Het kabinet heeft de voorgenomen maatregelen rondom geitenhouderij en gezondheid van omwonenden (VGO) verder uitgewerkt. LTO Geitenhouderij, NGZO en het Platform Melkgeitenhouderij vragen om zorgvuldigheid, proportionaliteit en een stevige wetenschappelijke onderbouwing bij de verdere besluitvorming. Ook moet er perspectief blijven voor bestaande bedrijven. De sector werkt ondertussen actief aan oplossingen via het eigen sectorplan.

Afstandsnorm vraagt om perspectief
Het kabinet wil een afstandsnorm van 500 meter invoeren. Voor de geitenhouders én voor de woningbouwmogelijkheden zijn dit verstrekkende maatregelen. Geitenbedrijven in de nabijheid van woonkernen kunnen daardoor niet uitbreiden of zich nieuw vestigen. Ook woningbouwontwikkelingen binnen de zone kunnen worden geraakt. Over de gevolgen van de afstandsnorm voor bedrijven binnen de zone is nog veel onduidelijk. De sector vindt daarom dat een dergelijke norm tijdelijk van aard moet zijn en periodiek moet worden herijkt op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten.
De zorgen van omwonenden over hun gezondheid verdienen de juiste aandacht. Het is belangrijk voor iedereen dat maatregelen eerlijk, proportioneel en wetenschappelijk goed onderbouwd zijn.

“Als deze verstrekkende maatregelen worden genomen op basis van bestaande onzekerheden, dan moeten deze ook tijdelijk van aard zijn en opnieuw worden beoordeeld zodra nieuwe onderzoeksresultaten beschikbaar komen. De diverse recente wetenschappelijke twijfels ondersteunen ons om met overheden te bespreken of en hoe we deze maatregelen kunnen verbeteren om onnodige gevolgen voor de samenleving te beperken.”  Jos Tolboom, voorzitter van LTO Geitenhouderij.

Oproep tot beëindiging moratoria buiten de 500 meter zone
LTO Geitenhouderij, NGZO en het Platform Melkgeitenhouderij doen de oproep richting provincies om de bestaande moratoria op korte termijn in lijn te brengen met landelijk voorgenomen beleid. Het kabinet kiest voor een landelijke afstandsnorm van 500 meter en daarmee ligt het volgens de sector voor de hand dat bedrijven buiten deze zone weer ontwikkelruimte krijgen. Voor bedrijven binnen de zone is maatwerk nodig, zodat ook zij zicht houden op een toekomstbestendige ontwikkeling.

Besluiten moeten gebaseerd zijn op actuele inzichten
De sector benadrukt dat de aangekondigde epidemiologische vervolgstudie van essentieel belang is. Hierdoor worden nieuwe beleidskeuzes zoveel mogelijk gebaseerd op de meest actuele inzichten. De sector blijft daarnaast scherp kijken naar andere wetenschappelijke ontwikkelingen. Eerder publiceerde Stat-Gent een onafhankelijke wetenschappelijke review over de onderzoeken naar geitenhouderij en gezondheid van omwonenden. Daarnaast verscheen deze week ook een artikel in het NRC, waarin diverse wetenschappers met uiteenlopende disciplines grote kanttekeningen plaatsen bij de conclusies die uit VGO getrokken worden. Zowel de review als het artikel laten zien dat er nog altijd belangrijke kennisvragen openstaan en dat zorgvuldig onderzoek noodzakelijk blijft voordat definitieve conclusies kunnen worden getrokken.

Samen werken aan gedragen oplossingen
LTO Geitenhouderij, NGZO en het Platform Melkgeitenhouderij blijven in gesprek met ministeries, provincies, Kamerleden en andere betrokken partijen. De sector gaat verder met neemt haar verantwoordelijkheid en werkt actief mee aan oplossingen. Er wordt hard gewerkt aan de uitvoering van het sectorplan, waarin onder meer wordt ingezet op emissiereducerende maatregelen. Tegelijkertijd doet de sector nadrukkelijke oproep om beleid te baseren op robuuste wetenschappelijke inzichten, proportionaliteit, maatwerk en perspectief voor bedrijven.

