tot nu toe werd een beperkingszone ingetrokken zodra minimaal dertig dagen waren verstreken na de eerste ontsmetting van het door vogelgriep getroffen pluimveebedrijf. Voor uitbraken op bedrijven vanaf 15 april 2026 blijft deze minimale termijn van dertig dagen van kracht. Nieuw is echter dat alle drie de reinigings- en ontsmettingsstappen (R&O) van het getroffen bedrijf binnen deze periode volledig moeten zijn afgerond.

Wanneer de volledige R&O-procedure niet binnen deze dertig dagen is uitgevoerd, wordt de intrekking van de beperkingszone uitgesteld. Dit kan grote gevolgen hebben voor de pluimveesector, onder andere voor het vervoer van levend pluimvee, (broed)eieren en mest van en naar de beperkingszone en voor het moment waarop exportbelemmeringen worden opgeheven. Een snelle reiniging en ontsmetting van elk besmet bedrijf is daarom van groot belang voor de gehele pluimveesector.

R&O-procedure (vanaf 15 april 2026)
De volledige R&O-procedure van een geruimd pluimveebedrijf bestaat uit de volgende stappen:

· Eerste ontsmetting kort na de ruiming;
· Zeven dagen wachttijd voordat de stal mag worden gereinigd (dit was 14 dagen);
· Reiniging van het bedrijf door de pluimveehouder of een gespecialiseerd reinigingsbedrijf, gevolgd door goedkeuring door de NVWA;
· Tweede ontsmetting direct na goedkeuring van de reiniging door de NVWA;
· Derde ontsmetting zodra de stal droog is. Afhankelijk van de omstandigheden kan dit soms al na 24 uur (dit was zeven dagen na de tweede ontsmetting).

Belang van snelle reiniging
Het is voor de gehele sector van groot belang dat de pluimveehouder direct na afloop van het stalverbod start met de reiniging. Bij voorkeur wordt deze reiniging uiterlijk op dag 23 na de eerste ontsmetting (direct na de ruiming) afgerond. Door de wachttijd na de eerste ontsmetting heeft de pluimveehouder hiervoor dan zestien dagen beschikbaar. Wanneer deze planning wordt aangehouden, is het mogelijk om binnen de termijn van dertig dagen te blijven. Bedrijven in de beperkingszone kunnen dan tijdig anticiperen op het vrijkomen van het gebied. Een bijkomend voordeel voor het getroffen bedrijf zelf is dat het eerder kan herbevolken.

Om binnen de termijn van dertig dagen te blijven, zijn dan nog ongeveer zeven dagen beschikbaar voor:

· Goedkeuring van de reiniging door de NVWA;
· Eventuele aanvullende reiniging en een tweede beoordeling door de NVWA;
· Uitvoering van de tweede en derde ontsmetting;
· Het opvangen van eventuele onvoorziene vertragingen.

Monitoring van R&O op besmette bedrijven
De organisaties binnen AVINED, waaronder LTO/NOP, hebben besloten dat bij elk door vogelgriep getroffen pluimveebedrijf de voortgang van de R&O-procedure wordt gevolgd door een vertrouwenspersoon van de pluimveehouder. Het doel hiervan is om mogelijke vertragingen tijdig te signaleren, waar nodig ondersteuning te bieden en te voorkomen dat de intrekking van het beperkingsgebied wordt uitgesteld.

Uit een recente analyse van het televisieprogramma Kassa blijkt dat het aanbod eieren in de supermarkt voor consumenten vaak onduidelijk is. De cijfers op eieren (0 t/m 3) geven een eerste indicatie van het houderijsysteem, maar zeggen niet alles over het werkelijke dierenwelzijn.

Voorzitter van de vakgroep Pluimvee, Kees de Jong, was hierover aanwezig als tafelgast bij het BNNVARA programma. Samen met Anne Hilhorst, directrice van Wakker Dier, lichtte hij de verschillen toe en ging hij het gesprek aan over dierenwelzijn en transparantie over dit onderwerp binnen de sector.

