Het 8^e Actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt uitgesteld. Dat heeft minister Van Essen van LVVN in een brief aan de Tweede Kamer bekend gemaakt. De minister wil kijken naar een meer integrale aanpak binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof en de Stroomgebiedsbeheerplannen. LTO Nederland kan zich vinden in die redenatie om het 8^e Actieprogramma uit te stellen.

Het uitstel van het 8^E Actieprogramma Nitraatrichtlijn zorgt voor langere onzekerheid bij agrarische ondernemers. Naar verwachting wordt een aantal maatregelen uit het nieuwe 8^e Actieprogramma per 1 januari 2028 ingevoerd. LTO Nederland ziet hierdoor een mogelijk risico ontstaan dat ondernemers in de tweede helft van 2027 geconfronteerd worden met nieuwe maatregelen. LTO Nederland zet zich in om dit te voorkomen.

In de Kamerbrief van 22 mei licht minister van Essen de afwegingen en de nieuwe tijdlijn toe. Binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof wordt momenteel gewerkt aan een plan van het kabinet om stikstof terug te dringen in samenhang met de natuur- en milieuopgaves, waaronder ook de opgave voor waterkwaliteit. Grondgebondenheid, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden worden hierin meegenomen. De keuzes op deze thema’s hebben direct of indirect effect op de waterkwaliteit. Daarnaast worden eind 2026 de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen vanuit de Kaderrichtlijn Water ter inzage voorgelegd.

Aandachtsgebieden
Ondanks dat het uitstel te begrijpen is, is dit een hard gelag voor de aandachtsgebieden die op basis van fosfaat zijn aangewezen. Deze gebieden worden in 2027 nog steeds geconfronteerd met een generieke stikstofkorting en dat is onwenselijk. LTO Nederland heeft daarom herhaaldelijk aangegeven dat deze generieke maatregel het draagvlak ondermijnt en niet bijdraagt aan een effectief waterbeleid. LTO roept op om dit per 1 januari 2027 alsnog te wijzigen.

Tijdlijn
Voor de integraliteit en het vaststellen wat de waterkwaliteitsopgave precies is, is het logisch om de keuzes in de Taskforce en de Stroomgebiedsbeheerplannen eerst af te wachten voordat er een concept 8^e Actieprogramma wordt opgesteld. Het concept 8^e Actieprogramma wordt in het eerste kwartaal 2027 ter consultatie verwacht om deze per 1 juli 2027 in te voeren. LTO Nederland benut deze extra tijd om de lobby te versterken voor een uitvoerbaar en realistisch beleid.

Doelsturing
LTO Nederland is blij dat er ondanks het uitstel van het 8^e Actieprogramma wel wordt doorgewerkt aan doelsturing en dat er eind 2026 begonnen kan worden met meten. Het opbouwen van inzicht, ervaring en kennis is belangrijk om doelsturing succesvol te maken.

LTO Nederland blijft zich inzetten op een werkbaar systeem waarin vakmanschap wordt beloond en handelingsperspectief wordt geboden. Het is belangrijk om verbetering te realiseren daar waar het nodig is. Dat vraagt om een gerichte doelmatige aanpak. Zwaarder generiek beleid past daar niet bij.

LTO Nederland vindt het een verstandige keuze van het kabinet om de plannen voor een versnelde verhoging van de AOW-leeftijd van tafel te halen. Vandaag kwam minister Vijlbrief met een reactie op het ultimatum van de vakbonden op voorstellen van het kabinet over AOW, WW en WIA.

“LTO hoopt dat dit een opening biedt voor werkgevers en bonden om met elkaar in gesprek te gaan over het sociaal stelsel voor een gezonde en duurzame arbeidsmarkt. Ook voor agrarische ondernemers en werknemers,” stelt voorzitter Ger Koopman. “LTO Nederland werkt samen met sociale partners aan passende en gedragen oplossingen.”

