Vanavond publiceerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) haar reflectie op het stikstofpakket van het kabinet. Het PBL concludeert dat een generieke korting op productierechten van 5 tot 10% ‘vooralsnog nodig is’ voor doelbereik. Maar terecht zegt het PBL ook dat het risico van een generieke korting funest is voor boeren: geen enkele boer kan investeren in de toekomst van het bedrijf als onzeker is of dat bedrijf in de toekomst alsnog gedwongen moet krimpen. Het spreken over generieke krimp is onnodig, werkt averechts en is voor LTO onbespreekbaar. Koplopers moeten beloond worden; niet afgeremd door spookbeelden over gedwongen krimp. We vertrouwen erop dat de regering nogmaals bevestigt dat dit niet nodig is.

Onzekerheid
Bij publicatie van het stikstofpakket benadrukte LVVN-minister Van Essen dat veel maatregelen verder uitgewerkt moeten worden. In de doorrekening van het PBL zijn deze maatregelen – zoals de invulling van zonering, de Veluweaanpak en de inzet op veldemissies – niet (of onvoldoende) meegenomen in de rekensommen. Op basis van die onvolledige set aan doorrekenbare maatregelen concludeert het PBL dat de stikstofdoelen binnen bereik komen, maar dat er een gat resteert. De sommenmakers van het PBL vegen die onzekerheid op één hoop: generieke korting. Een betekenisloze rekensom.

Meer mogelijkheden
Het raakt aan een belangrijke reden waarom LTO aan tafel zit en eist dat de plannen verbeterd worden. Boeren moeten meer mogelijkheden krijgen waaruit zij kunnen kiezen om de stikstofdoelen te halen. Meer maatregelen moeten concreet uitgewerkt worden. Er moeten, zo snel mogelijk, meer stalvloeren en -systemen beschikbaar komen die positief inrekenbaar en vergunbaar zijn. Al die maatregelen bij elkaar moeten ervoor zorgen dat boeren vanuit vakmanschap en ondernemerschap keuzes kunnen maken die passen bij het eigen bedrijf.

LTO heeft steeds benadrukt dat de stikstofaanpak pas geslaagd is als die aan drie basisvoorwaarden voldoet: 1) geen enkele boer die wil investeren in de toekomst van het bedrijf moet gedwongen worden om te stoppen, 2) boeren moeten ruimte krijgen om keuzes te maken die passen bij het eigen vakmanschap en het karakter van het eigen bedrijf, en 3) iedere boer die stappen wil zetten, moet perspectief hebben op een toekomstbestendigheid bedrijf waarmee een goede boterham verdiend kan worden.

Niemand is gehouden aan het onmogelijke
De PBL-reflectie laat zien dat het voldoen aan de normen en regels uit het stikstofpakket grote inspanningen van boeren vraagt die, in de woorden van het PBL: ‘niet voor alle bedrijven financieel haalbaar zijn’. Tegelijkertijd heeft de minister bij de presentatie van het stikstofpakket meermaals benadrukt dat niemand gehouden is aan het onmogelijke. Wat LTO betreft moet het stikstoffonds van 20 miljard euro dan ook prioriteit geven aan het financieel ondersteunen van boeren die emissiebeperkende maatregelen en/of aanpassingen in de bedrijfsvoering willen nemen. Dit budget moet zo geoormerkt worden dat boeren die willen investeren in extensivering, managementmaatregelen, innovatieve technieken of stalaanpassingen daarbij geholpen worden en daartoe in staat worden gesteld. Voor LTO was, is en blijft dat een prioriteit in onze gesprekken met het ministerie.

Rechtszekerheid
Als de overheid van boeren vraagt om te investeren in een toekomstbestendig bedrijf, dan moeten zij de zekerheid hebben dat zij ook vergunningen krijgen (en houden!) om die stappen te kunnen zetten. Zowel de Bouwsteen Emissiereductie als de Kamerbrief van 26 juni stelt dat provincies zo snel mogelijk plannen moeten opleveren waarmee additionaliteit wordt onderbouwd. Daarmee kan vergunningverlening weer los komen. LTO werkt graag met alle provincies samen om deze plannen uiterlijk 31 december van dit jaar op te leveren.

Boeren mogen afgerekend worden op datgene waarop zij invloed hebben: hun stikstofuitstoot. Niet op de stikstofneerslag op natuurgebieden kilometers verderop, en niet op de hele mix aan drukfactoren die bij elkaar bepalend zijn voor de staat van de natuur. Zoals het PBL ook aanstipt, is het daarbij wezenlijk hoe de ‘additionaliteitsvereiste’ wordt ingevuld. Boeren kunnen en mogen niet verantwoordelijk worden gemaakt voor KDW-doelen, voor andere drukfactoren en voor de kwaliteit van het natuurbeheer. Additionaliteit wordt wat LTO betreft ingevuld op basis van de emissiereductie uit het stikstofpakket. Op die basis moet vergunningverlening weer mogelijk worden. Voor deze cruciale onderwerpen laat de PBL-reflectie zien dat de stikstofaanpak verder uitgewerkt en verbeterd moet worden. Daar willen we vanuit LTO in de komende periode maximaal op inzetten.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) bevestigt in de vandaag verschenen reflectie op het Ontwerp-Natuurplan een aantal belangrijke zorgen die LTO Nederland eerder heeft geuit. De resterende natuurherstelopgaven zijn nog onvoldoende concreet, mogelijke maatregelen en alternatieven zijn niet uitgewerkt en de maatschappelijke gevolgen zijn nog niet inzichtelijk. Daarmee ondersteunt de reflectie de oproep van LTO aan de Tweede Kamer om bij het debat van 3 september geen onomkeerbare stappen te zetten zolang deze onderbouwing ontbreekt.

Tegelijkertijd trekt PBL op enkele punten conclusies over natuuruitbreiding, extensivering van landbouw en de inzet van dwingende instrumenten waarvoor volgens LTO eerst veel meer onderzoek en juridische onderbouwing nodig is.

