Vandaag presenteerden Agractie, NMV, NVP en DDB hun alternatieve voorstellen om Nederland van het stikstofslot te halen. LTO waardeert het zeer dat ook deze landbouworganisaties nu hun plannen ter bespreking op tafel hebben gelegd. In hun voorstellen zien we waardevolle onderdelen. Andere onderdelen roepen nog veel vragen op die om nadere toelichting of uitwerking vragen. De cruciale vraag is of deze plannen boeren voldoende rechtszekerheid bieden. Want daarover zijn we het eens: vergunningverlening moet zo snel mogelijk loskomen, en PAS-melders, Interimmers, positief-geweigerden en boeren die getroffen zijn door de ‘18 december-uitspraak’ over intern salderen moeten zo snel mogelijk worden gelegaliseerd.

Gedeelde probleemanalyse
De probleemanalyse die Agractie, NMV, NVP en DDB schetsen, komt grotendeels overeen met die van LTO. Terecht benadrukken zij daarbij het belang van een vitale landbouw en van het behoud van voedselzekerheid in een wereld die geopolitiek steeds instabieler wordt.

We delen de kritiek op de schijnnauwkeurigheid van zeer kleine depositieberekeningen. We delen ook de kritiek dat natuurdoelanalyses en beheerplannen beter moeten. Deze zijn te vaak gebaseerd op ontbrekende of gedateerde informatie over de natuurkwaliteit. En ze focussen te eenzijdig op stikstof, terwijl we weten dat de natuurkwaliteit wordt bepaald door een groot aantal drukfactoren (hydrologie, exoten, achterstallig natuurbeheer, recreatiedruk). Daarom moet veel meer prioriteit worden gegeven aan natuurmonitoring en aan (herstel)beheer in natuurgebieden zelf. Over die onderdelen zijn we het eens. Al deze onderwerpen legt LTO al jarenlang scherp op tafel in onze gesprekken met de minister.

Maak ook de onderbouwing openbaar
Om vergunningverlening los te krijgen, pleiten de landbouwpartijen voor het invoeren van een drempelwaarde van 21 mol en 3% van de KDW, of voor significantiestroken van 250 meter langs stikstofgevoelige habitats. De partijen benadrukken dat in de rest van het land emissiereductiebeleid noodzakelijk is. Daarbij noemen zij bronmaatregelen, productieplafonds, afroming bij overdracht en de inzet van BBT bij nieuwe vergunningen. Het voorstel maakt echter niet duidelijk hoeveel reductie hiermee in de komende jaren bereikt wordt. Belangrijker nog: het voorstel maakt ook niet duidelijk hoe deze reductie geborgd wordt. Terwijl gerechtelijke uitspraken en politieke standpunten die borging wel degelijk vereisen. Daarom kiest LTO ervoor om de KDW te verwijderen uit de wet en de vergunningverlening, en te vervangen door geborgde emissiereductiedoelen in de wet.

In hun presentatie zeggen de landbouwpartijen dat er een juridische en wetenschappelijke onderbouwing is voor de invoering van de door hen voorgestelde drempelwaarden. Maar die onderbouwing zelf hebben zij niet openbaar gemaakt.  Voor de politieke besluitvorming in de komende weken en maanden zou het goed zijn als de genoemde wetenschappelijke en juridische onderbouwing van hun voorstellen ook naar buiten komt en wordt meegewogen in het debat en de besluitvorming.

Rechtszekerheid
Daarnaast blijft de vraag onbeantwoord hoe additonaliteit in deze voorstellen wordt opgelost. Daar zit een belangrijke vraag: emissiereductie wordt in de plannen niet (beleidsmatig en juridisch) geborgd. Terwijl gerechtelijke uitspraken al jarenlang laten zien dat geborgde emissiereductie een randvoorwaarde is voor vergunningverlening. Cruciaal is de vraag of dit alternatieve pakket, binnen de Nederlandse context, bijdraagt aan vergunningverlening, aan het legaliseren van PAS-melders en overige knelgevallen, en of het een antwoord biedt waardoor handhavings- en intrekkingsverzoeken afgewezen kunnen worden. Voor LTO is het een harde randvoorwaarde dat intrekkings- en handhavingsverzoeken met een pakket afgewezen kunnen worden.

Aan tafel
Slechte kabinetsplannen kunnen van tafel door zelf betere alternatieven op tafel te leggen. Vanuit die overtuiging proberen we sinds 26 juni om het stikstofpakket aan te passen en te verbeteren. En spreken we daarover met het kabinet, met Tweede en Eerste Kamerleden, met provincies en maatschappelijke organisaties. We zijn verheugd dat Agractie, NMV, NVP en DDB nu ook hun stikstofvoorstellen op tafel leggen. We roepen LVVN-minister Van Essen op om alle plannen serieus te bekijken en op korte termijn door te laten rekenen op doelbereik en rechtszekerheid.

Inzet LTO
De partijen die zich verenigd hebben in de ‘Landbouw Alliantie, hebben LTO niet gevraagd om daaraan mee te doen. Wij menen ook dat iedere organisatie zijn eigen rol te vervullen heeft. We kiezen voor samenwerking waar dat kan (daarover lopen ook gesprekken), én we zien onze verschillende rollen en posities ook als een kracht die de sector in zijn geheel sterker maakt.

De inzet van LTO blijft ongewijzigd: LTO heeft steeds benadrukt dat de stikstofaanpak pas geslaagd is als die aan drie basisvoorwaarden voldoet: 1) geen enkele boer die wil investeren in de toekomst van het bedrijf moet gedwongen worden om te stoppen, 2) boeren moeten ruimte krijgen om keuzes te maken die passen bij het eigen vakmanschap en het karakter van het eigen bedrijf, en 3) iedere boer die stappen wil zetten, moet perspectief hebben op een toekomstbestendigheid bedrijf waarmee een goede boterham verdiend kan worden.

Daarbij zetten we ons in voor een goede toekomst voor alle agrarische bedrijven in Nederland: van extensief of biologisch tot intensief of hoogtechnologisch. Vanuit onze absolute overtuiging dat de verscheidenheid van onze land- en tuinbouw haar grootste kracht is!