De krapte op de arbeidsmarkt en onzekerheid van een toekomstbestendige bedrijfsvoering met voldoende en goedgeschoold personeel is ook bij agrariërs een zorg. Voor de agrarische sectoren is het van belang dat het sociale zekerheidsstelsel eenvoudig en betaalbaar is voor boeren en tuinders én hun medewerkers voldoende zekerheden biedt. LTO werkt samen met partners in de Stichting van de Arbeid o.a. naar een beter stelsel van werk naar werk. Die bevindingen zullen we meenemen in de gesprekken met het kabinet en bonden.

De huidige marktsituatie raakt aardappeltelers direct in hun bestaanszekerheid. Waar aardappelen voor veel akkerbouwbedrijven goed zijn voor ongeveer een derde van het inkomen, staat dat verdienmodel nu onder zware druk.  

“De sector functioneerde lange tijd volgens een relatief voorspelbaar patroon: uitbreiding van verwerkingscapaciteit, groei van het areaal en een stabiele afzetmarkt. Die situatie verandert zichtbaar. Het gesprek gaat steeds minder over groei en steeds vaker over concurrentie, risicoverdeling en het beperken van schade binnen de keten.”  Aldus Hendrik Jan ten Cate, voorzitter van de LTO werkgroep consumptieaardappelen en uien (WCU). “Het is daarom noodzakelijk dat telers een sterkere positie krijgen in de keten en dat contracten beter aansluiten op de praktijk van vandaag.”
In de praktijk ervaren veel telers dat zij afhankelijk zijn van een beperkt aantal afnemers en weinig onderhandelingsruimte hebben. Volgens LTO WCU moet daarom nadrukkelijker worden gekeken naar eerlijke contractvoorwaarden en een betere balans tussen teler en afnemer. 

Risico verschuift steeds meer naar de teler 
De aardappeltelers krijgen te maken met steeds grotere onzekerheden. Extreem weer, hogere kosten en het vaker wegvallen van gewasbeschermingsmiddelen maken het moeilijker om een stabiele productie te realiseren. Tegelijkertijd blijven afnemers vaak dezelfde kwaliteitseisen hanteren of worden die zelfs aangescherpt wanneer het aanbod groot is. Dat zorgt voor een scheve verdeling van risico’s in de keten. “Telers nemen steeds meer risico’s, terwijl daar in contracten lang niet altijd voldoende rekening mee wordt gehouden. Als de omstandigheden moeilijk zijn, moet daar ook ruimte voor zijn in afspraken over kwaliteit en levering,” zegt Ten Cate. 

Grote overschotten aardappelen 
De druk op de sector wordt momenteel extra zichtbaar door de grote hoeveelheden aardappelen waarvoor nauwelijks nog een bestemming te vinden is. Volle bewaarschuren en stagnerende afzet zorgen voor een uitzonderlijke situatie. In Nederland alleen al gaat het naar schatting om circa 500.000 ton aardappelen zonder duidelijke bestemming. Er zijn risico’s verbonden aan aardappelen waar geen bestemming voor gevonden wordt. Het is belangrijk om als teler rekening te houden met geldende regels en richtlijnen, waaronder de teeltvoorschriften. En daarbij ook goed te bedenken wat je met overtollige aardappelen doet.

Discussie over eerlijke handelspraktijken 
Ook op Europees niveau groeit de aandacht voor de positie van boeren in de voedselketen. De Europese Commissie werkt momenteel aan een herziening van de richtlijn tegen oneerlijke handelspraktijken in de voedselketen (UTP-richtlijn). In dat kader vond op 6 maart een zogeheten Implementation Dialogue plaats met landbouwcommissaris Christophe Hansen en vertegenwoordigers uit verschillende lidstaten. Hendrik Jan ten Cate nam mede namens de consumptieaardappeltelers deel aan dit gesprek