Binnen de vakgroep geitenhouderij is ruimte gekomen voor een nieuwe voorzitter. Vanaf september wordt deze rol ingevuld door Henk Versluijs, geitenhouder uit Culemborg.
Hij stelt zich graag even voor:

Achtergrond in de geitenhouderij
‘Mijn naam is Henk Versluijs, 57 jaar. Samen met mijn vrouw en 3 zonen, waarvan 1 beoogd opvolger en 2 zoons momenteel diergeneeskunde studeren, run ik een geitenhouderij met 1.800 melkgeiten in Culemborg. Na het overlijden van mijn beide ouders heb ik hun bedrijf voortgezet. Dat doe ik sinds 1994. Ik begon destijds met 30 melkkoeien. Ik wilde proberen het familiebedrijf voort te zetten om niet achteraf spijt te hebben. Want het boerenbedrijf is prachtig maar ook een uitdaging.‘

‘In 2006 zijn we overgestapt naar het opfokken van 500 lammeren, die we vanaf 2007 zijn gaan melken. Sindsdien is het bedrijf verder ontwikkeld tot de huidige omvang. Die ontwikkeling vraagt om ondernemerschap, doorzettingsvermogen en het vermogen om je aan te passen aan veranderende omstandigheden.’

Motto
‘Mijn levensmotto is: als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan. Dat past bij hoe ik in het ondernemerschap sta en in bestuurlijk werk wil staan: kritisch, authentiek, vastberaden en met de wil om door te zetten. Ik denk graag mee om resultaten te verbeteren.’

Ambitie als voorzitter
‘Als voorzitter wil ik mijn praktijkervaring en nuchtere blik inzetten voor de belangen van geitenhouders. De sector staat voor belangrijke vraagstukken, maar heeft ook veel kracht en ondernemerschap in huis. Ik vind het belangrijk dat we blijven meedenken, verantwoordelijkheid nemen en samen werken aan een toekomstbestendige geitenhouderij zodat er ook toekomst blijft voor jonge geitenboeren.’

Geitenbedrijf Van de Wetering in Rosmalen (Brabant) ontving vorige week VVD-Eerste Kamerleden Marian Kaljouw en Karin Straus. Samen met onder anderen gedeputeerde Saskia Boelema, wethouder Roy Geers en betrokken medewerkers van provincie en gemeente gingen zij in gesprek over het dossier Veehouderij en Gezondheid Omwonenden (VGO).

De aanwezigen kregen een duidelijk beeld van de uitdagingen waar de geitensector voor staat en van de inspanningen die ondernemers dagelijks leveren om verantwoord te ondernemen. Tijdens de rondleiding en het gesprek werd duidelijk hoe complex dit dossier is en wat de impact van beleidskeuze kan zijn op ondernemers, hun omgeving en de toekomst van de sector.

LTO heeft samen met ZLTO en de NGZO (Nederlandse Geitenzuivel Organisatie) benadrukt dat besluitvorming moet steunen op feiten, zorgvuldig onderzoek en een zorgvuldige afweging van alle belangen. De sector neemt haar verantwoordelijkheid voor de volksgezondheid serieus en vraagt ook om rationele keuzes die gebaseerd zijn op aantoonbare oorzaken en werkbare oplossingen. Daarbij was er nadrukkelijk aandacht voor het belang van vervolgonderzoek en een zorgvuldige duiding van de onderzoeksresultaten.

Werkbezoeken van politici en beleidsmakers zijn van grote waarde: ze verbinden beleid met de dagelijkse praktijk op het erf en dragen bij aan beter uitvoerbaar en effectiever beleid.

Platform Melkgeitenhouderij publiceert (namens LTO Geitenhouderij en de Nederlandse Geiten Zuivel Organisatie) vandaag de onafhankelijke review van Stat-Gent (Universiteit Gent) op de VGO-onderzoeken naar geitenhouderij en longontsteking bij omwonenden, samen met het position paper “Onderbouwde keuzes voor gezondheid en perspectief: geitenhouderij en omwonenden”. Met deze publicatie wil de sector bijdragen aan een zorgvuldige en transparante dialoog over gezondheid, onderzoek en beleidsvorming.

De gezondheid van omwonenden staat voor de sector voorop. Daarom vindt de sector het belangrijk dat eventuele maatregelen aantoonbaar bijdragen aan gezondheidswinst en dat keuzes worden gebaseerd op robuust, reproduceerbaar onderzoek en transparante besluitvorming.