Sinds augustus organiseren LTO Noord, ZLTO en LLTB een groot aantal regionale bijeenkomsten waar zij met leden in gesprek gaan over het stikstofpakket van het kabinet en de inzet van LTO. Tot nu toe hebben ruim drieduizend boeren en tuinders hun vragen, zorgen en voorstellen gedeeld tijdens 21 ledenbijeenkomsten. In de komende weken vinden nog meer bijeenkomsten plaats. Ook voor de zomer organiseerde LTO Nederland samen met de regio’s al een regiotour. In totaal namen meer dan zesduizend leden deel aan een van de LTO-ledenbijeenkomsten.  

Tijdens de bijeenkomsten worden de ontwikkelingen in Den Haag besproken en is er aandacht voor de gevolgen van het beleid voor boeren en tuinders, in de eigen provincie en regio. Hoewel de lokale omstandigheden verschillen, komt uit de gesprekken een duidelijk gezamenlijk beeld naar voren: zorg voor perspectief voor ondernemers, breng vergunningverlening op gang en voorkom dat nieuwe maatregelen de ontwikkelruimte van bedrijven verder beperken. Leden steunen het overleg met het kabinet, maar verwachten ook een stevige inzet van LTO om de plannen te verbeteren.

Duidelijkheid over de toekomst van het bedrijf
De meest genoemde thema’s tijdens de bijeenkomsten zijn duidelijkheid en toekomstperspectief. Boeren en tuinders willen weten waar ze aan toe zijn en welke mogelijkheden er zijn om hun bedrijf voort te zetten, te ontwikkelen of op termijn over te dragen aan de volgende generatie. Toekomstperspectief en vergunningverlening staan daarbij bovenaan de agenda.

De oproep om vergunningverlening weer op gang te brengen, klinkt breed. Leden vragen om rechtszekerheid, een oplossing voor PAS-melders, interimmers en andere knelgevallen, geen intrekkingen van natuurvergunningen en duidelijkheid over de gevolgen van de kabinetsplannen voor individuele bedrijven. Ook de mogelijke invoering van grondgebondenheid en de GVE-norm roept veel vragen op over de gevolgen voor bedrijfsontwikkeling.

Daarnaast maken leden zich grote zorgen over de stapeling van maatregelen en de gevolgen daarvan. Stikstof staat niet op zichzelf: ook opgaven rond water, gewasbescherming, CO₂ en natuur spelen een rol. Leden willen dat de samenhang tussen deze doelen wordt meegenomen en dat beleid uitvoerbaar blijft in de praktijk.

Zorgen over zonering en te weinig maatwerk
Vooral rond Natura2000-gebieden, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden maken leden zich zorgen over zonering. Zij vrezen gevolgen voor de bedrijfsvoering, grondwaarde, bedrijfsfinanciering en toekomstmogelijkheden.

Leden vragen om een goede onderbouwing van de voorgestelde zonering en vragen om maatwerk zonder generieke, vaste afstanden van 500 of 1.000 meter. Zij pleiten voor een gebiedsgerichte aanpak en betrokkenheid van boeren en tuinders van onderop en vanaf het begin. Alternatieven vanuit de praktijk moeten daarbij serieus worden onderzocht.

Ook vragen leden om ruimte voor innovatie en managementmaatregelen, mits deze aantoonbaar bijdragen aan emissiereductie en juridisch worden erkend. Verder noemen zij het schrappen van de kritische depositiewaarde (KDW) uit de wet, de invoering van een rekenkundige ondergrens en een eerlijke verdeling van de extra opgave in de zones over alle sectoren als belangrijke onderdelen van een oplossing.

Blijf aan tafel, maar treed steviger op
De bijeenkomsten laten zien dat leden het belangrijk vinden dat LTO met de minister in gesprek blijft. Bij de ZLTO-bijeenkomsten werd de stelling “het is goed dat LTO aan tafel zit” expliciet in stemming gebracht; meer dan 80% van de ZLTO-leden steunde de keuze om deel te nemen aan het overleg. Tegelijkertijd klinkt in de verschillende regio’s de oproep om stevig op te komen voor de belangen van boeren en tuinders.

Leden willen een duidelijke boodschap richting politiek en overheid, meer eensgezindheid tussen landbouworganisaties en heldere grenzen in de onderhandelingen. Over de vraag hoeveel ruimte er is om mee te bewegen met voorstellen van het kabinet, lopen de meningen uiteen. De rode draad is dat overleg belangrijk is, maar niet ten koste mag gaan van de fundamentele belangen en ontwikkelruimte van ondernemers.

Ook vragen leden om betrouwbare, onafhankelijke monitoring en realistische natuurdoelen. Maatregelen moeten niet alleen op papier werken, maar ook in de praktijk effect hebben en juridisch houdbaar zijn.

Inbreng van leden vormt de basis voor de verdere inzet
De signalen uit de bijeenkomsten geven richting aan de verdere belangenbehartiging van LTO. De regionale verschillen vragen om maatwerk, maar de gezamenlijke opdracht is helder: werk aan rechtszekerheid, perspectief en ruimte om te ondernemen.

LTO neemt de inbreng van leden mee in de gesprekken met het kabinet en de verdere uitwerking van de inzet op het stikstofdossier. Daarbij blijft het doel om het kabinetsbeleid op essentiële punten te verbeteren, zodat oplossingen aansluiten bij de praktijk van boeren en tuinders.

De boodschap van onze leden is duidelijk: blijf in gesprek, wees helder over de inzet en vecht voor een werkbaar stikstofbeleid dat boeren en tuinders daadwerkelijk toekomstperspectief biedt.

Vandaag stemt de Tweede Kamer over de Wet bijmengverplichting groen gas. LTO Nederland roept de Kamer op om tegen het wetsvoorstel te stemmen. De bijmengverplichting, zoals die nu voorligt in het wetsvoorstel, verhoogt vooral de energierekening van huishoudens en bedrijven.

Het kabinet erkent zelf dat de meerkosten van het wetsvoorstel worden doorberekend aan afnemers. De verplichting kan tegelijkertijd worden ingevuld met groen gas uit het buitenland. Daarmee ontstaat een ongemakkelijke situatie: we laten consumenten en bedrijven nu al meer betalen, terwijl de randvoorwaarden voor extra Nederlandse productie aantoonbaar nog niet op orde zijn. Honderden agrariërs hebben een vergunning aangevraagd afgelopen jaren, enkele worden beschikt. Recent zijn de vergunningen voor achttien mestvergisters door de rechter vernietigd, waarmee opnieuw duidelijk wordt hoe groot het knelpunt rond vergunningverlening is.