Ontwerp-Natuurplan nog onvoldoende uitgewerkt
De PBL-reflectie bevestigt de kern van de LTO-kritiek: het Ontwerp-Natuurplan is in de huidige vorm onvoldoende onderbouwd en uitgewerkt om als basis te dienen voor verdere beleidsmatige, juridische of ruimtelijke keuzes die boeren en landbouwgrond raken.

Volgens PBL zijn de resterende natuurherstelopgaven nog onvoldoende concreet en ontbreken duidelijke keuzes over maatregelen, instrumenten en uitvoering. Ook de maatschappelijke gevolgen zijn nog niet goed in beeld. Dat sluit volledig aan bij de inzet van LTO: eerst moet per onderdeel van de Natuurherstelverordening duidelijk worden wat Europa daadwerkelijk verplicht, wat Nederland al doet en welke aanvullende opgave daarna aantoonbaar resteert. Bestaande prestaties van boeren, zoals ANLb, eco-regelingen en landschapsbeheer, moeten daarbij volledig meetellen.

Natuurherstel vraagt om gebiedsspecifieke aanpak
Positief is dat PBL natuurherstel niet terugbrengt tot één drukfactor. Waterhuishouding, nutriënten, stikstof, gewasbescherming, versnippering en andere factoren moeten in samenhang worden bekeken.

Voor LTO betekent dit dat per gebied moet worden vastgesteld wat natuurherstel daadwerkelijk belemmert en welke maatregel daar effectief is. Een generieke maatregel voor alle boeren rond natuurgebieden past daar niet bij.

Geen onomkeerbare keuzes voordat analyse is afgerond
LTO is kritisch op de stap die PBL vervolgens zelf zet. PBL constateert terecht dat de restopgave, de onderliggende analyse en de keuze van maatregelen nog onvoldoende zijn uitgewerkt, maar suggereert tegelijkertijd al dat uitbreiding van natuurareaal, vergaande extensivering, herinrichting en zelfs onteigening nodig kunnen zijn.

Die conclusie is volgens LTO niet te trekken zolang de ecologische en juridische grondslag nog niet deugdelijk is vastgesteld. Meer hectares natuur leveren bovendien niet automatisch een betere habitatkwaliteit op. Eerst moet op basis van transparante en vooraf kenbare criteria worden bepaald wat de feitelijke opgave is, welke drukfactoren bepalend zijn, wat bestaand beleid al oplevert en welke maatregelen aantoonbaar effectief zijn. Pas daarna kan worden beoordeeld of extra areaal of ander grondgebruik überhaupt nodig is.

LTO wil voorkomen dat ruimtelijke keuzes al impliciet worden ingekleurd voordat de analyse is afgerond en alternatieven gelijkwaardig zijn onderzocht. De PBL-reflectie bevestigt daarmee vooral hoeveel nog moet worden uitgezocht. Dat ondersteunt de oproep van LTO aan de Tweede Kamer voor het debat van 3 september: geef voorlopige kaarten, zoneringen en nog niet uitgewerkte maatregelen geen vooruitlopende werking.

Eerst aantonen wat nodig is, daarna besluiten
De inzet van LTO blijft helder: eerst aantonen wat werkelijk nodig is, daarna pas besluiten over maatregelen die boeren en landbouwgrond raken.

Op woensdag 3 september debatteert de Tweede Kamer over het Ontwerp-Natuurplan en de Uitvoeringswet voor de Europese Natuurherstelverordening (NHV). Deze Europese verordening verplicht lidstaten om natuur en biodiversiteit te herstellen en achteruitgang van natuurgebieden tegen te gaan. De manier waarop Nederland deze regels uitwerkt, kan grote gevolgen hebben voor boeren en tuinders.  

LTO Nederland vindt dat de Kamer nu geen besluiten moet nemen waarvan de gevolgen voor agrarische ondernemers nog onvoldoende duidelijk zijn. Het Ontwerp-Natuurplan is ingediend terwijl belangrijke onderzoeken en beoordelingen (het plan-MER, de publieksconsultatie, de PBL-reflectie en uitvoeringstoetsen) nog niet zijn afgerond. Ook ontbreekt een complete analyse van de effecten op inkomen, grondwaarde, investeringsruimte, voedselproductie en regionale ketens.

LTO roept de Kamer daarom op om:

• eerst duidelijk te maken welke Europese verplichtingen er daadwerkelijk liggen en welke opgaven daarna nog overblijven;
• bestaande inspanningen van boeren volledig mee te tellen, zoals agrarisch natuurbeheer, ANLb, eco-regelingen en landschapsbeheer;
• geen maatregelen op te leggen zonder goede ecologische, juridische en economische onderbouwing;
• voorlopige kaarten, zonering en andere maatregelen niet vooruit te laten werken in vergunningverlening, grondbeleid of gebiedsprocessen;
• de Uitvoeringswet pas te behandelen wanneer ook de uitvoeringsregels en gevolgen voor boeren, grondeigenaren en pachters bekend zijn;
• vrijwillige prestaties niet om te zetten in verplichte normen zonder duidelijke wettelijke basis, passende vergoeding en rechtsbescherming;
• het definitieve Natuurplan opnieuw aan de Kamer voor te leggen voordat Nederland het vaststelt.

Voor LTO staat één uitgangspunt centraal: boeren moeten vooraf weten waar zij aan toe zijn. Natuurherstel kan alleen slagen als er duidelijkheid is over gevolgen, financiering, compensatie en toekomstperspectief. Natuurbeleid mag niet opnieuw leiden tot onzekerheid op het erf. Daarom moet eerst de rechtszekerheid en economische ontwikkelruimte van boeren en tuinders worden geborgd, voordat nieuwe verplichtingen worden vastgesteld.