De belangrijkste conclusie: wie bewust wil kiezen voor dierenwelzijn, moet verder kijken dan alleen de code op het ei en ook letten op keurmerken en aanvullende informatie.

Voor de sector ligt hier een duidelijke kans én verantwoordelijkheid om transparant te blijven over houderijsystemen en het verhaal achter het ei.

Dit gedeelte van het programma is hier terug te kijken.

Recent heeft RVO besloten om op basis van twee Woo-verzoeken veel gegevens openbaar te maken. Alle betrokkenen zijn hierover ook per brief geïnformeerd.
De impact van openbaarmakingen is groot op de bedrijven. Het gaat veelal om de openbaarmaking van gevoelige gegevens, zeker omdat veel boeren in onzekerheid zitten i.v.m. uitspraken van de Raad van State over de PAS (Programmatische Aanpak Stikstof) en intern salderen. Helaas gebruiken actiegroepen dergelijke gegevens om handhavingsverzoeken in te dienen tegen boeren die buiten hun schuld om zonder volledige vergunning zitten en die de overheid wettelijk gezien moet legaliseren.

LTO Nederland zal samen met de POV (Producentenorganisatie Varkenshouderij) via een juridische procedure proberen om de openbaarmaking tegen te houden. U kunt daarnaast ook zelf in bezwaar. Hieronder is uiteengezet welke informatie RVO openbaar wil maken, welke stappen LTO Nederland en de POV zetten en wat u zelf kunt doen.

Openbaarmakingsbesluiten

In het besluit met kenmerk Woo/2024/073 gaat het om de gegevens uit de gecombineerde opgave van alle agrarische ondernemingen in Nederland van 9 december 2022 tot 11 maart 2024, met per opgave de volgende gegevens:

• uniek bedrijfsnummer (UBN)
• adressen
• aantal geregistreerde landbouwhuisdieren
• staltype waarin de dieren verblijven
• of deze onderneming actief, gestopt of tijdelijk niet actief is.

In het besluit met kenmerk Woo/2024/040 gaat het om informatie uit de Basiskaart Agrarisch Bedrijfssituatie (BAB) over de periode 9 december 2022 tot en met 7 februari 2024 met daarin gegevens over:

• soort huisvesting (per diersoort)
• RAV-code
• omschrijving RAV-code
• gemiddeld aantal dieren
• jaar ingebruikname
• X- en Y-coördinaat van de locatie.

Wat doet LTO?

Verzoek aan rechter om openbaarmaking op te schorten

LTO Nederland en de POV zullen als collectieve belangenbehartiger een voorlopige voorziening indienen waarbij de voorzieningenrechter wordt verzocht om het besluit tot openbaarmaking tijdelijk te schorsen. Tijdens deze procedure is het besluit sowieso geschorst en wordt geen informatie openbaar gemaakt.

Normaal gesproken worden alle verzoeken om een voorlopige voorziening gezamenlijk behandeld. Het verzoek van LTO en POV zal waarschijnlijk gelijktijdig behandeld worden met verzoeken van anderen.

Op dit moment gaan voorzieningenrechters verschillend om met dergelijke verzoeken, het is ook niet zeker of de rechter het verzoek zal toewijzen. Indien de rechter het verzoek afwijst zal RVO de gegevens open maken.

In algemene zin is de ervaring dat de Nederlandse rechtbanken en de Raad van State tot het oordeel komt RVO dergelijke informatie op verzoek openbaar moet maken. Het zal dan ook lastig worden om het openbaarmakingsbesluit vernietigd te krijgen en de openbaarmaking tegen te houden.

Naast een verzoek tot voorlopige voorziening zullen LTO Nederland en de POV ook een bezwaarschrift indienen bij RVO.

Wat kunt u zelf doen?

Als u het niet eens bent met het openbaarmakingsbesluit van RVO kunt u zelf kosteloos in bezwaar gaan tegen de besluiten. U kunt dit doen door naar www.rvo.nl/bezwaar te gaan. U kunt dan zelf aangeven waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking en wat de impact van de openbaarmaking is op uw bedrijf en uw gezin.