Prijsbepaling vaak pas achteraf 
Een belangrijk knelpunt is ook de manier waarop prijzen in de frietaardappelsector tot stand komen. Veel aardappelen worden wel gecontracteerd, maar voor een deel van het volume wordt de uiteindelijke prijs pas tijdens het seizoen of zelfs achteraf vastgesteld. Hierdoor ontstaat een ongelijke positie. “Wanneer een prijs pas achteraf eenzijdig wordt vastgesteld, heeft een teler feitelijk geen onderhandelingspositie meer. Transparantie en overleg moeten het uitgangspunt zijn.”  LTO WCU pleit ervoor dat prijsafspraken die niet vooraf vastliggen altijd via een transparante werkwijze of in overleg met de teler of producentenorganisatie tot stand komen.  

Boer vangt grootste klappen op
Naast marktrisico’s en handelspraktijken lopen ook de kosten voor telers de laatste tijd stevig op. De hogere dieselprijzen zorgen ervoor dat de hectarekosten voor de aardappelteelt stijgen. Voor consumptieaardappelen op kleigrond gaat LTO WCU momenteel uit van een gemiddelde kostprijsstijging van 324 euro per hectare als de huidige onrust aanhoudt. “Voor ieder bedrijf pakt dit anders uit. Dat hangt onder andere af van de droogte en de noodzaak om te beregenen. Maar duidelijk is dat de kosten snel oplopen,” aldus Ten Cate. Uit onderzoek blijkt bovendien dat de meerderheid van de agrarisch ondernemers deze kosten niet kunnen doorberekenen aan hun afnemer.  

LTO WCU is een werkgroep vallend onder de LTO Vakgroep Akkerbouw en is betrokken bij certificeringsvraagstukken, prijsnoteringen, algemene handelsvoorwaarden, ketensamenwerkingen met onder andere handelshuizen en fabrieken, regelgeving voor gezond hoogwaardig uitgangsmateriaal en onderzoek naar weerbare teelten met minder chemie. Omdat de aardappel sterk exportgericht is, zijn ook Europese en internationale dossiers van groot belang. Samen met organisaties als NAO en Copa-Cogeca trekt LTO WCU op in Brussel.  

De Europese Commissie werkt aan een herziening van de richtlijn tegen oneerlijke handelspraktijken in de voedselketen (UTP-richtlijn). In dat kader organiseerde landbouwcommissaris Christophe Hansen afgelopen 6 maart een Implementation Dialogue met vertegenwoordigers uit verschillende lidstaten. Namens LTO en POV nam Hendrik Jan ten Cate, vakgroepbestuurder Akkerbouw, deel aan het gesprek.
Tijdens de bijeenkomst bracht LTO verschillende knelpunten onder de aandacht die akkerbouwers in de praktijk ervaren. Hoewel de richtlijn een belangrijke stap is geweest om oneerlijke handelspraktijken tegen te gaan, blijkt uit de praktijk dat er nog steeds situaties voorkomen waarin boeren en tuinders een zwakke positie hebben in contractonderhandelingen.

Prijsafspraken soms pas achteraf
In bepaalde sectoren, zoals de frietaardappelsector, worden producten wel gecontracteerd, maar wordt de uiteindelijke prijs (voor een deel van het gecontracteerde deel) pas tijdens het seizoen of zelfs achteraf bepaald. Bij een eenzijdige bekendmaking achteraf hebben telers vaak geen reële onderhandelingspositie meer. LTO pleit ervoor dat, wanneer een prijs niet vooraf vastligt, de uiteindelijke prijs altijd tot stand moet komen via overleg met de teler of producentenorganisatie en niet eenzijdig door de afnemer kan worden vastgesteld.