Inbreng LTO Nederland t.b.v. CD Ontwerp-Natuurplan

10 punten voor het commissiedebat Ontwerp-Natuurplan

“De boosheid wordt, hoe langer je erover nadenkt, alleen maar groter. Dit kan niet in een rechtsstaat.” Zo reageert LTO-voorzitter Ger Koopmans op het voornemen van Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant om de rechtsgeldige natuurvergunningen van vijf Brabantse pluimveehouders in te trekken naar aanleiding van intrekkingsverzoeken van Mobilisation for the Environment (MOB): “Ondernemers die jarenlang keurig meewerken, investeren en hun uitstoot aantoonbaar terugdringen, worden nu door hun eigen overheid in de steek gelaten. Dat is onacceptabel.”

Wie meewerkt, mag niet worden afgestraft
De vijf getroffen ondernemers waren juist in opdracht van de rechter met een plan richting de provincie gekomen om hun emissies nog verder terug te dringen. “Deze boeren doen precies wat de overheid van hen vraagt: meebewegen, reduceren, investeren. Al maandenlang liggen er vergaande reductieplannen van de ondernemers bij de provincie die daar taal noch teken over heeft gegeven. Onbestaanbaar!”, zegt Koopmans: “En dan wordt alsnog je vergunning afgenomen. Dat is aan niemand uit te leggen. Wie ondernemers vraagt te investeren in een oplossing, moet hen ook rechtsbescherming bieden zolang zij aantoonbaar aan die oplossing werken.” LTO Nederland roept Gedeputeerde Staten op om náást de ondernemers te gaan staan in plaats van tegenover hen: verdedig de reductieplannen in de rechtszaal en werk niet zelf mee aan het intrekken van rechtsgeldige vergunningen.

Geen incident, maar een landelijk gevaar
Voor LTO Nederland reikt het Brabantse besluit veel verder dan deze vijf bedrijven. “Dit is geen Brabants probleem, dit is een landelijk probleem”, aldus Koopmans. Ook in andere provincies liggen reeds tientallen verzoeken van MOB, en boeren en tuinders door het hele land maken zich grote zorgen. “Als een provincie rechtsgeldige vergunningen zomaar kan intrekken, is geen enkele ondernemer in Nederland nog zeker van zijn bedrijf. En dit raakt niet alleen de landbouw: ook duizenden niet-agrarische bedrijven in Nederland lopen hetzelfde risico. Daarmee wordt het vertrouwen ondergraven waarop het nieuwe stikstofbeleid en alle gebiedsprocessen zouden moeten worden gebouwd.”

Minister spreekt zichzelf tegen
Scherpe kritiek heeft LTO Nederland ook op de reactie van minister Van Essen (LVVN). De minister heeft geen enkele formele rol in het besluit van de provincie, maar sloot zich er nog geen uur na de bekendmaking publiekelijk bij aan. “Onbegrijpelijk”, noemt Koopmans dat: “De minister vraagt met de kabinetsbrief van 26 juni om vertrouwen van boeren, provincies en gebiedsprocessen. Dan kun je niet accepteren dat vergunningen worden ingetrokken van ondernemers die juist op dat beleid anticiperen. Daarmee spreekt de minister zijn eigen beleid tegen.” LTO Nederland eist dat de minister publiekelijk uitspreekt dat het intrekken van rechtsgeldige vergunningen van ondernemers – die aantoonbaar uitvoering geven aan de stikstofaanpak – onacceptabel is. En dat hij alle beschikbare bestuurlijke en juridische middelen inzet om dit te voorkomen.

Volledige steun aan de getroffen ondernemers
LTO Nederland staat pal achter de vijf Brabantse pluimveehouders en achter ZLTO, en steunt alle andere ondernemers die met vergelijkbare handhavings- of intrekkingsverzoeken worden geconfronteerd. “We laten onze mensen niet vallen”, benadrukt Koopmans. “De LTO-familie staat naast deze ondernemers en hun gezinnen en zal juridische stappen tegen een intrekkingsbesluit waar mogelijk ondersteunen.” LTO Nederland ziet uit naar de extra vergadering van Provinciale Staten van Noord-Brabant op 14 augustus en verwacht dat de politiek daar haar verantwoordelijkheid neemt.

“Boeren willen vooruit en nemen hun verantwoordelijkheid. Dan mag de overheid hen niet in de rug aanvallen. Een betrouwbare overheid doet wat zij zegt — en dat betekent: bescherm de ondernemers die leveren”, besluit Koopmans.

Een breed consortium van partijen uit de landbouw-, energie- en financiële sector heeft deze week de versnellingsaanpak ‘Het kan wél: Nederland van het slot door groen gas met RENURE’ aangeboden aan staatssecretaris Jo-Annes de Bat. Namens het consortium is het voorstel ondertekend door Ger Koopmans, voorzitter van LTO Nederland.

LTO Nederland ziet mest als een waardevolle grondstof voor zowel de landbouw als het energiesysteem. Door mest te benutten voor de productie van groen gas ontstaat een duurzame energiebron die bijdraagt aan energiezekerheid en een robuust energiesysteem. Tegelijkertijd kan deze aanpak zorgen voor lagere stikstof- en broeikasgasemissies en de productie van circulaire meststoffen mogelijk maken, waardoor de afhankelijkheid van kunstmest afneemt.

Groen gas uit mest biedt daarmee perspectief voor meerdere maatschappelijke opgaven tegelijk: verduurzaming van de landbouw, vermindering van emissies, versterking van de energievoorziening en een toekomstbestendig verdienvermogen voor ondernemers. Samen met partners uit de landbouw-, energie- en financiële sector zet LTO Nederland zich in om deze kansen verder te ontwikkelen en belemmeringen voor realisatie weg te nemen.

Met de aanbieding van de versnellingsaanpak start de volgende fase waarin overheid en betrokken sectoren samenwerken aan de verdere uitwerking en uitvoering van concrete projecten.