U kunt tot 6 weken na het besluit in bezwaar gaan. Dit betekent dat 3 maart 2026 de uiterste datum is om in bezwaar te gaan. Op een later moment zullen LTO en de POV ook een voorbeeldbrief ter beschikking stellen, maar u kunt ook gewoon via het online formulier van RVO in één of enkele regels aangeven waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking.

Als u meer tijd nodig heeft om aan te geven waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking kunt u ook enkel uiterlijk 3 maart aangeven dat u bezwaar maakt tegen de openbaarmaking. U krijgt vervolgens een periode van enkele weken om aan te vullen waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking.

U kunt naast een bezwaarschrift ook een voorlopige voorziening aanvragen bij de rechtbank. De rechtbank brengt hiervoor wel € 397 griffierecht in rekening per procedure. LTO Nederland en de POV verzoeken de voorzieningenrechter als collectieve belangenbehartiger om een voorlopige voorziening te treffen. Dit betekent dat door de procedure van LTO Nederland en de POV de openbaarmaking is opgeschort en dat u dus niet zelf daarvoor om een voorlopige voorziening hoeft te verzoeken. Als u zelf graag een aanvullende voorlopige voorziening aan wil vragen dan kan dat uiteraard wel.

LTO heeft een voorbeeldbezwaarschrift opgesteld. De voorbeeldbrief is te downloaden via onderstaande link:
Voorbeeld bezwaarschrift voor RVO

Een seksueel getinte opmerking, (seksuele) intimidatie of pestgedrag kan grote impact hebben op de betrokkenen. Dit soort gedrag kan overal op de werkvloer voorkomen en leidt tot een onveilig werkklimaat. Agressie, intimidatie en pesten zijn onwenselijk en vragen om aandacht – ook in de agrarische sector. Waar mensen samenwerken, kunnen in de sociale omgang situaties ontstaan waarin grenzen worden overschreden.

Als werkgever ben je verantwoordelijk voor een veilige werkomgeving en een respectvolle omgang tussen medewerkers. Iedereen moet zich veilig voelen op het werk. Het is daarom belangrijk dat je weet waar je als ondernemer terechtkunt voor passende ondersteuning en bemiddeling voor je medewerkers.

Vertrouwenspersoon
Heeft jouw bedrijf geen interne vertrouwenspersoon of geef je de voorkeur aan een externe? Via Stigas kun je eenvoudig een externe vertrouwenspersoon inschakelen.
Voor meer informatie: Vertrouwenspersoon | Stigas

Op weg naar herstel
Perspectief Herstelbemiddeling begeleidt het contact tussen mensen die betrokken zijn geweest bij een ingrijpende gebeurtenis. Zij bieden ondersteuning aan zowel degene die het meemaakte als degene die het veroorzaakte, en aan andere direct betrokkenen zoals collega’s of werkgevers. Herstelbemiddeling biedt een veilige omgeving om situaties bespreekbaar te maken en te werken aan herstel.

Samen werken we aan een gezonde en veilige arbeidsmarkt in onze groene sectoren.
Bekijk de flyer voor meer informatie.

Jaarlijks doet de WUR (Wageningen Social & Economic Research) onderzoek binnen de agrarische sector dat inzicht moet geven in de markt, prijzen en marges van nutriënten. De resultaten van het onderzoek komen in de Agro Nutrimonitor. Uit het tussentijdsrapport komt naar voren dat niet alle extra kosten worden gecompenseerd voor de productie onder een duurzaamheidskeurmerk.
Dat stellen deelnemende agrarische ondernemers aan het onderzoek, de Agro Nutrimonitor 2026.

Deze tussentijdse bevindingen zijn voor LTO niet nieuw. In 2025 concludeerde de ACM in de vierde Agro-Nutri Monitor al dat verduurzaming van voedselproductie leidt tot hogere productiekosten en dat consumenten slechts een deel van deze meerkosten betalen. Een ander deel van de verduurzamingskosten moeten boeren en tuinders zelf betalen, boven op bestaande bedrijfskosten. In 2022 werd ook al geconcludeerd dat de beperkte betalingsbereidheid door consumenten nog steeds een knelpunt is voor verdere stappen naar grootschalige verduurzaming. De grote vraag blijft: wie betaalt voor verduurzaming van ons voedsel?