De review van Stat-Gent is uitgevoerd op basis van de openbaar beschikbare gegevens uit de VGO-onderzoeken en bevestigt dat in verschillende onderzoeken een associatie wordt gevonden tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en een hogere geregistreerde prevalentie van longontsteking. Tegelijkertijd concludeert de review, in lijn met de VGO-rapportage uit 2024, dat de beschikbare onderzoeksgegevens op zichzelf geen oorzakelijk verband aantonen en dat de classificatie van een ‘waarschijnlijk causaal verband’ een brug te ver is.

In het position paper werkt Platform Melkgeitenhouderij uit welke vervolgstappen volgens de sector nodig zijn. Daarbij staan drie uitgangspunten centraal: transparantie van onderzoeksdata zodat onafhankelijke toetsing mogelijk wordt, voortzetting van aanvullend onderzoek naar mogelijke mechanismen en een proportionele en tijdelijke beleidsaanpak waarbij maatregelen kunnen worden aangepast wanneer nieuwe inzichten beschikbaar komen.

De sector blijft zich samen met Rijk en onderzoeksinstituten inzetten voor lopend onderzoek naar bacteriële emissies. Meer inzicht in mogelijke mechanismen is belangrijk om toekomstige maatregelen gericht en effectief vorm te geven.

Lees hier:

• Review Stat-Gent – Bespreking VGO – Geiten en Pneumonie
• Position paper – Onderbouwde keuzes voor gezondheid en perspectief: geitenhouderij en omwonenden

Het 8^e Actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt uitgesteld. Dat heeft minister Van Essen van LVVN in een brief aan de Tweede Kamer bekend gemaakt. De minister wil kijken naar een meer integrale aanpak binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof en de Stroomgebiedsbeheerplannen. LTO Nederland kan zich vinden in die redenatie om het 8^e Actieprogramma uit te stellen.

Het uitstel van het 8^E Actieprogramma Nitraatrichtlijn zorgt voor langere onzekerheid bij agrarische ondernemers. Naar verwachting wordt een aantal maatregelen uit het nieuwe 8^e Actieprogramma per 1 januari 2028 ingevoerd. LTO Nederland ziet hierdoor een mogelijk risico ontstaan dat ondernemers in de tweede helft van 2027 geconfronteerd worden met nieuwe maatregelen. LTO Nederland zet zich in om dit te voorkomen.

In de Kamerbrief van 22 mei licht minister van Essen de afwegingen en de nieuwe tijdlijn toe. Binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof wordt momenteel gewerkt aan een plan van het kabinet om stikstof terug te dringen in samenhang met de natuur- en milieuopgaves, waaronder ook de opgave voor waterkwaliteit. Grondgebondenheid, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden worden hierin meegenomen. De keuzes op deze thema’s hebben direct of indirect effect op de waterkwaliteit. Daarnaast worden eind 2026 de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen vanuit de Kaderrichtlijn Water ter inzage voorgelegd.

Aandachtsgebieden
Ondanks dat het uitstel te begrijpen is, is dit een hard gelag voor de aandachtsgebieden die op basis van fosfaat zijn aangewezen. Deze gebieden worden in 2027 nog steeds geconfronteerd met een generieke stikstofkorting en dat is onwenselijk. LTO Nederland heeft daarom herhaaldelijk aangegeven dat deze generieke maatregel het draagvlak ondermijnt en niet bijdraagt aan een effectief waterbeleid. LTO roept op om dit per 1 januari 2027 alsnog te wijzigen.

Tijdlijn
Voor de integraliteit en het vaststellen wat de waterkwaliteitsopgave precies is, is het logisch om de keuzes in de Taskforce en de Stroomgebiedsbeheerplannen eerst af te wachten voordat er een concept 8^e Actieprogramma wordt opgesteld. Het concept 8^e Actieprogramma wordt in het eerste kwartaal 2027 ter consultatie verwacht om deze per 1 juli 2027 in te voeren. LTO Nederland benut deze extra tijd om de lobby te versterken voor een uitvoerbaar en realistisch beleid.

Doelsturing
LTO Nederland is blij dat er ondanks het uitstel van het 8^e Actieprogramma wel wordt doorgewerkt aan doelsturing en dat er eind 2026 begonnen kan worden met meten. Het opbouwen van inzicht, ervaring en kennis is belangrijk om doelsturing succesvol te maken.