Tussentijdse contractwijzigingen
Hoewel de richtlijn eenzijdige contractwijzigingen verbiedt, zien telers dat dit verbod soms wordt omzeild. Als voorbeeld werd de recente casus uit de aardappelsector genoemd, waarbij telers na de oogst werden gevraagd akkoord te gaan met strengere kwaliteitskortingen. LTO vindt dat de richtlijn nadrukkelijker moet vermelden dat contractwijzigingen niet onder druk of met dreiging van negatieve gevolgen mogen plaatsvinden en dat kwaliteitseisen niet achteraf kunnen worden aangescherpt nadat de oogst al heeft plaatsgevonden.

Productierisico’s liggen nu vooral bij de boer
Door strengere regelgeving en het wegvallen van bepaalde gewasbeschermingsmiddelen nemen risico’s in de teelt toe. Tegelijkertijd blijven afnemers vaak dezelfde cosmetische kwaliteitseisen hanteren, of worden deze zelfs aangescherpt wanneer het aanbod groot is. LTO vindt dat contracten meer aandacht moeten besteden aan het delen van risico’s in de keten, bijvoorbeeld door flexibiliteit in kwaliteitsnormen of afspraken over hoe wordt omgegaan met teeltrisico’s door extreme weersomstandigheden of veranderingen in middelenpakket.

Verschillen tussen lidstaten
Tot slot wees LTO op verschillen in de manier waarop lidstaten de richtlijn interpreteren en handhaven en pleit voor een harmonsatie in definities, implementatie en handhaving ter bevordering van het level-playing-field in de Europeese interne markt.

Kennisniveau van de toezichthouder schiet tekort
LTO en POV contacteren ook dat bij de behandeling van klachten het bij de toezichthouder, in dit geval de ACM, vaak aan specifieke kennis van de landbouwmarkten ontbreekt. Bijvoorbeeld: in de praktijk stuurt de afnemer vaak een ‘afrekening’ naar de levernacier in plaats van dat de leverancier een rekening stuurt. Dit verhindert snelle en adequat behandeling van klachten, en de uitspraak valt daardoor nogal eens in het voordeel uit van de grote afnemer. Dit terwijl de wetgeving bedoeld is om de kleine leverancier te beschermen tegen de macht van de grote afnemer.

Vervolg
De inbreng van LTO en POV is van belang omdat de Europese Commissie later in 2026 met een voorstel voor herziening van de wetgeving wil komen. De organisaties steunen de wetgeving maar constateren dat er nog het nodige verbeterd kan worden om de effectiviteit te vergroten.

Wageningen Environmental Research heeft verkennend onderzoek uitgevoerd naar gewasbeschermingseffect op Natura 2000-gebieden. LTO is positief over de resultaten, maar vraagt LVVN en provincies om een structureel monitoringsprogramma.

Een seksueel getinte opmerking, (seksuele) intimidatie of pestgedrag kan grote impact hebben op de betrokkenen. Dit soort gedrag kan overal op de werkvloer voorkomen en leidt tot een onveilig werkklimaat. Agressie, intimidatie en pesten zijn onwenselijk en vragen om aandacht – ook in de agrarische sector. Waar mensen samenwerken, kunnen in de sociale omgang situaties ontstaan waarin grenzen worden overschreden.

Als werkgever ben je verantwoordelijk voor een veilige werkomgeving en een respectvolle omgang tussen medewerkers. Iedereen moet zich veilig voelen op het werk. Het is daarom belangrijk dat je weet waar je als ondernemer terechtkunt voor passende ondersteuning en bemiddeling voor je medewerkers.

Vertrouwenspersoon
Heeft jouw bedrijf geen interne vertrouwenspersoon of geef je de voorkeur aan een externe? Via Stigas kun je eenvoudig een externe vertrouwenspersoon inschakelen.
Voor meer informatie: Vertrouwenspersoon | Stigas

Op weg naar herstel
Perspectief Herstelbemiddeling begeleidt het contact tussen mensen die betrokken zijn geweest bij een ingrijpende gebeurtenis. Zij bieden ondersteuning aan zowel degene die het meemaakte als degene die het veroorzaakte, en aan andere direct betrokkenen zoals collega’s of werkgevers. Herstelbemiddeling biedt een veilige omgeving om situaties bespreekbaar te maken en te werken aan herstel.