Consument en producent
De consument kan dankzij onze boeren en tuinders rekenen op veilige, smakelijke en altijd beschikbare producten. Maar ook op duurzame producten. In Nederland zijn de eisen streng en de handhaving is goed georganiseerd. Tegelijkertijd staan ondernemers te popelen om nog verder te gaan op het gebied van duurzaamheid om nog meer te investeren in verduurzaming.

Aanpak
LTO ziet meerdere noodzakelijke aanpakken:
*            Maak de consument bewust van gezonde keuzes door hoge kwaliteit en duurzaamheid van een product. Dat bevordert begrip en waardering en brengt een bewustere keuze tot stand;
*            maak eerlijke afspraken met supermarkten en telers. Een agrariër moet kunnen rekenen op een goede prijs voor zijn producten;
*            zet in op versoepeling van wet – en regelgeving die duurzame investeringen mogelijk maken waarbij geld direct teruggaat naar de verduurzaming bij de boer en niet bij de consument wordt neergelegd.

De AgroNutri Monitor wordt uitgevoerd door Wageningen Social & Economic Research en Geelen Consultancy, in opdracht van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). Het onderzoek biedt beleidsmakers aanknopingspunten om knelpunten in prijsvorming en verduurzaming gericht aan te pakken.

LTO Nederland roept boeren en tuinders op hun ervaringen te blijven delen. Alleen met een volledig beeld van de praktijk kan worden gewerkt aan een landbouwsysteem waarin duurzaamheid en verdienvermogen hand in hand gaan.

Agrarische ondernemers die willen bijdragen aan een goed en representatief beeld van de praktijk kunnen deelnemen aan de enquête via: https://geelen-consultancy.nl/prijsvorming/

Het kabinet heeft tijdens de afgelopen voorjaarsbesluitvorming besloten het minimumjeugdloon voor jongeren van 16 tot en met 20 jaar per 1 januari 2027 te verhogen.
LTO plaatst haar kanttekening bij dit besluit. Een eerlijk loon is voor LTO belangrijk maar een verhoging kan onbedoeld een negatief neveneffect hebben en kansen op de arbeidsmarkt voor jongeren juist beperken.

LTO Nederland vertegenwoordigt ondernemers in de land- en tuinbouw die veel werken met jongeren en seizoenswerkers. Vanuit dat perspectief onderschrijven wij het belang van een eerlijke beloning voor jongeren. In de cao Open Teelten zijn daarom de jeugdschalen recent verhoogd. Hierbij is bewust gekozen om de jeugdschalen niet volledig gelijk te trekken met het volwassen minimumloon.

Arbeidsmarktpositie
Een belangrijke vraag is wat deze verhoging daadwerkelijk oplevert voor jongeren en hun positie op de arbeidsmark. Wanneer het loonverschil tussen jongere en oudere werknemers afneemt, kiest een ondernemer wellicht eerder voor een volwassene werknemer (met eventueel meer ervaring). Juist jongeren die werkervaring willen opdoen, lopen daarmee het risico minder kansen op instroom/bijbaan te krijgen.

“Een te snelle of te vergaande verhoging van het jeugdloon kan onbedoeld negatieve effecten hebben op de arbeidsmarktkansen van jongeren. Vandaar dat we kanttekeningen plaatsen bij de gekozen systematiek en mogelijke neveneffecten van de voorgestelde verhoging van het minimumjeugdloon”, aldus Eric Douma, bestuurder LTO.

Inkomenspositie
LTO Nederland pleit ervoor om breder te kijken dan alleen een verhoging van leeftijdsgebonden minimumlonen. Denk aan ruimte voor loonontwikkeling op basis van ervaring, inzetbaarheid en vaardigheden, en aan differentiatie naar productiviteit, vooral in sectoren met (seizoensgebonden) productiewerk.