Twee weken geleden publiceerde LVVN-minister Van Essen de kabinetsplannen voor landbouw, stikstof en natuur. Sindsdien organiseerden LTO Nederland, LTO Noord, ZLTO en LLTB vijf grote regiobijeenkomsten in Apeldoorn, Drachten, Den Bosch, Breukelen en Baexem. Ongeveer 1.500 LTO-leden bezochten de bijeenkomsten om vragen te stellen, zorgen te delen en de LTO-bestuurders richting mee te geven voor vervolggesprekken met het kabinet en de provincies.

Ondanks regionale verschillen was de boodschap opvallend eensluidend. Boeren en tuinders zijn boos en maken zich grote zorgen over de gevolgen voor hun bedrijf, hun ontwikkelmogelijkheden en de toekomst van hun gezin en opvolgers. Cruciale onderdelen van de stikstofaanpak, zoals de voorgestelde zonering en de omgang met grondgebondenheid, stuitten op massaal onbegrip én verzet. De boodschap aan LTO-bestuurders was helder: die onderdelen moéten anders. Tegelijkertijd was er tijdens alle bijeenkomsten ook een sterke wens om met feiten, argumenten en goed onderbouwde alternatieven invloed uit te oefenen op de verdere uitwerking van het beleid.

Grote zorgen over zonering en grondgebondenheid
Veruit de meeste vragen gingen over zoneringen en beperkende maatregelen rond Natura2000-gebieden, in beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Er is veel onduidelijkheid over nut en noodzaak van deze zones, aangezien stikstofsneerslag over afstanden boven 250 meter niet meer echt herleidbaar is tot een bron. Met name in gebieden waar veel bedrijven en landbouwgrond binnen toekomstige zones vallen, leven grote zorgen over waardeverlies van grond, beperkingen bij bedrijfsontwikkeling en onzekerheid voor de volgende generatie. Verschillende leden droegen voorbeelden aan die zichtbaar maakten hoe groot de impact regionaal kan zijn. Daarbij werd gewezen op honderden bedrijven en tienduizenden hectares landbouwgrond die mogelijk geraakt worden. In alle bijeenkomsten was de oproep om ervoor te zorgen dat deze zones doelmatig en efficiënt worden uitgewerkt: Zo klein mogelijk, met ruimte voor maatwerk, rekening houdend met de ligging van stikstofgevoelige habitats binnen Natura2000-gebieden.

Ook de voorgestelde norm voor grondgebondenheid van 2,6 GVE per hectare riep veel vragen op. Melkveehouders vragen zich af waarom zij aan deze norm gehouden worden als zij aan kunnen tonen dat ze de doelen voor waterkwaliteit aantoonbaar halen. Het feit dat het kabinet bij de uitwerking van grondgebondenheid afwijkt van wat ze zelf in het regeerakkoord heeft afgesproken (een eenvoudige norm óf doelsturing) bevestigt voor veel leden het beeld van een onbetrouwbare overheid die er gemakkelijk voor kiest om afspraken met de agrarische sector zonder tekst of uitleg te schenden. Ieder draagvlak ontbreekt voor deze maatregelen, die niet gericht zijn op emissiereductie maar uitsluitend op platte krimp.

Innovatie als onderdeel van de oplossing
Ook de bedrijfsemissienorm van 0,164 kg NH3 per kilo fosfaat leidt tot veel vragen onder melkveehouders. Duidelijk is dat boeren die norm niet kunnen halen door scherpe keuzes te maken in het voerspoor en voor maximale weidegang te kiezen. Voor veel ondernemers lijkt het onvermijdelijk om daarbovenop ook voor innovaties en technische maatregelen te kiezen. Daarbij leven er vragen over de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en praktische uitvoerbaarheid van die technische oplossingen.

Tijdens de bijeenkomsten werd breed erkend dat innovatie noodzakelijk blijft. Tegelijkertijd werd ook duidelijk dat veel leden vinden dat technologische oplossingen alleen onvoldoende zijn om de volledige opgave te realiseren. De discussie draaide daarom niet alleen om techniek, maar vooral om de vraag hoe ondernemers zelf regie houden op hun toekomst.

Provincies worden bepalend
Een belangrijke conclusie van de regiobijeenkomsten is dat de discussie niet eindigt bij de landelijke plannen. Veel onderdelen van de stikstofaanpak moeten nog worden uitgewerkt in provinciaal beleid. Daardoor verschuift een belangrijk deel van het speelveld naar de provincies en waterschappen.

Leden riepen LTO daarom op om niet alleen in Den Haag stevig te blijven ageren tegen de plannen, maar juist ook provinciaal te investeren in de uitwerking van het beleid. Daarbij werd meermaals benadrukt dat boeren en tuinders zelf met alternatieven en gebiedsgerichte voorstellen kunnen en moeten komen. LTO-voorzitter Ger Koopmans kondigde aan dat LTO Nederland samen met de regionale LTO-organisaties ‘gebieds-teams’ in wil stellen die per gebied actief sturen op maatwerk, werkbare oplossingen en behoud van toekomstperspectief.

Steun voor de koers, maar ook een duidelijke oproep aan LTO
Naast de plannen van het kabinet was ook de rol van LTO zelf een terugkerend onderwerpen in de verschillende bijeenkomsten. Veel leden waarderen de inzet aan de overlegtafels, maar vroegen nadrukkelijk of LTO niet steviger oppositie zou moeten voeren tegen onderdelen van de plannen. In alle regio’s klonk de behoefte aan zichtbare resultaten en krachtige belangenbehartiging. Tijdens verschillende bijeenkomsten kwam die discussie scherp naar voren toen leden vroegen of het niet tijd was om harder actie te voeren.