De Kamer werkt bovendien aan jaarlijkse monitoring van precies de punten die hier relevant zijn: binnenlandse productie, import, vergunningen, netaansluitingen én de gevolgen voor de energierekening. Stel dat over een jaar uit die monitor blijkt dat de Nederlandse productie nauwelijks is toegenomen, terwijl huishoudens en bedrijven wél meer hebben betaald. Wie legt dat dan uit?

LTO Nederland is vóór de ontwikkeling van groen gas. Maar dan moet beleid wel daadwerkelijk leiden tot meer Nederlandse productie en maatschappelijke waarde in Nederland. Zolang dat onvoldoende is geborgd, is het onverstandig om de kostenverhoging nu al wettelijk vast te leggen. LTO Nederland roept de Kamer op om tegen het wetsvoorstel te stemmen en randvoorwaarden in orde te maken. Herschrijf het wetsvoorstel zo dat het schaarse groene gas wordt ingezet in sectoren waar het de meeste impact maakt. Niet bij huishoudens en consumenten die betalen voor niet-Nederlands groen gas.

De voorzieningenrechter van de rechtbank Midden-Nederland heeft het verzoek van LTO, POV, Vee&Logistiek en KAVB (de belangenbehartigers) om het Woo-besluit over agrarische gegevens (Woo/2023/066) te schorsen, afgewezen. Daardoor staat het de minister vrij de gevraagde informatie aan Mobilisation for the Environment (MOB) te verstrekken en openbaar te maken. We zijn teleurgesteld over deze uitkomst en maken ons grote zorgen over de gevolgen voor agrarische ondernemers en hun gezinnen.

Oordeel voorzieningenrechter
De rechtbank behandelt in de uitspraak uitvoerig de aangevoerde belangen en beroepsgronden. De voorzieningenrechter oordeelt onder meer dat de collectieve belangenorganisaties belanghebbende zijn en dat geen sprake is van misbruik van procesrecht.

De gevolgde zienswijzeprocedure via een publicatie in de Staatscourant acht de voorzieningenrechter voldoende geschikt en zorgvuldig. De publicatie was volgens de rechter wel verwarrend, omdat daarin werd gesproken over gegevens van “veehouders”, terwijl de openbaarmaking ook akkerbouwers raakt. Ook de brief waarmee derde-belanghebbenden over het Woo-besluit zijn geïnformeerd sloot niet goed aan bij het besluit en vermeldde ten onrechte dat bezwaar in plaats van beroep openstond. Volgens de voorzieningenrechter zijn agrariërs hierdoor echter niet zodanig of onevenredig in hun belangen geschaad dat dit tot schorsing moet leiden.

Inhoudelijk kwalificeert de voorzieningenrechter huisvestingsgegevens, locatiegegevens en dieraantallen als emissiegegevens. Dat een deel van deze informatie eerder openbaar is gemaakt, dat het om historische gegevens gaat of dat gegevens betrekking hebben op oudere huisvestingssystemen, staat volgens de rechter niet aan hernieuwde openbaarmaking in de weg. Gegevens uit de landbouwtelling over landgebruik en gewascodes worden als milieugegevens aangemerkt. Voor die gegevens bestaat ruimte voor een belangenafweging, maar de voorzieningenrechter laat het belang van openbaarheid in dit geval zwaarder wegen dan het belang van agrariërs bij niet-openbaarmaking. Ook de ingeroepen uitzonderingsgronden uit de Wet open overheid leiden volgens de rechter niet tot weigering van openbaarmaking.

Grote impact op agrarische gezinnen
We beseffen hoe groot de impact van deze openbaarmaking is. Naar schatting beschikt circa 50 procent van de agrariërs buiten hun schuld niet over een volledige vergunning voor alle activiteiten. Zij mochten er op basis van het destijds geldende overheidsbeleid op vertrouwen dat daarvoor geen aanvullende vergunning nodig was en hebben vanuit dat uitgangspunt vaak forse investeringen gedaan.

Dat MOB nu gegevens over een lange reeks jaren uit de landbouwtelling en de Gecombineerde opgave kan ontvangen, zorgt voor extra onzekerheid en stress en heeft een diepe impact op agrarische gezinnen. We houden er rekening mee dat MOB de historische gegevens gebruikt om referentiesituaties vast te stellen en de gegevens inzet voor handhavingsverzoeken of verzoeken tot intrekking van vergunningen. Juist tegen de achtergrond van de bestaande vergunningenproblematiek vergroot dit de zorgen op het boerenerf.

Vertrouwen in de overheid onder druk
Agrariërs hebben gegevens in de Gecombineerde opgave steeds aan de overheid verstrekt in de veronderstelling dat daarmee vertrouwelijk wordt omgegaan. Openbaarmaking van gevoelige, tot individuele bedrijven en gezinnen herleidbare informatie zet dat vertrouwen ernstig onder druk. We vinden dat de wetgever en overheid oog moet hebben voor de context waarin deze gegevens zijn verstrekt en voor de reële gevolgen van openbaarmaking.

Maak werk van uitvoering van Kamermoties
We vinden het van groot belang dat de regering uitvoering geeft aan de aangenomen Kamermoties die oproepen tot inzet op herziening van de Europese regels over de openbaarmaking milieu-informatie. Het doel moet zijn dat gevoelige agrarische gegevens uitsluitend op een hoger abstractieniveau openbaar worden gemaakt, zodat deze niet tot individuele boerenbedrijven en -gezinnen zijn te herleiden. Transparantie en bescherming van de persoonlijke en bedrijfsmatige belangen van agrariërs moeten daarbij beter met elkaar in balans worden gebracht.

Nu het verzoek om een voorlopige voorziening is afgewezen, staat de door de belangenbehartigers verzochte voorlopige voorzieningen openbaarmaking niet meer in de weg. We onderzoeken de impact van de nog lopende verzoeken voor voorlopige voorzieningen van andere belanghebbenden (o.a. van individuele agrariërs) op de openbaarmaking. Verder bestuderen we de uitspraak en bespreken op korte termijn met de betrokken partijen en de advocaat welke vervolgstappen nog zinvol en mogelijk zijn.