LTO Nederland blijft zich inzetten op een werkbaar systeem waarin vakmanschap wordt beloond en handelingsperspectief wordt geboden. Het is belangrijk om verbetering te realiseren daar waar het nodig is. Dat vraagt om een gerichte doelmatige aanpak. Zwaarder generiek beleid past daar niet bij.

LTO Nederland vindt het een verstandige keuze van het kabinet om de plannen voor een versnelde verhoging van de AOW-leeftijd van tafel te halen. Vandaag kwam minister Vijlbrief met een reactie op het ultimatum van de vakbonden op voorstellen van het kabinet over AOW, WW en WIA.

“LTO hoopt dat dit een opening biedt voor werkgevers en bonden om met elkaar in gesprek te gaan over het sociaal stelsel voor een gezonde en duurzame arbeidsmarkt. Ook voor agrarische ondernemers en werknemers,” stelt voorzitter Ger Koopman. “LTO Nederland werkt samen met sociale partners aan passende en gedragen oplossingen.”

De krapte op de arbeidsmarkt en onzekerheid van een toekomstbestendige bedrijfsvoering met voldoende en goedgeschoold personeel is ook bij agrariërs een zorg. Voor de agrarische sectoren is het van belang dat het sociale zekerheidsstelsel eenvoudig en betaalbaar is voor boeren en tuinders én hun medewerkers voldoende zekerheden biedt. LTO werkt samen met partners in de Stichting van de Arbeid o.a. naar een beter stelsel van werk naar werk. Die bevindingen zullen we meenemen in de gesprekken met het kabinet en bonden.

Afgelopen week was staatssecretaris Erkens van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur samen met minister Hermans van Volksgezondheid, Welzijn en Sport op bezoek bij geitenhouderij Blom in Herwijnen. Het bezoek, mede georganiseerd door LTO, was om beide politici kennis te laten maken met de geitensector.

Vakgroepvoorzitter Jos Tolboom was zeer verheugd dat de staatssecretaris en minister tijd maakten om te zien hoe de praktijk van een geitenhouderij is en het goede gesprek aan te gaan over de uitdagingen binnen de sector. Tolboom: ‘We kijken terug op een open gesprek waarin alle facetten van de geitenhouderij aan bod kwamen. Daarom was het goed dat ook bestuurders van provincies en gemeenten erbij waren, net als de GGD. De geitensector denkt actief mee om risico’s te verkleinen, en is altijd bezig de gezondheid van mens en dier bovenaan te zetten.’

Er is gesproken over de proportionaliteit van maatregelen en over de bijdrage die de sector wil én kan leveren via het sectorplan. Daarbij werd de innovatiekracht en proactieve houding van de sector nadrukkelijk erkend door beide bewindspersonen.
Staatssecretaris Erkens: ‘Ik vind het belangrijk dat ondernemers duidelijkheid krijgen en perspectief hebben om hun werk met vertrouwen voort te zetten.’

Geitenhouders en andere agrarische ondernemers die zoeken naar duidelijkheid over hun toekomst, kunnen terecht bij BoerenPerspectief. In een tijd waarin regelgeving, verduurzaming, bedrijfsopvolging en maatschappelijke druk grote onzekerheden met zich meebrengen, biedt BoerenPerspectief onafhankelijke begeleiding bij het maken van toekomstgerichte keuzes. Inmiddels is het initiatief actief in tien provincies, met lokale knooppunten waar boeren en tuinders kosteloos ondersteuning kunnen krijgen van ervaren procesbegeleiders.

BoerenPerspectief is er voor ondernemers die zich afvragen hoe hun bedrijf zich de komende jaren kan ontwikkelen. Denk aan vragen als: kan mijn bedrijf zoals het nu is over tien jaar nog bestaan? Moet ik verbreden, omschakelen of juist intensiveren? Hoe houd ik mijn bedrijf sociaal en economisch aantrekkelijk voor de lange termijn?

Een vaste procesbegeleider fungeert als klankbord en sparringspartner en helpt agrarische ondernemers bij het verkennen van kansen en mogelijkheden op het gebied van bedrijfsontwikkeling, verduurzaming, verdienmodellen en bedrijfsopvolging.