Tegelijkertijd was er in elke zaal ook begrip voor het feit dat resultaten worden geboekt via politieke beïnvloeding en het bouwen van meerderheden. Protest levert op zichzelf geen vergunningen op, en blijvende invloed wordt uiteindelijk vooral via argumenten en politieke druk bereikt. Hoe begrijpelijk de behoefte ook is om als sector een duidelijke streep te trekken en het plan ‘door te scheuren’.

De boodschap aan LTO was helder: blijf zichtbaar, blijf stevig invloed uitoefenen, blijf verbeteringen afdwingen en zorg ervoor dat ruimte voor ondernemerschap, bedrijfsontwikkeling en opvolging behouden blijft. Leden vragen van LTO een combinatie van strijdbaarheid, realisme en resultaatgerichtheid, met als uiteindelijk doel een toekomstbestendige landbouwsector mét perspectief voor boeren en tuinders.

Hoewel de stikstofaanpak tijdens alle bijeenkomsten zeer kritisch werd ontvangen, was er ook aandacht voor de positieve elementen die in het plan zitten. Zoals het invoeren van een rekenkundige ondergrens, waardoor het grootste deel van de PAS-melders en interimmers gelegaliseerd kan worden. Over het feit dat handhavingsverzoeken voor PAS-melders met dit pakket kunnen worden afgewezen. Over het verwijderen van de Kritische Depositiewaarde uit de wet. Over het (te trage!) loskomen van vergunningverlening. En over het feit dat ook natuurherstel in de toekomst geborgd en afrekenbaar wordt.

Terugblik
“Kortom: werk aan de winkel”, concludeert LTO-voorzitter Ger Koopmans in zijn tergblik op de bijeenkomsten: “Met de politiek, in de regering, in de Tweede en Eerste Kamer, met provinciale en gedeputeerde staten in de 12 provincies en met waterschapbestuurders gaan en blijven we indringend spreken voor verandering van de plannen. Ook is er contact met andere landbouworganisaties om verschillen te overbruggen en zoveel mogelijk samen op te trekken. We blijven dag en nacht voor de belangen van onze leden en hun gezinnen opkomen!”

Extreme droogte remde in grote delen van het land de opkomst en ontwikkeling van gewassen. Aangezien dit een kwestie van overmacht betreft, heeft RVO besloten de uiterste ingangsdatum voor de minimale bedekking van percelen voor eco-activiteiten ‘groene braak’, ‘kruidenrijke bufferstrook langs bouwland’ en ‘kruidenrijke bufferstrook langs grasland’ aan te passen. Boeren en telers krijgen nu tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarde van een minimale bedekking of aandeel kruiden/vlinderbloemigen van de percelen te voldoen.

Voorjaarsdroogte
LTO heeft het ministerie van LVVN en RVO het afgelopen jaar vele malen gewezen op de overmachtssituatie, waardoor de opkomst en bodembedekking onvoldoende was. Het nieuwe satellietmonitoring-systeem (AMS) is volgens LTO onvoldoende praktijkrijp om de bodembedekking te meten; dood/dor/geklepeld gewas wordt vaak niet goed waargenomen. Maar boeren hoorden dit vaak pas in april 2026, nadat het betrokken perceel alweer in gebruik genomen was voor het teeltseizoen 2026. Dit leidt tot een afname van het vertrouwen van boeren en ruim 6% minder deelname aan de eco-regeling in 2026. Dit jaar dreigt een herhaling gezien de voorjaarsdroogte en extreme hitte.

RVO beoordeelt nu de extreme droogte als overmacht en geeft boeren daarom tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarden van de eco-activiteit te voldoen. Het uitstel betekent dat boeren 2 tot 4 weken langer de tijd hebben om het gewas te laten groeien. De overige voorwaarden en einddatum van de genoemde eco-activiteiten wijzigen niet.

Voor de volgende eco-activiteiten is de ingangsdatum voor minimale bedekking uitgesteld:

• Eco-activiteit Groene braak: het perceel moet uiterlijk op 1 juli 2026 voor minimaal 80% zichtbaar bedekt zijn met het gewas dat is opgegeven.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstroken langs grasland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstrook langs bouwland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.

Boeren hoeven op dit moment geen overmachtsmelding te doen voor deze drie eco-activiteiten. Maar als de hitte en droogte aanhouden, en de genoemde percentages niet op het hele perceel gehaald worden, adviseert LTO om in juli /augustus alsnog om de overmachtsmelding wel te doen. Maak ook wekelijks foto’s van de betreffende percelen om bewijsmateriaal gereed te hebben, mocht er straks een afwijzing vanuit RVO komen. De foto’s moeten te herleiden zijn naar het perceel, zorg ervoor dat er herkenbare gebouwen of bomen op staan.

Voor de overige eco-activiteiten verandert er nu niets. Op deze activiteiten blijven de oorspronkelijke voorwaarden van toepassing. Dat betekent dat de gebruikelijke resultaatverplichting in stand blijft. Dat kan betekenen dat de inspanning alleen niet voldoende kan zijn. Als het niet gaat lukken om aan de voorwaarde voor de subsidie te voldoen door een andere reden dan overmacht, dan moet de boer de activiteit intrekken.

De Subsidie voor Emissieloos Landbouwmaterieel (SEL) is binnen enkele dagen zwaar overtekend. Boeren en tuinders hebben samen zevenmaal meer subsidie aangevraagd dan hetgeen op dit moment beschikbaar is. Dit laat zien dat de sector met enthousiasme wil verduurzamen, maar daarin wordt geremd door een tekort aan ondersteunend budget.

Boeren en tuinders willen investeren
Boeren en tuinders investeren massaal in elektrische trekkers en machines. Daarmee verminderen zij het gebruik van diesel en verlagen zij hun uitstoot. Dit zorgt voor minder broeikasgassen en minder stikstofuitstoot. Deze investeringen helpen ook om kosten in de toekomst te voorkomen. Door schoner te werken, kunnen boeren en tuinders ETS2-heffingen vermijden.