Lees hier de volledige uitspraak.

Verscholen in de budgetvoorstellen van LVVN staan verschillende maatregelen die belangrijk zijn voor het nieuwe GLB. Positief is een structurele budgetverhoging voor de eco-regelingen met 50 miljoen euro. Een lobbysucces waar LTO lang voor gepleit heeft. We waarderen ook de extra vestigingssteun voor jonge boeren en tuinders. Kritisch zijn we op de vrijval van 12 miljoen euro voor de brede weersverzekering. We vragen het kabinet en de Kamer om die laatste maatregel terug te draaien.

Jonge boeren
Positief is onder andere de extra vestigingssteun voor jonge boeren en tuinders tot en met 2035. Dit moet landen in het nieuw GLB, waarbij het Nederlandse geld dat de coalitie vrijmaakt cofinanciering is voor het geld uit Brussel. Hoe dit na 2027 vorm krijgt, is nog onduidelijk. Voor LTO is steun aan jonge boeren en tuinders een speerpunt in de belangenbehartiging.

Eco-regelingen
Positief is ook de bevestiging dat vanaf 2026 structureel 50 miljoen euro extra beschikbaar komt voor de eco-regeling, waardoor problemen met de financiering waarschijnlijk voorkomen worden. De afgelopen jaren dreigden door de hoge deelname van boeren financiële tekorten, die steeds ad hoc opgelost moesten worden. LTO heeft gepleit voor ophogen van het budget voor de eco-regeling. Het is namelijk positief dat boeren hier aan mee willen doen.

Brede weersverzekering
Opvallend is de vrijval van 12 miljoen euro die oorspronkelijk gereserveerd was voor de brede weersverzekering. Hier doen nu bijna 3000 agrariërs, vooral groenten- en fruittelers, boomkwekers en akkerbouwers aan mee. Maar op dit moment blijkt dat de maximale premiesubsidie van 67% steeds niet gehaald wordt door een tekort aan financiering. Achteraf krijgen deelnemers te horen dat de premiesubsidie veel lager uitvalt. Het is dus een raadsel waarom de vrijval van 12 miljoen euro niet ingezet kan worden om de deelname aan de brede weersverzekering te stimuleren. De brede weersverzekering wordt belangrijker dan ooit, gezien de klimaatverandering en zou dus beter gefinancierd moeten worden.

Budget
Uit de Rijksbegroting blijkt dat de regering rekening houdt met een hogere afdracht aan de Europese Unie. Hoe dit uiteindelijk uitpakt hangt af van de onderhandelingen over het Europese budget voor de jaren 2028-2034. De Nederlandse regering wil de afdracht aan Brussel beperken, en daarmee dus ook bezuinigen op het GLB. Andere lidstaten, zoals Frankrijk, blijven vasthouden aan een goed gefinancierd landbouwbeleid na 2027. In de begrotingsvoorstellen wordt daarover weinig gezegd. De discussie hierover is volop bezig in Brussel; LTO lobbyt in Europees verband voor behoud van het huidige GLB-budget.

Vanavond publiceerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) haar reflectie op het stikstofpakket van het kabinet. Het PBL concludeert dat een generieke korting op productierechten van 5 tot 10% ‘vooralsnog nodig is’ voor doelbereik. Maar terecht zegt het PBL ook dat het risico van een generieke korting funest is voor boeren: geen enkele boer kan investeren in de toekomst van het bedrijf als onzeker is of dat bedrijf in de toekomst alsnog gedwongen moet krimpen. Het spreken over generieke krimp is onnodig, werkt averechts en is voor LTO onbespreekbaar. Koplopers moeten beloond worden; niet afgeremd door spookbeelden over gedwongen krimp. We vertrouwen erop dat de regering nogmaals bevestigt dat dit niet nodig is.

Onzekerheid
Bij publicatie van het stikstofpakket benadrukte LVVN-minister Van Essen dat veel maatregelen verder uitgewerkt moeten worden. In de doorrekening van het PBL zijn deze maatregelen – zoals de invulling van zonering, de Veluweaanpak en de inzet op veldemissies – niet (of onvoldoende) meegenomen in de rekensommen. Op basis van die onvolledige set aan doorrekenbare maatregelen concludeert het PBL dat de stikstofdoelen binnen bereik komen, maar dat er een gat resteert. De sommenmakers van het PBL vegen die onzekerheid op één hoop: generieke korting. Een betekenisloze rekensom.

Meer mogelijkheden
Het raakt aan een belangrijke reden waarom LTO aan tafel zit en eist dat de plannen verbeterd worden. Boeren moeten meer mogelijkheden krijgen waaruit zij kunnen kiezen om de stikstofdoelen te halen. Meer maatregelen moeten concreet uitgewerkt worden. Er moeten, zo snel mogelijk, meer stalvloeren en -systemen beschikbaar komen die positief inrekenbaar en vergunbaar zijn. Al die maatregelen bij elkaar moeten ervoor zorgen dat boeren vanuit vakmanschap en ondernemerschap keuzes kunnen maken die passen bij het eigen bedrijf.

LTO heeft steeds benadrukt dat de stikstofaanpak pas geslaagd is als die aan drie basisvoorwaarden voldoet: 1) geen enkele boer die wil investeren in de toekomst van het bedrijf moet gedwongen worden om te stoppen, 2) boeren moeten ruimte krijgen om keuzes te maken die passen bij het eigen vakmanschap en het karakter van het eigen bedrijf, en 3) iedere boer die stappen wil zetten, moet perspectief hebben op een toekomstbestendigheid bedrijf waarmee een goede boterham verdiend kan worden.

Niemand is gehouden aan het onmogelijke
De PBL-reflectie laat zien dat het voldoen aan de normen en regels uit het stikstofpakket grote inspanningen van boeren vraagt die, in de woorden van het PBL: ‘niet voor alle bedrijven financieel haalbaar zijn’. Tegelijkertijd heeft de minister bij de presentatie van het stikstofpakket meermaals benadrukt dat niemand gehouden is aan het onmogelijke. Wat LTO betreft moet het stikstoffonds van 20 miljard euro dan ook prioriteit geven aan het financieel ondersteunen van boeren die emissiebeperkende maatregelen en/of aanpassingen in de bedrijfsvoering willen nemen. Dit budget moet zo geoormerkt worden dat boeren die willen investeren in extensivering, managementmaatregelen, innovatieve technieken of stalaanpassingen daarbij geholpen worden en daartoe in staat worden gesteld. Voor LTO was, is en blijft dat een prioriteit in onze gesprekken met het ministerie.