De wens om de inkomenspositie te verbeteren is begrijpelijk, maar de voorgestelde verhoging kan ook negatieve effecten hebben op de werkgelegenheid en instroom van jongeren. Met name in productie- en uitvoerend werk is productiviteit een belangrijkere maatstaf dan leeftijd.
Een uniforme koppeling van loon aan leeftijd doet onvoldoende recht aan verschillen in ervaring, inzetbaarheid en feitelijke prestaties.

Oproep
LTO roept het kabinet op om niet uitsluitend te sturen op leeftijd, oog te houden voor verschillen in ervaring en productiviteit en te toetsen wat deze maatregel betekent voor de kansen van jongeren op werk, niet alleen voor hun loonstrook.

De landbouw staat voor grote opgaven om maatschappelijke doelen te halen. Doelen op het gebied van klimaat, stikstofreductie, waterkwaliteit en dierwaardige veehouderij vragen de komende jaren ook om kapitaalintensieve investeringen op het boerenerf. Subsidies en marktinkomsten kunnen deze investeringen slechts gedeeltelijk ondersteunen. Om de doelen versneld te kunnen realiseren, presenteren het landbouwbedrijfsleven en de marktpartijen, met steun van de Dierenbescherming, vandaag een nieuw voorstel: de Fiscale Investeringsreserve Landbouw (FIL) Gezamenlijk doen zij een oproep aan de formerende Tweede Kamer-partijen om dit instrument verder uit te werken en in te voeren.

Investeringen dreigen stil te vallen
De kern van het voorstel is eenvoudig: landbouwbedrijven krijgen de mogelijkheid om een deel van hun winst fiscaal te reserveren voor toekomstige investeringen die bijdragen aan maatschappelijke doelen. Daarmee ontstaat een belangrijk aanvullend spoor, naast subsidies, met lagere uitvoeringskosten en meer regie voor de ondernemer. Zo biedt het voorstel een antwoord op een groeiende mismatch: richting 2035 zijn forse investeringen nodig, terwijl de rijksbegroting onder druk staat en het EU-landbouwbudget na 2027 waarschijnlijk aanzienlijk lager uitvalt. Daar komt bij dat veel investeringen momenteel niet kunnen door vastzittende vergunningverlening. Wanneer deze weer op gang komt, is snelheid cruciaal. De FIL maakt het mogelijk dat boeren alvast middelen reserveren, zodat zij klaarstaan om te investeren zodra de mogelijkheid er is. Dit vergroot de uitvoerbaarheid van beleid, en versnelt het realiseren van milieudoelen en doelen voor een dierwaardige veehouderij.

Boeren aan het roer, overheid ontlast
Uit recente inkomensverwachtingen blijkt dat een substantieel deel van de boeren in goede jaren financiële ruimte heeft om te reserveren. De FIL sluit hierop aan door deze ruimte doelgericht te mobiliseren. Boeren behouden daarbij de regie: zij investeren zelf, op hun eigen erf, passend bij de opgave in hun regio. Voor de overheid biedt de regeling een belangrijk voordeel: in plaats van directe subsidies gaat het bij de FIL om tijdelijk belastinguitstel. Daarmee wordt de druk op de Rijksfinanciën beperkt, terwijl dezelfde maatschappelijke doelen sneller en goedkoper worden bereikt.

Kees de Jong, Voorzitter van de vakgroep pluimvee bij LTO: “Hiermee geven we een boost aan het zetten van stappen naar een dierwaardige veehouderij en andere te behalen doelen”.

Elbert Roest, bestuurlijk trekker van het bestuurlijk overleg dierwaardige veehouderij en de Nationale Innovatie Gezant duurzame veehouderij: “Met de Fiscale Investeringsreserve Landbouw kan de sector zelf bijdragen aan oplossingen voor grote maatschappelijke opgaven, terwijl de overheid haar middelen effectiever inzet. Dat is goed voor boeren, goed voor beleid en goed voor de brede welvaart.”