Samen werken we aan een gezonde en veilige arbeidsmarkt in onze groene sectoren.
Bekijk de flyer voor meer informatie.

Jaarlijks doet de WUR (Wageningen Social & Economic Research) onderzoek binnen de agrarische sector dat inzicht moet geven in de markt, prijzen en marges van nutriënten. De resultaten van het onderzoek komen in de Agro Nutrimonitor. Uit het tussentijdsrapport komt naar voren dat niet alle extra kosten worden gecompenseerd voor de productie onder een duurzaamheidskeurmerk.
Dat stellen deelnemende agrarische ondernemers aan het onderzoek, de Agro Nutrimonitor 2026.

Deze tussentijdse bevindingen zijn voor LTO niet nieuw. In 2025 concludeerde de ACM in de vierde Agro-Nutri Monitor al dat verduurzaming van voedselproductie leidt tot hogere productiekosten en dat consumenten slechts een deel van deze meerkosten betalen. Een ander deel van de verduurzamingskosten moeten boeren en tuinders zelf betalen, boven op bestaande bedrijfskosten. In 2022 werd ook al geconcludeerd dat de beperkte betalingsbereidheid door consumenten nog steeds een knelpunt is voor verdere stappen naar grootschalige verduurzaming. De grote vraag blijft: wie betaalt voor verduurzaming van ons voedsel?

Consument en producent
De consument kan dankzij onze boeren en tuinders rekenen op veilige, smakelijke en altijd beschikbare producten. Maar ook op duurzame producten. In Nederland zijn de eisen streng en de handhaving is goed georganiseerd. Tegelijkertijd staan ondernemers te popelen om nog verder te gaan op het gebied van duurzaamheid om nog meer te investeren in verduurzaming.

Aanpak
LTO ziet meerdere noodzakelijke aanpakken:
*            Maak de consument bewust van gezonde keuzes door hoge kwaliteit en duurzaamheid van een product. Dat bevordert begrip en waardering en brengt een bewustere keuze tot stand;
*            maak eerlijke afspraken met supermarkten en telers. Een agrariër moet kunnen rekenen op een goede prijs voor zijn producten;
*            zet in op versoepeling van wet – en regelgeving die duurzame investeringen mogelijk maken waarbij geld direct teruggaat naar de verduurzaming bij de boer en niet bij de consument wordt neergelegd.

De AgroNutri Monitor wordt uitgevoerd door Wageningen Social & Economic Research en Geelen Consultancy, in opdracht van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). Het onderzoek biedt beleidsmakers aanknopingspunten om knelpunten in prijsvorming en verduurzaming gericht aan te pakken.

LTO Nederland roept boeren en tuinders op hun ervaringen te blijven delen. Alleen met een volledig beeld van de praktijk kan worden gewerkt aan een landbouwsysteem waarin duurzaamheid en verdienvermogen hand in hand gaan.

Agrarische ondernemers die willen bijdragen aan een goed en representatief beeld van de praktijk kunnen deelnemen aan de enquête via: https://geelen-consultancy.nl/prijsvorming/

Het kabinet heeft tijdens de afgelopen voorjaarsbesluitvorming besloten het minimumjeugdloon voor jongeren van 16 tot en met 20 jaar per 1 januari 2027 te verhogen.
LTO plaatst haar kanttekening bij dit besluit. Een eerlijk loon is voor LTO belangrijk maar een verhoging kan onbedoeld een negatief neveneffect hebben en kansen op de arbeidsmarkt voor jongeren juist beperken.

LTO Nederland vertegenwoordigt ondernemers in de land- en tuinbouw die veel werken met jongeren en seizoenswerkers. Vanuit dat perspectief onderschrijven wij het belang van een eerlijke beloning voor jongeren. In de cao Open Teelten zijn daarom de jeugdschalen recent verhoogd. Hierbij is bewust gekozen om de jeugdschalen niet volledig gelijk te trekken met het volwassen minimumloon.