Rechtszekerheid
Als de overheid van boeren vraagt om te investeren in een toekomstbestendig bedrijf, dan moeten zij de zekerheid hebben dat zij ook vergunningen krijgen (en houden!) om die stappen te kunnen zetten. Zowel de Bouwsteen Emissiereductie als de Kamerbrief van 26 juni stelt dat provincies zo snel mogelijk plannen moeten opleveren waarmee additionaliteit wordt onderbouwd. Daarmee kan vergunningverlening weer los komen. LTO werkt graag met alle provincies samen om deze plannen uiterlijk 31 december van dit jaar op te leveren.

Boeren mogen afgerekend worden op datgene waarop zij invloed hebben: hun stikstofuitstoot. Niet op de stikstofneerslag op natuurgebieden kilometers verderop, en niet op de hele mix aan drukfactoren die bij elkaar bepalend zijn voor de staat van de natuur. Zoals het PBL ook aanstipt, is het daarbij wezenlijk hoe de ‘additionaliteitsvereiste’ wordt ingevuld. Boeren kunnen en mogen niet verantwoordelijk worden gemaakt voor KDW-doelen, voor andere drukfactoren en voor de kwaliteit van het natuurbeheer. Additionaliteit wordt wat LTO betreft ingevuld op basis van de emissiereductie uit het stikstofpakket. Op die basis moet vergunningverlening weer mogelijk worden. Voor deze cruciale onderwerpen laat de PBL-reflectie zien dat de stikstofaanpak verder uitgewerkt en verbeterd moet worden. Daar willen we vanuit LTO in de komende periode maximaal op inzetten.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) bevestigt in de vandaag verschenen reflectie op het Ontwerp-Natuurplan een aantal belangrijke zorgen die LTO Nederland eerder heeft geuit. De resterende natuurherstelopgaven zijn nog onvoldoende concreet, mogelijke maatregelen en alternatieven zijn niet uitgewerkt en de maatschappelijke gevolgen zijn nog niet inzichtelijk. Daarmee ondersteunt de reflectie de oproep van LTO aan de Tweede Kamer om bij het debat van 3 september geen onomkeerbare stappen te zetten zolang deze onderbouwing ontbreekt.

Tegelijkertijd trekt PBL op enkele punten conclusies over natuuruitbreiding, extensivering van landbouw en de inzet van dwingende instrumenten waarvoor volgens LTO eerst veel meer onderzoek en juridische onderbouwing nodig is.

Ontwerp-Natuurplan nog onvoldoende uitgewerkt
De PBL-reflectie bevestigt de kern van de LTO-kritiek: het Ontwerp-Natuurplan is in de huidige vorm onvoldoende onderbouwd en uitgewerkt om als basis te dienen voor verdere beleidsmatige, juridische of ruimtelijke keuzes die boeren en landbouwgrond raken.

Volgens PBL zijn de resterende natuurherstelopgaven nog onvoldoende concreet en ontbreken duidelijke keuzes over maatregelen, instrumenten en uitvoering. Ook de maatschappelijke gevolgen zijn nog niet goed in beeld. Dat sluit volledig aan bij de inzet van LTO: eerst moet per onderdeel van de Natuurherstelverordening duidelijk worden wat Europa daadwerkelijk verplicht, wat Nederland al doet en welke aanvullende opgave daarna aantoonbaar resteert. Bestaande prestaties van boeren, zoals ANLb, eco-regelingen en landschapsbeheer, moeten daarbij volledig meetellen.

Natuurherstel vraagt om gebiedsspecifieke aanpak
Positief is dat PBL natuurherstel niet terugbrengt tot één drukfactor. Waterhuishouding, nutriënten, stikstof, gewasbescherming, versnippering en andere factoren moeten in samenhang worden bekeken.

Voor LTO betekent dit dat per gebied moet worden vastgesteld wat natuurherstel daadwerkelijk belemmert en welke maatregel daar effectief is. Een generieke maatregel voor alle boeren rond natuurgebieden past daar niet bij.

Geen onomkeerbare keuzes voordat analyse is afgerond
LTO is kritisch op de stap die PBL vervolgens zelf zet. PBL constateert terecht dat de restopgave, de onderliggende analyse en de keuze van maatregelen nog onvoldoende zijn uitgewerkt, maar suggereert tegelijkertijd al dat uitbreiding van natuurareaal, vergaande extensivering, herinrichting en zelfs onteigening nodig kunnen zijn.

Die conclusie is volgens LTO niet te trekken zolang de ecologische en juridische grondslag nog niet deugdelijk is vastgesteld. Meer hectares natuur leveren bovendien niet automatisch een betere habitatkwaliteit op. Eerst moet op basis van transparante en vooraf kenbare criteria worden bepaald wat de feitelijke opgave is, welke drukfactoren bepalend zijn, wat bestaand beleid al oplevert en welke maatregelen aantoonbaar effectief zijn. Pas daarna kan worden beoordeeld of extra areaal of ander grondgebruik überhaupt nodig is.

LTO wil voorkomen dat ruimtelijke keuzes al impliciet worden ingekleurd voordat de analyse is afgerond en alternatieven gelijkwaardig zijn onderzocht. De PBL-reflectie bevestigt daarmee vooral hoeveel nog moet worden uitgezocht. Dat ondersteunt de oproep van LTO aan de Tweede Kamer voor het debat van 3 september: geef voorlopige kaarten, zoneringen en nog niet uitgewerkte maatregelen geen vooruitlopende werking.

Eerst aantonen wat nodig is, daarna besluiten
De inzet van LTO blijft helder: eerst aantonen wat werkelijk nodig is, daarna pas besluiten over maatregelen die boeren en landbouwgrond raken.

Op woensdag 3 september debatteert de Tweede Kamer over het Ontwerp-Natuurplan en de Uitvoeringswet voor de Europese Natuurherstelverordening (NHV). Deze Europese verordening verplicht lidstaten om natuur en biodiversiteit te herstellen en achteruitgang van natuurgebieden tegen te gaan. De manier waarop Nederland deze regels uitwerkt, kan grote gevolgen hebben voor boeren en tuinders.  