Draagvlak in sector en politiek
Het voorstel sluit aan bij een recent aangenomen Tweede Kamer-motie (Stoffer), waarin wordt opgeroepen om te onderzoeken hoe fiscale instrumenten beter kunnen aansluiten op de landbouwpraktijk, onder meer via een investeringsreserve. Vanuit verschillende sectororganisaties is bovendien draagvlak voor een dergelijke aanpak, zowel voor emissiereductie als voor investeringen in dierenwelzijn.

Oproep tot vervolgstap
De initiatiefnemers benadrukken dat verdere uitwerking nodig is, maar zien de FIL als een kansrijk en noodzakelijk instrument om de landbouwtransitie haalbaar te houden. Zij roepen beleidsmakers en formerende partijen op om dit spoor serieus te verkennen en samen met sector en overheid te komen tot een concrete uitwerking.

Een brede coalitie van organisaties uit landbouw, visserij, jacht en recreatie waarschuwt voor de stapeling van natuurplannen en doelensystemen in Nederland. Volgens hen dreigt hiermee een herhaling van de fouten uit het stikstof- en Natura 2000-dossiers. In een gezamenlijke brief aan staatssecretaris Rummenie roepen zij het kabinet op om nu te kiezen voor duidelijke doelen, samenhang en uitvoerbaarheid. Daarmee willen zij voorkomen dat opnieuw onuitvoerbaar en juridisch kwetsbaar beleid ontstaat.

Tijdens een informatiebijeenkomst over de Europese Natuurherstelverordening (NHV) georganiseerd door het ministerie van LVVN gehouden in oktober te Utrecht werd duidelijk dat fundamentele keuzes ontbreken. Sectoren die dagelijks werken met land en water krijgen te maken met nieuwe verplichtingen. Tegelijk blijft onduidelijk wat ‘natuurherstel’ precies betekent. Ook is niet helder hoe doelen worden vastgesteld en wat de gevolgen zijn voor vergunningverlening, bedrijfsvoering en bestaand gebruik.

De sectoren herkennen hierin een patroon dat eerder zichtbaar was bij de aanpak van stikstof en Natura 2000: ambitieuze doelen zonder heldere afbakening, onvoldoende samenhang met bestaand beleid en een onderschatting van de gevolgen voor uitvoering en vergunningverlening. Het resultaat was jarenlange onzekerheid, stilgevallen investeringen en een golf aan juridische procedures. Volgens de betrokken organisaties dreigt het natuurbeleid in Nederland langs hetzelfde pad te worden ingevoerd.

De combinatie van de NHV, de Vogel- en Habitatrichtlijn, de nieuwe Natuurdoelanalyses, de actualisatie van Natura 2000-doelen, mariene gebiedsplannen, beheerplannen van terreinbeheerders en diverse beleidsagenda’s creëert een systeem dat bestuurlijk onduidelijk, ecologisch onzeker en juridisch risicovol is. Hierdoor neemt de stapeling van regels toe en groeit het risico op tegenstrijdige verplichtingen en verdere juridisering. Sectoren waarschuwen dat beleid zo steeds verder losraakt van de uitvoeringspraktijk.

Daarnaast leidt het tot een verdere inperking van de beschikbare ruimte voor land- en watergebruik, terwijl het ecologisch effect van veel voorgestelde maatregelen onvoldoende is onderbouwd. Dit raakt direct landbouw, visserij, jacht en recreatie, maar ook investeringszekerheid, onderhoud van het landschap en de leefbaarheid van het landelijk gebied. De ervaringen met het stikstof- en Natura 2000-beleid laten zien dat vage doelen en een pas later uitgewerkte uitvoering leiden tot vastlopende processen.
Als het kabinet deze lessen nu niet toepast, dreigt opnieuw een vergelijkbare impasse te ontstaan.