Arbeidsmarktpositie
Een belangrijke vraag is wat deze verhoging daadwerkelijk oplevert voor jongeren en hun positie op de arbeidsmark. Wanneer het loonverschil tussen jongere en oudere werknemers afneemt, kiest een ondernemer wellicht eerder voor een volwassene werknemer (met eventueel meer ervaring). Juist jongeren die werkervaring willen opdoen, lopen daarmee het risico minder kansen op instroom/bijbaan te krijgen.

“Een te snelle of te vergaande verhoging van het jeugdloon kan onbedoeld negatieve effecten hebben op de arbeidsmarktkansen van jongeren. Vandaar dat we kanttekeningen plaatsen bij de gekozen systematiek en mogelijke neveneffecten van de voorgestelde verhoging van het minimumjeugdloon”, aldus Eric Douma, bestuurder LTO.

Inkomenspositie
LTO Nederland pleit ervoor om breder te kijken dan alleen een verhoging van leeftijdsgebonden minimumlonen. Denk aan ruimte voor loonontwikkeling op basis van ervaring, inzetbaarheid en vaardigheden, en aan differentiatie naar productiviteit, vooral in sectoren met (seizoensgebonden) productiewerk.

De wens om de inkomenspositie te verbeteren is begrijpelijk, maar de voorgestelde verhoging kan ook negatieve effecten hebben op de werkgelegenheid en instroom van jongeren. Met name in productie- en uitvoerend werk is productiviteit een belangrijkere maatstaf dan leeftijd.
Een uniforme koppeling van loon aan leeftijd doet onvoldoende recht aan verschillen in ervaring, inzetbaarheid en feitelijke prestaties.

Oproep
LTO roept het kabinet op om niet uitsluitend te sturen op leeftijd, oog te houden voor verschillen in ervaring en productiviteit en te toetsen wat deze maatregel betekent voor de kansen van jongeren op werk, niet alleen voor hun loonstrook.

Een brede coalitie van organisaties uit landbouw, visserij, jacht en recreatie waarschuwt voor de stapeling van natuurplannen en doelensystemen in Nederland. Volgens hen dreigt hiermee een herhaling van de fouten uit het stikstof- en Natura 2000-dossiers. In een gezamenlijke brief aan staatssecretaris Rummenie roepen zij het kabinet op om nu te kiezen voor duidelijke doelen, samenhang en uitvoerbaarheid. Daarmee willen zij voorkomen dat opnieuw onuitvoerbaar en juridisch kwetsbaar beleid ontstaat.

Tijdens een informatiebijeenkomst over de Europese Natuurherstelverordening (NHV) georganiseerd door het ministerie van LVVN gehouden in oktober te Utrecht werd duidelijk dat fundamentele keuzes ontbreken. Sectoren die dagelijks werken met land en water krijgen te maken met nieuwe verplichtingen. Tegelijk blijft onduidelijk wat ‘natuurherstel’ precies betekent. Ook is niet helder hoe doelen worden vastgesteld en wat de gevolgen zijn voor vergunningverlening, bedrijfsvoering en bestaand gebruik.

De sectoren herkennen hierin een patroon dat eerder zichtbaar was bij de aanpak van stikstof en Natura 2000: ambitieuze doelen zonder heldere afbakening, onvoldoende samenhang met bestaand beleid en een onderschatting van de gevolgen voor uitvoering en vergunningverlening. Het resultaat was jarenlange onzekerheid, stilgevallen investeringen en een golf aan juridische procedures. Volgens de betrokken organisaties dreigt het natuurbeleid in Nederland langs hetzelfde pad te worden ingevoerd.