LTO Nederland vindt dat de Kamer nu geen besluiten moet nemen waarvan de gevolgen voor agrarische ondernemers nog onvoldoende duidelijk zijn. Het Ontwerp-Natuurplan is ingediend terwijl belangrijke onderzoeken en beoordelingen (het plan-MER, de publieksconsultatie, de PBL-reflectie en uitvoeringstoetsen) nog niet zijn afgerond. Ook ontbreekt een complete analyse van de effecten op inkomen, grondwaarde, investeringsruimte, voedselproductie en regionale ketens.

LTO roept de Kamer daarom op om:

• eerst duidelijk te maken welke Europese verplichtingen er daadwerkelijk liggen en welke opgaven daarna nog overblijven;
• bestaande inspanningen van boeren volledig mee te tellen, zoals agrarisch natuurbeheer, ANLb, eco-regelingen en landschapsbeheer;
• geen maatregelen op te leggen zonder goede ecologische, juridische en economische onderbouwing;
• voorlopige kaarten, zonering en andere maatregelen niet vooruit te laten werken in vergunningverlening, grondbeleid of gebiedsprocessen;
• de Uitvoeringswet pas te behandelen wanneer ook de uitvoeringsregels en gevolgen voor boeren, grondeigenaren en pachters bekend zijn;
• vrijwillige prestaties niet om te zetten in verplichte normen zonder duidelijke wettelijke basis, passende vergoeding en rechtsbescherming;
• het definitieve Natuurplan opnieuw aan de Kamer voor te leggen voordat Nederland het vaststelt.

Voor LTO staat één uitgangspunt centraal: boeren moeten vooraf weten waar zij aan toe zijn. Natuurherstel kan alleen slagen als er duidelijkheid is over gevolgen, financiering, compensatie en toekomstperspectief. Natuurbeleid mag niet opnieuw leiden tot onzekerheid op het erf. Daarom moet eerst de rechtszekerheid en economische ontwikkelruimte van boeren en tuinders worden geborgd, voordat nieuwe verplichtingen worden vastgesteld.

Inbreng LTO Nederland t.b.v. CD Ontwerp-Natuurplan

10 punten voor het commissiedebat Ontwerp-Natuurplan

“De boosheid wordt, hoe langer je erover nadenkt, alleen maar groter. Dit kan niet in een rechtsstaat.” Zo reageert LTO-voorzitter Ger Koopmans op het voornemen van Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant om de rechtsgeldige natuurvergunningen van vijf Brabantse pluimveehouders in te trekken naar aanleiding van intrekkingsverzoeken van Mobilisation for the Environment (MOB): “Ondernemers die jarenlang keurig meewerken, investeren en hun uitstoot aantoonbaar terugdringen, worden nu door hun eigen overheid in de steek gelaten. Dat is onacceptabel.”

Wie meewerkt, mag niet worden afgestraft
De vijf getroffen ondernemers waren juist in opdracht van de rechter met een plan richting de provincie gekomen om hun emissies nog verder terug te dringen. “Deze boeren doen precies wat de overheid van hen vraagt: meebewegen, reduceren, investeren. Al maandenlang liggen er vergaande reductieplannen van de ondernemers bij de provincie die daar taal noch teken over heeft gegeven. Onbestaanbaar!”, zegt Koopmans: “En dan wordt alsnog je vergunning afgenomen. Dat is aan niemand uit te leggen. Wie ondernemers vraagt te investeren in een oplossing, moet hen ook rechtsbescherming bieden zolang zij aantoonbaar aan die oplossing werken.” LTO Nederland roept Gedeputeerde Staten op om náást de ondernemers te gaan staan in plaats van tegenover hen: verdedig de reductieplannen in de rechtszaal en werk niet zelf mee aan het intrekken van rechtsgeldige vergunningen.

Geen incident, maar een landelijk gevaar
Voor LTO Nederland reikt het Brabantse besluit veel verder dan deze vijf bedrijven. “Dit is geen Brabants probleem, dit is een landelijk probleem”, aldus Koopmans. Ook in andere provincies liggen reeds tientallen verzoeken van MOB, en boeren en tuinders door het hele land maken zich grote zorgen. “Als een provincie rechtsgeldige vergunningen zomaar kan intrekken, is geen enkele ondernemer in Nederland nog zeker van zijn bedrijf. En dit raakt niet alleen de landbouw: ook duizenden niet-agrarische bedrijven in Nederland lopen hetzelfde risico. Daarmee wordt het vertrouwen ondergraven waarop het nieuwe stikstofbeleid en alle gebiedsprocessen zouden moeten worden gebouwd.”

Minister spreekt zichzelf tegen
Scherpe kritiek heeft LTO Nederland ook op de reactie van minister Van Essen (LVVN). De minister heeft geen enkele formele rol in het besluit van de provincie, maar sloot zich er nog geen uur na de bekendmaking publiekelijk bij aan. “Onbegrijpelijk”, noemt Koopmans dat: “De minister vraagt met de kabinetsbrief van 26 juni om vertrouwen van boeren, provincies en gebiedsprocessen. Dan kun je niet accepteren dat vergunningen worden ingetrokken van ondernemers die juist op dat beleid anticiperen. Daarmee spreekt de minister zijn eigen beleid tegen.” LTO Nederland eist dat de minister publiekelijk uitspreekt dat het intrekken van rechtsgeldige vergunningen van ondernemers – die aantoonbaar uitvoering geven aan de stikstofaanpak – onacceptabel is. En dat hij alle beschikbare bestuurlijke en juridische middelen inzet om dit te voorkomen.

Volledige steun aan de getroffen ondernemers
LTO Nederland staat pal achter de vijf Brabantse pluimveehouders en achter ZLTO, en steunt alle andere ondernemers die met vergelijkbare handhavings- of intrekkingsverzoeken worden geconfronteerd. “We laten onze mensen niet vallen”, benadrukt Koopmans. “De LTO-familie staat naast deze ondernemers en hun gezinnen en zal juridische stappen tegen een intrekkingsbesluit waar mogelijk ondersteunen.” LTO Nederland ziet uit naar de extra vergadering van Provinciale Staten van Noord-Brabant op 14 augustus en verwacht dat de politiek daar haar verantwoordelijkheid neemt.