“Vooral overname leeft.”, zo vertelt Sebastiaan Gaikema, coördinator BoerenPerspectief Drenthe. “Zodra een agrarisch ondernemer zich bij ons heeft aangemeld neem ik contact op voor een intakegesprek. Veelal telefonisch, in sommige gevallen ga ik bij ze langs. Er komen veel verschillende vragen een uitdagingen voorbij. Maar hulp bij overnameprocessen is verreweg het meest aan de orde.”

Harmannus Blok ziet dit ook in Groningen. “Overname is zeker een belangrijk thema. De vraag ‘Hoe hou je de sfeer binnen de familie goed’ komt veel voorbij. Het gesprek aan de keukentafel komt niet altijd vanzelf op gang. Dan is het belangrijk dat er iemand bij is die daar ervaring mee heeft en aandacht heeft voor de menselijke kant van zowel de nieuwe als de oude generatie. Vaak zit het proces veel te snel op de bedrijfseconomische kant. Veel belangrijker is de drive van iedereen om los te laten of juist het stuur over te nemen. De praktische kant komt daarna. Onze procesbegeleiders lukt het om juist dit deel aan te vliegen.”

In Noord-Holland zien ze naast overname ook veel andere verzoeken binnenkomen. “Veel vragen gaan over combinaties maken. Hoe kan ik bijvoorbeeld zorg, onderwijs of recreatie integreren in ons bedrijf. Hoe zit het dan met financiën, vergunning en ontwikkeling. Maar ook natuurinclusief boeren en omschakelen zijn zaken die spelen. ‘Wat is voor ons de beste keus’ Is de vraag die bij vele ondernemers leeft. Onze procesbegeleiders helpen met het vinden van een antwoord.” Weet projectleider Robert Veenstra.

Vanuit alle agrarische sectoren kan men gebruik maken van BoerenPerspectief. Groot of klein, intensief of extensief, biologisch of gangbaar, met of zonder zuiveltak. Iedereen kan gebruik maken van een procesbegeleider binnen BoerenPerspectief. Ze hebben allemaal hun eigen specifieke expertise, in de intake wordt duidelijke wat de beste match is bij de vraag die leeft.

Meer weten of aanmelden?
Inmiddels is BoerenPerspectief actief in de provincies Groningen, Noord-Holland en Utrecht-West, Drenthe, Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Brabant, Zeeland, Limburg, Friesland en Overijssel. De verwachting is dat het knooppunt Flevoland binnenkort opent. Tot die tijd kunnen boeren in Flevoland zich melden bij het dichtstbijzijnde knooppunt.

Geïnteresseerde boeren en tuinders die zich willen aanmelden of meer willen weten over de werkwijze en het aanbod van BoerenPerspectief kunnen terecht bij www.boerenperspectief.nl.

In het afgelopen half jaar hebben we al veel agrarisch ondernemers kunnen helpen met uiteenlopende casussen. Graag bieden we u de kans voor een interview met onze coördinator, een van onze procesbegeleiders of in overleg met een deelnemer.

Voor meer informatie of het aanvragen van een interview kunt u contact opnemen met de projectleider communicatie: Sylvia Timmerman, stimmerman@ltonoord.nl

Recent heeft RVO besloten om op basis van twee Woo-verzoeken veel gegevens openbaar te maken. Alle betrokkenen zijn hierover ook per brief geïnformeerd.
De impact van openbaarmakingen is groot op de bedrijven. Het gaat veelal om de openbaarmaking van gevoelige gegevens, zeker omdat veel boeren in onzekerheid zitten i.v.m. uitspraken van de Raad van State over de PAS (Programmatische Aanpak Stikstof) en intern salderen. Helaas gebruiken actiegroepen dergelijke gegevens om handhavingsverzoeken in te dienen tegen boeren die buiten hun schuld om zonder volledige vergunning zitten en die de overheid wettelijk gezien moet legaliseren.

LTO Nederland zal samen met de POV (Producentenorganisatie Varkenshouderij) via een juridische procedure proberen om de openbaarmaking tegen te houden. U kunt daarnaast ook zelf in bezwaar. Hieronder is uiteengezet welke informatie RVO openbaar wil maken, welke stappen LTO Nederland en de POV zetten en wat u zelf kunt doen.