Beperkte regeling remt verduurzaming af
De SEL-regeling loopt vast door het (te) lage budget. Veel ondernemers willen investeren, maar dreigen buiten de boot te vallen. Dat heeft duidelijke gevolgen:

• Voorbereide investeringen gaan niet door;
• Emissiereductie blijft liggen;
• Ondernemers krijgen minder investeringszekerheid;

LTO Nederland roept het kabinet op om direct actie te nemen:

• Maak het volledige gereserveerde budget van €77 miljoen nu beschikbaar;
• Zorg dat alle passende aanvragen worden goedgekeurd;
• Kom met nieuwe openstellingen en nieuw budget in de komende jaren;

Gebruik het momentum
Wat LTO betreft is het van belang om het beschikbare budget te verhogen en de ingediende subsidieaanvragen niet af te wijzen. De hoge vraag komt niet uit de lucht vallen. Diesel is duur, duurzame stroom is vaak beschikbaar en ondernemers willen vooruit. De sector staat klaar om te investeren. Nu is het moment om door te pakken!

Wekelijks informeren we onze achterban over de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Lees hier de nieuwsupdate van vorige week. Vandaag schrijft LTO-voorzitter Ger Koopmans een brief aan de leden over actuele ontwikkelingen en de huidige stand van zaken ten aanzien van stikstofreductie en natuurherstel.

Beste leden,

Nog drie weken, dan stuurt minister Van Essen namens het kabinet zijn plannen voor stikstofreductie en natuurherstel naar de Tweede Kamer. Het convenant gewasbescherming maakt onderdeel uit van dit zomerpakket. Vandaag komt de kerntafel over het convenant weer bijeen. Begin volgende week informeren we jullie over actuele ontwikkelingen rondom het convenant. In deze brief gaan we specifiek in op de stikstofaanpak.

Op 26 juni wordt duidelijk hoe het kabinet de stikstofdoelen voor 2030 en 2035 wil halen. Elementen zoals bedrijfsemissienormen, dierrechten, afroming, zonering en grondgebondenheid kunnen daar onderdeel van uitmaken. Ik voel mee met alle boeren die zich met spanning afvragen wat dit voor het eigen bedrijf gaat betekenen.

Vergunningverlening moet loskomen
Voor LTO is het een harde randvoorwaarde dat de aanpak niet alléén over stikstofreductie en natuurherstel kan gaan. De plannen moeten garanderen dat vergunningverlening weer loskomt en dat boeren en tuinders rechtszekerheid krijgen. De KDW moet uit de wet, natuurdoelanalyses mogen geen directe juridische gevolgen meer hebben voor de vergunningverlening en ‘additionaliteit’ moet worden opgelost. De rekenkundige ondergrens moet worden ingevoerd en PAS-melders en interimmers moeten gelegaliseerd worden.

Zeven jaar na de PAS-uitspraak uit 2019 is het nodig om de impasse achter ons te laten. Velen van jullie hebben inmiddels te maken met een situatie waarin je PAS-melder of interimmer bent, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeert door gerechtelijke uitspraken. Velen van jullie zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Hierdoor leven jullie, ondernemers en agrarische gezinsbedrijven, vaak al jarenlang in onzekerheid. Je kunt niet investeren en je weet niet wat de toekomst brengt.

Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Jullie moeten de mogelijkheid krijgen om in je bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter daarvan.

De stikstofplannen zijn nog volop in ontwikkeling
Vanuit LTO zetten we er – samen met onze partners zoals NAJK – met man en macht op in om de plannen maximaal te beïnvloeden, op zo’n manier dat boeren en tuinders daarmee uit de voeten kunnen. Dat doe ik niet alleen, maar samen met de collega-bestuursleden van LTO Nederland, met voorzitters van vakgroepen en sectororganisaties, met de regio’s en met onze medewerkers.

Laat ik daarbij ook duidelijk zijn over onze rol: LTO zit niet aan de onderhandelingstafel en het kabinet vraagt niet aan ons om onze handtekening te zetten onder de uiteindelijke plannen. LTO neemt deel aan een maatschappelijke klankbordgroep onder leiding van Elbert Dijkgraaf. Hoewel onze rol in dit traject dus anders is dan ten tijde van het landbouwakkoord, oefenen we maximaal invloed uit. Dagelijks voeren we gesprekken met minister en staatssecretaris, met Tweede Kamerleden, met ambtenaren, provinciebestuurders en andere maatschappelijke organisaties. Met als doel dat de stikstofaanpak haalbaar en realistisch is. Dat er voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. Maar – bovenal – dat de plannen ook echt vergunningverlening lostrekken. Alleen zo ontstaat perspectief om te investeren in een bedrijf dat toekomst heeft, waar een goede boterham verdiend kan worden en waar de boer zelf achter het stuur zit.

Uit ons intensieve contact met bewindspersonen, ambtenaren, Kamerleden en andere betrokkenen maken wij op dat de stikstofplannen nog volop in ontwikkeling zijn. Op alle onderdelen van het zomerpakket vindt nog uitwerking én onderhandeling plaats. Dat is geen kwestie van de laatste-puntjes-op-de-i : in de politiek en in het kabinet worden nog behoorlijk fundamentele discussies gevoerd. En dat zal waarschijnlijk ook wel tot 26 juni zo blijven.

Tegelijkertijd zien we in whatsapp-groepen en in de (sociale) media regelmatig doemscenario’s langskomen. De meest ingrijpende maatregelen passeren dan de revue alsof die met zekerheid ingevoerd gaan worden. Vaak gecombineerd met uitspraken als: “zet de trekkers maar vast klaar!”. En vaak naar buiten gebracht door personen of organisaties die zelf helemaal niet aan tafel zitten. Van sommige van die maatregelen kunnen we met zekerheid zeggen dat ze nooit op tafel hebben gelegen en nooit onderwerp van gesprek zijn geweest. En voor alle andere geldt dus dat er nog helemaal geen definitieve besluiten over zijn genomen. De stikstofaanpak wordt op 26 juni gepresenteerd. Tot die dag proberen we hem te beïnvloeden. Daarna gaan we het plan nauwgezet bestuderen en daarna beoordelen we het kritisch. Dat is de enige effectieve volgorde.