“Boeren willen vooruit en nemen hun verantwoordelijkheid. Dan mag de overheid hen niet in de rug aanvallen. Een betrouwbare overheid doet wat zij zegt — en dat betekent: bescherm de ondernemers die leveren”, besluit Koopmans.

Een breed consortium van partijen uit de landbouw-, energie- en financiële sector heeft deze week de versnellingsaanpak ‘Het kan wél: Nederland van het slot door groen gas met RENURE’ aangeboden aan staatssecretaris Jo-Annes de Bat. Namens het consortium is het voorstel ondertekend door Ger Koopmans, voorzitter van LTO Nederland.

LTO Nederland ziet mest als een waardevolle grondstof voor zowel de landbouw als het energiesysteem. Door mest te benutten voor de productie van groen gas ontstaat een duurzame energiebron die bijdraagt aan energiezekerheid en een robuust energiesysteem. Tegelijkertijd kan deze aanpak zorgen voor lagere stikstof- en broeikasgasemissies en de productie van circulaire meststoffen mogelijk maken, waardoor de afhankelijkheid van kunstmest afneemt.

Groen gas uit mest biedt daarmee perspectief voor meerdere maatschappelijke opgaven tegelijk: verduurzaming van de landbouw, vermindering van emissies, versterking van de energievoorziening en een toekomstbestendig verdienvermogen voor ondernemers. Samen met partners uit de landbouw-, energie- en financiële sector zet LTO Nederland zich in om deze kansen verder te ontwikkelen en belemmeringen voor realisatie weg te nemen.

Met de aanbieding van de versnellingsaanpak start de volgende fase waarin overheid en betrokken sectoren samenwerken aan de verdere uitwerking en uitvoering van concrete projecten.

Twee weken geleden publiceerde LVVN-minister Van Essen de kabinetsplannen voor landbouw, stikstof en natuur. Sindsdien organiseerden LTO Nederland, LTO Noord, ZLTO en LLTB vijf grote regiobijeenkomsten in Apeldoorn, Drachten, Den Bosch, Breukelen en Baexem. Ongeveer 1.500 LTO-leden bezochten de bijeenkomsten om vragen te stellen, zorgen te delen en de LTO-bestuurders richting mee te geven voor vervolggesprekken met het kabinet en de provincies.

Ondanks regionale verschillen was de boodschap opvallend eensluidend. Boeren en tuinders zijn boos en maken zich grote zorgen over de gevolgen voor hun bedrijf, hun ontwikkelmogelijkheden en de toekomst van hun gezin en opvolgers. Cruciale onderdelen van de stikstofaanpak, zoals de voorgestelde zonering en de omgang met grondgebondenheid, stuitten op massaal onbegrip én verzet. De boodschap aan LTO-bestuurders was helder: die onderdelen moéten anders. Tegelijkertijd was er tijdens alle bijeenkomsten ook een sterke wens om met feiten, argumenten en goed onderbouwde alternatieven invloed uit te oefenen op de verdere uitwerking van het beleid.

Grote zorgen over zonering en grondgebondenheid
Veruit de meeste vragen gingen over zoneringen en beperkende maatregelen rond Natura2000-gebieden, in beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Er is veel onduidelijkheid over nut en noodzaak van deze zones, aangezien stikstofsneerslag over afstanden boven 250 meter niet meer echt herleidbaar is tot een bron. Met name in gebieden waar veel bedrijven en landbouwgrond binnen toekomstige zones vallen, leven grote zorgen over waardeverlies van grond, beperkingen bij bedrijfsontwikkeling en onzekerheid voor de volgende generatie. Verschillende leden droegen voorbeelden aan die zichtbaar maakten hoe groot de impact regionaal kan zijn. Daarbij werd gewezen op honderden bedrijven en tienduizenden hectares landbouwgrond die mogelijk geraakt worden. In alle bijeenkomsten was de oproep om ervoor te zorgen dat deze zones doelmatig en efficiënt worden uitgewerkt: Zo klein mogelijk, met ruimte voor maatwerk, rekening houdend met de ligging van stikstofgevoelige habitats binnen Natura2000-gebieden.

Ook de voorgestelde norm voor grondgebondenheid van 2,6 GVE per hectare riep veel vragen op. Melkveehouders vragen zich af waarom zij aan deze norm gehouden worden als zij aan kunnen tonen dat ze de doelen voor waterkwaliteit aantoonbaar halen. Het feit dat het kabinet bij de uitwerking van grondgebondenheid afwijkt van wat ze zelf in het regeerakkoord heeft afgesproken (een eenvoudige norm óf doelsturing) bevestigt voor veel leden het beeld van een onbetrouwbare overheid die er gemakkelijk voor kiest om afspraken met de agrarische sector zonder tekst of uitleg te schenden. Ieder draagvlak ontbreekt voor deze maatregelen, die niet gericht zijn op emissiereductie maar uitsluitend op platte krimp.

Innovatie als onderdeel van de oplossing
Ook de bedrijfsemissienorm van 0,164 kg NH3 per kilo fosfaat leidt tot veel vragen onder melkveehouders. Duidelijk is dat boeren die norm niet kunnen halen door scherpe keuzes te maken in het voerspoor en voor maximale weidegang te kiezen. Voor veel ondernemers lijkt het onvermijdelijk om daarbovenop ook voor innovaties en technische maatregelen te kiezen. Daarbij leven er vragen over de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en praktische uitvoerbaarheid van die technische oplossingen.

Tijdens de bijeenkomsten werd breed erkend dat innovatie noodzakelijk blijft. Tegelijkertijd werd ook duidelijk dat veel leden vinden dat technologische oplossingen alleen onvoldoende zijn om de volledige opgave te realiseren. De discussie draaide daarom niet alleen om techniek, maar vooral om de vraag hoe ondernemers zelf regie houden op hun toekomst.

Provincies worden bepalend
Een belangrijke conclusie van de regiobijeenkomsten is dat de discussie niet eindigt bij de landelijke plannen. Veel onderdelen van de stikstofaanpak moeten nog worden uitgewerkt in provinciaal beleid. Daardoor verschuift een belangrijk deel van het speelveld naar de provincies en waterschappen.