Openbaarmakingsbesluiten

In het besluit met kenmerk Woo/2024/073 gaat het om de gegevens uit de gecombineerde opgave van alle agrarische ondernemingen in Nederland van 9 december 2022 tot 11 maart 2024, met per opgave de volgende gegevens:

• uniek bedrijfsnummer (UBN)
• adressen
• aantal geregistreerde landbouwhuisdieren
• staltype waarin de dieren verblijven
• of deze onderneming actief, gestopt of tijdelijk niet actief is.

In het besluit met kenmerk Woo/2024/040 gaat het om informatie uit de Basiskaart Agrarisch Bedrijfssituatie (BAB) over de periode 9 december 2022 tot en met 7 februari 2024 met daarin gegevens over:

• soort huisvesting (per diersoort)
• RAV-code
• omschrijving RAV-code
• gemiddeld aantal dieren
• jaar ingebruikname
• X- en Y-coördinaat van de locatie.

Wat doet LTO?

Verzoek aan rechter om openbaarmaking op te schorten

LTO Nederland en de POV zullen als collectieve belangenbehartiger een voorlopige voorziening indienen waarbij de voorzieningenrechter wordt verzocht om het besluit tot openbaarmaking tijdelijk te schorsen. Tijdens deze procedure is het besluit sowieso geschorst en wordt geen informatie openbaar gemaakt.

Normaal gesproken worden alle verzoeken om een voorlopige voorziening gezamenlijk behandeld. Het verzoek van LTO en POV zal waarschijnlijk gelijktijdig behandeld worden met verzoeken van anderen.

Op dit moment gaan voorzieningenrechters verschillend om met dergelijke verzoeken, het is ook niet zeker of de rechter het verzoek zal toewijzen. Indien de rechter het verzoek afwijst zal RVO de gegevens open maken.

In algemene zin is de ervaring dat de Nederlandse rechtbanken en de Raad van State tot het oordeel komt RVO dergelijke informatie op verzoek openbaar moet maken. Het zal dan ook lastig worden om het openbaarmakingsbesluit vernietigd te krijgen en de openbaarmaking tegen te houden.

Naast een verzoek tot voorlopige voorziening zullen LTO Nederland en de POV ook een bezwaarschrift indienen bij RVO.

Wat kunt u zelf doen?

Als u het niet eens bent met het openbaarmakingsbesluit van RVO kunt u zelf kosteloos in bezwaar gaan tegen de besluiten. U kunt dit doen door naar www.rvo.nl/bezwaar te gaan. U kunt dan zelf aangeven waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking en wat de impact van de openbaarmaking is op uw bedrijf en uw gezin.

U kunt tot 6 weken na het besluit in bezwaar gaan. Dit betekent dat 3 maart 2026 de uiterste datum is om in bezwaar te gaan. Op een later moment zullen LTO en de POV ook een voorbeeldbrief ter beschikking stellen, maar u kunt ook gewoon via het online formulier van RVO in één of enkele regels aangeven waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking.

Als u meer tijd nodig heeft om aan te geven waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking kunt u ook enkel uiterlijk 3 maart aangeven dat u bezwaar maakt tegen de openbaarmaking. U krijgt vervolgens een periode van enkele weken om aan te vullen waarom u het niet eens bent met de openbaarmaking.

U kunt naast een bezwaarschrift ook een voorlopige voorziening aanvragen bij de rechtbank. De rechtbank brengt hiervoor wel € 397 griffierecht in rekening per procedure. LTO Nederland en de POV verzoeken de voorzieningenrechter als collectieve belangenbehartiger om een voorlopige voorziening te treffen. Dit betekent dat door de procedure van LTO Nederland en de POV de openbaarmaking is opgeschort en dat u dus niet zelf daarvoor om een voorlopige voorziening hoeft te verzoeken. Als u zelf graag een aanvullende voorlopige voorziening aan wil vragen dan kan dat uiteraard wel.

LTO heeft een voorbeeldbezwaarschrift opgesteld. De voorbeeldbrief is te downloaden via onderstaande link:
Voorbeeld bezwaarschrift voor RVO

Een seksueel getinte opmerking, (seksuele) intimidatie of pestgedrag kan grote impact hebben op de betrokkenen. Dit soort gedrag kan overal op de werkvloer voorkomen en leidt tot een onveilig werkklimaat. Agressie, intimidatie en pesten zijn onwenselijk en vragen om aandacht – ook in de agrarische sector. Waar mensen samenwerken, kunnen in de sociale omgang situaties ontstaan waarin grenzen worden overschreden.