De brede sectoren delen dezelfde zorgen. Dit heeft geleid tot een gezamenlijke brief aan de staatssecretaris, met drie dringende oproepen:

1. Neem regie en voorkom herhaling van beleidsstapeling
   Maak expliciet hoe de Natuurherstelverordening zich verhoudt tot bestaand natuurbeleid en voorkom dat dezelfde gebieden, activiteiten en sectoren opnieuw worden geconfronteerd met overlappende en tegenstrijdige verplichtingen.
2. Leer van stikstof en Natura 2000: kies voor heldere, haalbare doelen
   Definieer wat ‘herstel’ betekent, welke ecologische effecten daadwerkelijk worden nagestreefd en hoe deze worden gemeten. Alleen concrete en realistische doelen voorkomen juridische onzekerheid en beleidsstilstand.
3. Zet uitvoerbaarheid centraal, niet achteraf repareren
   Betrek de praktijk vooraf bij de uitwerking. Beleidsambities die niet uitvoerbaar zijn, leiden – zoals eerder is gebleken – tot verlies aan draagvlak, stilvallende vergunningverlening en vertraging van natuurdoelen.

De sectoren roepen de staatssecretaris op om het natuurbeleid te herijken en expliciet de lessen uit het stikstof- en Natura 2000-dossier toe te passen. Zonder die koerswijziging dreigt opnieuw een langdurig beleidsdossier waarin natuur, economie en samenleving allemaal verliezen.

Initiatiefnemers
Aan het initiatief nemen deel: LTO, Agractie Nederland, NAV, de Nederlandse Vissersbond (namens de gezamenlijke visserijorganisaties), de Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging, HISWA-RECRON en de FNRS. De brede samenstelling benadrukt dat de zorgen sectoroverstijgend zijn en niet op zichzelf staan.

Steeds meer agrariërs verbreden hun dagelijkse praktijk met andere activiteiten, bijvoorbeeld in de vorm van kinderopvang, boerderijwinkels of agrotoerisme. Deze multifunctionele landbouw (MFL) biedt de mogelijkheid om een belangrijke bijdrage te leveren aan vraagstukken die spelen in het landelijk gebied – van vergrijzing en biodiversiteitsverlies tot woningtekort. LTO start samen met Het PON & Telos een verkenning naar deze brede meerwaarde van het boerenerf én hoe deze vertaald en inzetbaar kan worden voor de praktijk.

Routekaart
In de vorm van een digitale routekaart worden verschillende paden geschetst richting het verankeren van de meerwaarde van MFL in het (lokale) omgevingsbeleid. De verkenning wordt breed gedragen en mede mogelijk gemaakt door verschillende partners: het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), Rabobank, Verenigde Agrarische Kinderopvang (VAK), Landbouw Innovatie Noord-Brabant (Lib), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), het LTO Noord Innovatiefonds en Destinatie-NL.

Omgevingsbeleid
MFL-ondernemers zorgen voor een kleurrijk landschap waar niet alleen voedsel wordt geproduceerd, maar waar ook verbinding met de omgeving en de gemeenschap centraal staat. Daardoor groeit de maatschappelijke en economische waarde van deze vorm van landbouw. Toch is er nog geen vaste aanpak om MFL goed een plek te geven in het omgevingsbeleid. Omgevingsvisies en -plannen bieden hiervoor wel mogelijkheden, maar provincies en gemeenten zoeken vaak nog naar inspiratie en praktische manieren om dit te doen.

Digitale routekaart voor omgevingsbeleid
Met de verkenning wordt gezocht naar mogelijke routes in het omgevingsplan om MFL beter te verankeren in beleid, en zo de meerwaarde voor de samenleving te borgen. Dit gebeurt in de vorm van een digitaal magazine, waarin 12 verschillende MFL- ondernemers vanuit verschillende provincies hun verhalen en ervaringen delen. Deze inzichten worden door onderzoekers, beleidsprofessionals en juridisch experts vertaald naar handvatten voor de beleidspraktijk.

De digitale routekaart wordt landelijk verspreid onder overheden, agrariërs en belangen- en maatschappelijke organisaties. In mei 2026 wordt de publicatie tijdens een bijeenkomst gelanceerd en openbaar beschikbaar.