De combinatie van de NHV, de Vogel- en Habitatrichtlijn, de nieuwe Natuurdoelanalyses, de actualisatie van Natura 2000-doelen, mariene gebiedsplannen, beheerplannen van terreinbeheerders en diverse beleidsagenda’s creëert een systeem dat bestuurlijk onduidelijk, ecologisch onzeker en juridisch risicovol is. Hierdoor neemt de stapeling van regels toe en groeit het risico op tegenstrijdige verplichtingen en verdere juridisering. Sectoren waarschuwen dat beleid zo steeds verder losraakt van de uitvoeringspraktijk.

Daarnaast leidt het tot een verdere inperking van de beschikbare ruimte voor land- en watergebruik, terwijl het ecologisch effect van veel voorgestelde maatregelen onvoldoende is onderbouwd. Dit raakt direct landbouw, visserij, jacht en recreatie, maar ook investeringszekerheid, onderhoud van het landschap en de leefbaarheid van het landelijk gebied. De ervaringen met het stikstof- en Natura 2000-beleid laten zien dat vage doelen en een pas later uitgewerkte uitvoering leiden tot vastlopende processen.
Als het kabinet deze lessen nu niet toepast, dreigt opnieuw een vergelijkbare impasse te ontstaan.

De brede sectoren delen dezelfde zorgen. Dit heeft geleid tot een gezamenlijke brief aan de staatssecretaris, met drie dringende oproepen:

1. Neem regie en voorkom herhaling van beleidsstapeling
   Maak expliciet hoe de Natuurherstelverordening zich verhoudt tot bestaand natuurbeleid en voorkom dat dezelfde gebieden, activiteiten en sectoren opnieuw worden geconfronteerd met overlappende en tegenstrijdige verplichtingen.
2. Leer van stikstof en Natura 2000: kies voor heldere, haalbare doelen
   Definieer wat ‘herstel’ betekent, welke ecologische effecten daadwerkelijk worden nagestreefd en hoe deze worden gemeten. Alleen concrete en realistische doelen voorkomen juridische onzekerheid en beleidsstilstand.
3. Zet uitvoerbaarheid centraal, niet achteraf repareren
   Betrek de praktijk vooraf bij de uitwerking. Beleidsambities die niet uitvoerbaar zijn, leiden – zoals eerder is gebleken – tot verlies aan draagvlak, stilvallende vergunningverlening en vertraging van natuurdoelen.

De sectoren roepen de staatssecretaris op om het natuurbeleid te herijken en expliciet de lessen uit het stikstof- en Natura 2000-dossier toe te passen. Zonder die koerswijziging dreigt opnieuw een langdurig beleidsdossier waarin natuur, economie en samenleving allemaal verliezen.

Initiatiefnemers
Aan het initiatief nemen deel: LTO, Agractie Nederland, NAV, de Nederlandse Vissersbond (namens de gezamenlijke visserijorganisaties), de Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging, HISWA-RECRON en de FNRS. De brede samenstelling benadrukt dat de zorgen sectoroverstijgend zijn en niet op zichzelf staan.

Steeds meer agrariërs verbreden hun dagelijkse praktijk met andere activiteiten, bijvoorbeeld in de vorm van kinderopvang, boerderijwinkels of agrotoerisme. Deze multifunctionele landbouw (MFL) biedt de mogelijkheid om een belangrijke bijdrage te leveren aan vraagstukken die spelen in het landelijk gebied – van vergrijzing en biodiversiteitsverlies tot woningtekort. LTO start samen met Het PON & Telos een verkenning naar deze brede meerwaarde van het boerenerf én hoe deze vertaald en inzetbaar kan worden voor de praktijk.

Routekaart
In de vorm van een digitale routekaart worden verschillende paden geschetst richting het verankeren van de meerwaarde van MFL in het (lokale) omgevingsbeleid. De verkenning wordt breed gedragen en mede mogelijk gemaakt door verschillende partners: het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), Rabobank, Verenigde Agrarische Kinderopvang (VAK), Landbouw Innovatie Noord-Brabant (Lib), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), het LTO Noord Innovatiefonds en Destinatie-NL.