Als werkgever ben je verantwoordelijk voor een veilige werkomgeving en een respectvolle omgang tussen medewerkers. Iedereen moet zich veilig voelen op het werk. Het is daarom belangrijk dat je weet waar je als ondernemer terechtkunt voor passende ondersteuning en bemiddeling voor je medewerkers.

Vertrouwenspersoon
Heeft jouw bedrijf geen interne vertrouwenspersoon of geef je de voorkeur aan een externe? Via Stigas kun je eenvoudig een externe vertrouwenspersoon inschakelen.
Voor meer informatie: Vertrouwenspersoon | Stigas

Op weg naar herstel
Perspectief Herstelbemiddeling begeleidt het contact tussen mensen die betrokken zijn geweest bij een ingrijpende gebeurtenis. Zij bieden ondersteuning aan zowel degene die het meemaakte als degene die het veroorzaakte, en aan andere direct betrokkenen zoals collega’s of werkgevers. Herstelbemiddeling biedt een veilige omgeving om situaties bespreekbaar te maken en te werken aan herstel.

Samen werken we aan een gezonde en veilige arbeidsmarkt in onze groene sectoren.
Bekijk de flyer voor meer informatie.

Jaarlijks doet de WUR (Wageningen Social & Economic Research) onderzoek binnen de agrarische sector dat inzicht moet geven in de markt, prijzen en marges van nutriënten. De resultaten van het onderzoek komen in de Agro Nutrimonitor. Uit het tussentijdsrapport komt naar voren dat niet alle extra kosten worden gecompenseerd voor de productie onder een duurzaamheidskeurmerk.
Dat stellen deelnemende agrarische ondernemers aan het onderzoek, de Agro Nutrimonitor 2026.

Deze tussentijdse bevindingen zijn voor LTO niet nieuw. In 2025 concludeerde de ACM in de vierde Agro-Nutri Monitor al dat verduurzaming van voedselproductie leidt tot hogere productiekosten en dat consumenten slechts een deel van deze meerkosten betalen. Een ander deel van de verduurzamingskosten moeten boeren en tuinders zelf betalen, boven op bestaande bedrijfskosten. In 2022 werd ook al geconcludeerd dat de beperkte betalingsbereidheid door consumenten nog steeds een knelpunt is voor verdere stappen naar grootschalige verduurzaming. De grote vraag blijft: wie betaalt voor verduurzaming van ons voedsel?

Consument en producent
De consument kan dankzij onze boeren en tuinders rekenen op veilige, smakelijke en altijd beschikbare producten. Maar ook op duurzame producten. In Nederland zijn de eisen streng en de handhaving is goed georganiseerd. Tegelijkertijd staan ondernemers te popelen om nog verder te gaan op het gebied van duurzaamheid om nog meer te investeren in verduurzaming.

Aanpak
LTO ziet meerdere noodzakelijke aanpakken:
*            Maak de consument bewust van gezonde keuzes door hoge kwaliteit en duurzaamheid van een product. Dat bevordert begrip en waardering en brengt een bewustere keuze tot stand;
*            maak eerlijke afspraken met supermarkten en telers. Een agrariër moet kunnen rekenen op een goede prijs voor zijn producten;
*            zet in op versoepeling van wet – en regelgeving die duurzame investeringen mogelijk maken waarbij geld direct teruggaat naar de verduurzaming bij de boer en niet bij de consument wordt neergelegd.

De AgroNutri Monitor wordt uitgevoerd door Wageningen Social & Economic Research en Geelen Consultancy, in opdracht van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). Het onderzoek biedt beleidsmakers aanknopingspunten om knelpunten in prijsvorming en verduurzaming gericht aan te pakken.

LTO Nederland roept boeren en tuinders op hun ervaringen te blijven delen. Alleen met een volledig beeld van de praktijk kan worden gewerkt aan een landbouwsysteem waarin duurzaamheid en verdienvermogen hand in hand gaan.

Agrarische ondernemers die willen bijdragen aan een goed en representatief beeld van de praktijk kunnen deelnemen aan de enquête via: https://geelen-consultancy.nl/prijsvorming/