Duidelijkheid tot 2035
We weten nog niet hoe het stikstofpakket van het kabinet er op 26 juni uit gaat zien. Dat weet nog niemand. Maar het zal een mix worden van beperkende maatregelen én van maatregelen die de sector nieuw perspectief bieden. Hoe de balans tussen die sporen uitvalt, wordt bepalend voor hoe we daar vanuit LTO op gaan reageren.

Het is onvermijdelijk dat de overheid van boeren en tuinders gaat vragen om stappen te zetten in de verdere verduurzaming van hun bedrijf richting 2035. We zijn ervan overtuigd dat we die stappen ook kunnen zetten. We hebben in Nederland de meest innovatieve boeren ter wereld. Maar daarna moet het ook wel een keer klaar zijn. Duidelijkheid richting 2035 betekent duidelijkheid voor de overheid, maar ook duidelijkheid voor de boer. We hebben nog drie weken om maximaal invloed uit te oefenen, met als inzet dat er duidelijkheid komt die juridisch houdbaar, praktisch uitvoerbaar en bedrijfsmatig haalbaar is.

Met vriendelijke groet, namens het bestuur van LTO Nederland,

Ger Koopmans
Voorzitter LTO Nederland

Het 8^e Actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt uitgesteld. Dat heeft minister Van Essen van LVVN in een brief aan de Tweede Kamer bekend gemaakt. De minister wil kijken naar een meer integrale aanpak binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof en de Stroomgebiedsbeheerplannen. LTO Nederland kan zich vinden in die redenatie om het 8^e Actieprogramma uit te stellen.

Het uitstel van het 8^E Actieprogramma Nitraatrichtlijn zorgt voor langere onzekerheid bij agrarische ondernemers. Naar verwachting wordt een aantal maatregelen uit het nieuwe 8^e Actieprogramma per 1 januari 2028 ingevoerd. LTO Nederland ziet hierdoor een mogelijk risico ontstaan dat ondernemers in de tweede helft van 2027 geconfronteerd worden met nieuwe maatregelen. LTO Nederland zet zich in om dit te voorkomen.

In de Kamerbrief van 22 mei licht minister van Essen de afwegingen en de nieuwe tijdlijn toe. Binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof wordt momenteel gewerkt aan een plan van het kabinet om stikstof terug te dringen in samenhang met de natuur- en milieuopgaves, waaronder ook de opgave voor waterkwaliteit. Grondgebondenheid, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden worden hierin meegenomen. De keuzes op deze thema’s hebben direct of indirect effect op de waterkwaliteit. Daarnaast worden eind 2026 de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen vanuit de Kaderrichtlijn Water ter inzage voorgelegd.

Aandachtsgebieden
Ondanks dat het uitstel te begrijpen is, is dit een hard gelag voor de aandachtsgebieden die op basis van fosfaat zijn aangewezen. Deze gebieden worden in 2027 nog steeds geconfronteerd met een generieke stikstofkorting en dat is onwenselijk. LTO Nederland heeft daarom herhaaldelijk aangegeven dat deze generieke maatregel het draagvlak ondermijnt en niet bijdraagt aan een effectief waterbeleid. LTO roept op om dit per 1 januari 2027 alsnog te wijzigen.

Tijdlijn
Voor de integraliteit en het vaststellen wat de waterkwaliteitsopgave precies is, is het logisch om de keuzes in de Taskforce en de Stroomgebiedsbeheerplannen eerst af te wachten voordat er een concept 8^e Actieprogramma wordt opgesteld. Het concept 8^e Actieprogramma wordt in het eerste kwartaal 2027 ter consultatie verwacht om deze per 1 juli 2027 in te voeren. LTO Nederland benut deze extra tijd om de lobby te versterken voor een uitvoerbaar en realistisch beleid.

Doelsturing
LTO Nederland is blij dat er ondanks het uitstel van het 8^e Actieprogramma wel wordt doorgewerkt aan doelsturing en dat er eind 2026 begonnen kan worden met meten. Het opbouwen van inzicht, ervaring en kennis is belangrijk om doelsturing succesvol te maken.

LTO Nederland blijft zich inzetten op een werkbaar systeem waarin vakmanschap wordt beloond en handelingsperspectief wordt geboden. Het is belangrijk om verbetering te realiseren daar waar het nodig is. Dat vraagt om een gerichte doelmatige aanpak. Zwaarder generiek beleid past daar niet bij.

Volgende maand presenteert de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof hoe het kabinet de doelen voor stikstofreductie en natuurherstel wil halen. En hoe zij vergunningverlening weer mogelijk wil maken. Deze aanpak zal gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering van veel boeren. Via wekelijkse nieuwsberichten informeren we onze achterban over de voortgang van het proces en over de inzet van LTO. Dit bericht is de eerste (en daardoor extra lange) wekelijkse nieuws-update over de Taskforce.

Wat doet de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof?
In de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof werkt het kabinet aan de opgaven voor natuur en stikstof in samenhang met de opgaven op water, gewasbescherming, klimaat en dierwaardigheid. Op 27 maart j.l. presenteerde LVVN-minister Van Essen het proces en de doelen van de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Het kabinet kiest voor een aanpak op basis van zeven pijlers. De eerste pijler draait om generieke stikstofreductie. Het kabinet stuurt op een ammoniakreductie van 23-25% (in 2030) en 42-46% (in 2035) ten opzichte van 2019. Om dat te bereiken worden verschillende instrumenten voorbereid. Daarbij gaat het om bedrijfsspecifieke emissienormen, het invoeren van grondgebondenheid in de melkveehouderij uiterlijk in 2032, afroming van productierechten bij verhandeling en het verbreden van het stelsel van dier- en fosfaatrechten. Het kabinet blijft inzetten op vrijwillige beëindigingsregelingen voor ondernemers die willen stoppen.