Omgevingsbeleid
MFL-ondernemers zorgen voor een kleurrijk landschap waar niet alleen voedsel wordt geproduceerd, maar waar ook verbinding met de omgeving en de gemeenschap centraal staat. Daardoor groeit de maatschappelijke en economische waarde van deze vorm van landbouw. Toch is er nog geen vaste aanpak om MFL goed een plek te geven in het omgevingsbeleid. Omgevingsvisies en -plannen bieden hiervoor wel mogelijkheden, maar provincies en gemeenten zoeken vaak nog naar inspiratie en praktische manieren om dit te doen.

Digitale routekaart voor omgevingsbeleid
Met de verkenning wordt gezocht naar mogelijke routes in het omgevingsplan om MFL beter te verankeren in beleid, en zo de meerwaarde voor de samenleving te borgen. Dit gebeurt in de vorm van een digitaal magazine, waarin 12 verschillende MFL- ondernemers vanuit verschillende provincies hun verhalen en ervaringen delen. Deze inzichten worden door onderzoekers, beleidsprofessionals en juridisch experts vertaald naar handvatten voor de beleidspraktijk.

De digitale routekaart wordt landelijk verspreid onder overheden, agrariërs en belangen- en maatschappelijke organisaties. In mei 2026 wordt de publicatie tijdens een bijeenkomst gelanceerd en openbaar beschikbaar.

Het belang van voedselzekerheid en een toekomstbestendige land- en tuinbouw  politiek wordt steeds meer erkent in Brussel. Oplossingen in beleid blijven vaak nog uit. De Europese landbouwkoepel Copa Cogeca, waar LTO lid van is, organiseert vandaag een grootschalige protestmars om de Europese Unie op te roepen haar beloftes voor een betere toekomst voor boeren en tuinders waar te maken.

In de nieuwe voorstellen voor de Europese begroting wordt ingezet op drastische vermindering van het landbouwbudget, prijzen komen onder druk door oneerlijke handel en de regeldruk vanuit Brussel blijft vooralsnog enorm. LTO leden en bestuurders sluiten aan bij de protestactie. LTO Hoofdbestuurslid Thijs Rompelberg gaat vandaag met de vertegenwoordigers van landbouworganisaties uit heel Europa in gesprek met Eurocommissaris Christophe Hansen.

Bij de protestmars zijn boeren aanwezig uit alle 27 landen van de Europese Unie. Zij lopen een protestmars dwars door de Europese wijk van Brussel. De mars stopt op verschillende plekken. Op grote podia worden speeches gehouden door landbouwvertegenwoordigers uit alle EU-landen.
Terwijl de boeren op straat protesteren, komen bij de Europese Raad alle staatshoofden bijeen om te spreken over de Europese Begroting en het Mercosur handelsverdrag.

Ondanks de grote diversiteit in landbouw door de EU, verenigden de boeren zich rond drie oproepen:

• Houd de begroting van het gemeenschappelijk landbouwbeleid op peil;
• verlaag de regeldruk en zorg voor werkbare Europese milieuregels en juridische zekerheid voor boeren en tuinders;
• zorg voor eerlijke concurrentie en een gelijk speelveld in handelsafspraken met landen buiten de EU.

Landbouwvertegenwoordigers benadrukken in het gesprek met Eurocommissaris Hansen om voedselzekerheid in de Europese Unie serieus te nemen en dat er integraal gekeken moet worden naar alle knelpunten waar boeren tegenaanlopen. LTO Nederland blijft zich in Brussel, samen met Copa Cogeca, inzetten om de oproepen van het protest op te volgen met beleidsmakers.

Beluister het interview bij BNR Nieuwsradio met Thijs Rompelberg https://youtu.be/mkMDLXWjy4E