Leden riepen LTO daarom op om niet alleen in Den Haag stevig te blijven ageren tegen de plannen, maar juist ook provinciaal te investeren in de uitwerking van het beleid. Daarbij werd meermaals benadrukt dat boeren en tuinders zelf met alternatieven en gebiedsgerichte voorstellen kunnen en moeten komen. LTO-voorzitter Ger Koopmans kondigde aan dat LTO Nederland samen met de regionale LTO-organisaties ‘gebieds-teams’ in wil stellen die per gebied actief sturen op maatwerk, werkbare oplossingen en behoud van toekomstperspectief.

Steun voor de koers, maar ook een duidelijke oproep aan LTO
Naast de plannen van het kabinet was ook de rol van LTO zelf een terugkerend onderwerpen in de verschillende bijeenkomsten. Veel leden waarderen de inzet aan de overlegtafels, maar vroegen nadrukkelijk of LTO niet steviger oppositie zou moeten voeren tegen onderdelen van de plannen. In alle regio’s klonk de behoefte aan zichtbare resultaten en krachtige belangenbehartiging. Tijdens verschillende bijeenkomsten kwam die discussie scherp naar voren toen leden vroegen of het niet tijd was om harder actie te voeren.

Tegelijkertijd was er in elke zaal ook begrip voor het feit dat resultaten worden geboekt via politieke beïnvloeding en het bouwen van meerderheden. Protest levert op zichzelf geen vergunningen op, en blijvende invloed wordt uiteindelijk vooral via argumenten en politieke druk bereikt. Hoe begrijpelijk de behoefte ook is om als sector een duidelijke streep te trekken en het plan ‘door te scheuren’.

De boodschap aan LTO was helder: blijf zichtbaar, blijf stevig invloed uitoefenen, blijf verbeteringen afdwingen en zorg ervoor dat ruimte voor ondernemerschap, bedrijfsontwikkeling en opvolging behouden blijft. Leden vragen van LTO een combinatie van strijdbaarheid, realisme en resultaatgerichtheid, met als uiteindelijk doel een toekomstbestendige landbouwsector mét perspectief voor boeren en tuinders.

Hoewel de stikstofaanpak tijdens alle bijeenkomsten zeer kritisch werd ontvangen, was er ook aandacht voor de positieve elementen die in het plan zitten. Zoals het invoeren van een rekenkundige ondergrens, waardoor het grootste deel van de PAS-melders en interimmers gelegaliseerd kan worden. Over het feit dat handhavingsverzoeken voor PAS-melders met dit pakket kunnen worden afgewezen. Over het verwijderen van de Kritische Depositiewaarde uit de wet. Over het (te trage!) loskomen van vergunningverlening. En over het feit dat ook natuurherstel in de toekomst geborgd en afrekenbaar wordt.

Terugblik
“Kortom: werk aan de winkel”, concludeert LTO-voorzitter Ger Koopmans in zijn tergblik op de bijeenkomsten: “Met de politiek, in de regering, in de Tweede en Eerste Kamer, met provinciale en gedeputeerde staten in de 12 provincies en met waterschapbestuurders gaan en blijven we indringend spreken voor verandering van de plannen. Ook is er contact met andere landbouworganisaties om verschillen te overbruggen en zoveel mogelijk samen op te trekken. We blijven dag en nacht voor de belangen van onze leden en hun gezinnen opkomen!”

Extreme droogte remde in grote delen van het land de opkomst en ontwikkeling van gewassen. Aangezien dit een kwestie van overmacht betreft, heeft RVO besloten de uiterste ingangsdatum voor de minimale bedekking van percelen voor eco-activiteiten ‘groene braak’, ‘kruidenrijke bufferstrook langs bouwland’ en ‘kruidenrijke bufferstrook langs grasland’ aan te passen. Boeren en telers krijgen nu tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarde van een minimale bedekking of aandeel kruiden/vlinderbloemigen van de percelen te voldoen.

Voorjaarsdroogte
LTO heeft het ministerie van LVVN en RVO het afgelopen jaar vele malen gewezen op de overmachtssituatie, waardoor de opkomst en bodembedekking onvoldoende was. Het nieuwe satellietmonitoring-systeem (AMS) is volgens LTO onvoldoende praktijkrijp om de bodembedekking te meten; dood/dor/geklepeld gewas wordt vaak niet goed waargenomen. Maar boeren hoorden dit vaak pas in april 2026, nadat het betrokken perceel alweer in gebruik genomen was voor het teeltseizoen 2026. Dit leidt tot een afname van het vertrouwen van boeren en ruim 6% minder deelname aan de eco-regeling in 2026. Dit jaar dreigt een herhaling gezien de voorjaarsdroogte en extreme hitte.

RVO beoordeelt nu de extreme droogte als overmacht en geeft boeren daarom tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarden van de eco-activiteit te voldoen. Het uitstel betekent dat boeren 2 tot 4 weken langer de tijd hebben om het gewas te laten groeien. De overige voorwaarden en einddatum van de genoemde eco-activiteiten wijzigen niet.

Voor de volgende eco-activiteiten is de ingangsdatum voor minimale bedekking uitgesteld:

• Eco-activiteit Groene braak: het perceel moet uiterlijk op 1 juli 2026 voor minimaal 80% zichtbaar bedekt zijn met het gewas dat is opgegeven.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstroken langs grasland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstrook langs bouwland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.

Boeren hoeven op dit moment geen overmachtsmelding te doen voor deze drie eco-activiteiten. Maar als de hitte en droogte aanhouden, en de genoemde percentages niet op het hele perceel gehaald worden, adviseert LTO om in juli /augustus alsnog om de overmachtsmelding wel te doen. Maak ook wekelijks foto’s van de betreffende percelen om bewijsmateriaal gereed te hebben, mocht er straks een afwijzing vanuit RVO komen. De foto’s moeten te herleiden zijn naar het perceel, zorg ervoor dat er herkenbare gebouwen of bomen op staan.

Voor de overige eco-activiteiten verandert er nu niets. Op deze activiteiten blijven de oorspronkelijke voorwaarden van toepassing. Dat betekent dat de gebruikelijke resultaatverplichting in stand blijft. Dat kan betekenen dat de inspanning alleen niet voldoende kan zijn. Als het niet gaat lukken om aan de voorwaarde voor de subsidie te voldoen door een andere reden dan overmacht, dan moet de boer de activiteit intrekken.