De tweede pijler betreft de gebiedsgerichte aanpak. Het kabinet kiest ervoor om rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden te werken met zonering. In die zones gelden strengere eisen aan emissiereductie en wordt het grondgebruik aangepast aan de natuurdoelen. De Veluwe, de Peel, het Groene Hart, Hart van het Noorden en Noordwest-Overijssel worden genoemd als prioritaire gebieden.

Andere pijlers richten zich onder andere op natuurherstel (betere monitoring, betere verankering van agrarisch natuurbeheer als belangrijk instrument) en wettelijke aanpassingen. Het kabinet wil de KDW-systematiek vervangen door wettelijk vastgelegde emissiedoelen voor landbouw, industrie en mobiliteit, en werkt aan een juridisch houdbare rekenkundige ondergrens. Bovenal moet het vraagstuk rondom ‘additionaliteit’ worden opgelost zodat vergunningverlening weer mogelijk wordt.

Wat is de rol van LTO?
Onderdeel van het proces is een ‘maatschappelijk overleg Landbouw, Natuur en Stikstof’: een klankbordgroep onder voorzitterschap van Elbert Dijkgraaf. Vanuit de landbouwsector nemen onder andere LTO Nederland, NAJK, Biohuis, BO Akkerbouw, BoerenNatuur, Avined, Coviva en ZuivelNL hieraan deel. Ook keten- en bedrijfsorganisaties als FNLI, Rabobank, Greenports Nederland/Glastuinbouw Nederland, VNO-NCW en Bouwend Nederland zijn betrokken. Vanuit NGO’s nemen Natuurmonumenten, LandschappenNL, Natuur & Milieu en de Dierenbescherming deel.

In deze klankbordgroep zet LTO zich er maximaal voor in om te beïnvloeden dat de voorgestelde aanpak ook in praktijk haalbaar en realistisch is, dat voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. En, bovenal, dat de agrarische sector ook toekomst- en handelingsperspectief krijgt.

Wat wordt er besproken?
Tijdens de laatste bijeenkomst van de klankbordgroep (woensdag 27 mei 2026) riep LTO-voorzitter Ger Koopmans op om het stikstof-reductiepercentage van 42-46% te vervangen door feitelijke, absolute getallen per sector. Ger Koopmans: “We merken dat het percentage van 42-46% emissiereductie voor de landbouw in 2035 ten opzichte van 2019 tot veel onduidelijkheid leidt. Het percentage roept – ten onrechte – het beeld op alsof alle boeren in Nederland deze taakstelling krijgen opgelegd. Dat is nadrukkelijk niet het geval. Het percentage is een landelijke opgave. Voor, bijvoorbeeld, boeren die de voorbije jaren al stappen gezet hebben, moet de opgave kleiner zijn. Die onzekerheid moet van tafel gehaald worden: Communiceer een harde, nationale totaalopgave voor de land- en tuinbouw van in totaliteit van 45 tot 50 kiloton minder stikstofuitstoot in 2035 ten opzichte van 2019, rechtvaardig onderverdeeld naar de verschillende sectoren. Uiteraard moeten de stappen die sinds 2019 al zijn gezet, zoals de effecten van de stoppersregelingen en het verlies van derogatie, hierin worden meegenomen.”

Een ander onderwerp waar LTO aandacht voor vroeg, is de noodzaak voor bedrijven om te kunnen ontwikkelen. Ger Koopmans: “Het overgrote deel van alle agrariërs heeft inmiddels te maken met een situatie waarin zij PAS-melder of interimmer zijn, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeren door de gerechtelijke uitspraken in de Rendac en Amercentrale (18 december 2024) of de Greenpeace-uitspraak (22 januari 2025). Tal van ondernemers zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Ondernemers en agrarische gezinsbedrijven die vaak al jarenlang in onzekerheid leven, die niet in hun bedrijf kunnen investeren en die niet weten wat de toekomst brengt. Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Maar verduurzaming zonder de mogelijkheid om bedrijven toekomstgericht door te laten ontwikkelen, is geen verduurzaming. Dat is platte krimp. Daar kan geen sprake van zijn. Boeren en tuinders moeten de mogelijkheid krijgen om in hun bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter van het eigen bedrijf. Alleen dan kan de sector écht investeren in verdere verduurzaming.”

Andere onderwerpen die door ons zijn ingebracht, gaan over de noodzaak om in toekomstige gebiedsprocessen wettelijke herverkaveling (WILG) in te kunnen zetten, over de noodzaak om ‘additionaliteit’ juridisch op te lossen, en over het in beeld brengen van de impact (ruimtelijk en economisch) van de zonering die het kabinet in wil voeren. Ook in deze zones gaan we ervan uit dat het volledige ‘trappetje van Remkes’ tot de mogelijkheden behoort: de keuze om te extensiveren, te innoveren, te verplaatsen of om een bedrijfsomslag te maken.

Hoe ziet de planning eruit?
Het kabinet heeft aangekondigd dat de Taskforce de uitwerking van haar aanpak op 26 juni a.s. aan de Tweede Kamer stuurt. In de week van 29 juni, waarschijnlijk op woensdag 1 juli, debatteert de Tweede Kamer hierover met het kabinet. Vanuit LTO spreken we doorlopend met Kamerleden, bewindspersonen, ambtenaren en collega-organisaties over de uitwerking van de samenhangende aanpak.

LTO Nederland en Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) zijn kritisch op het conceptprogramma voor de maatwerkaanpak van PAS-projecten. Zeven jaar na het wegvallen van het PAS zitten duizenden ondernemers die handelden volgens overheidsbeleid nog altijd zonder legalisatie. Volgens LTO biedt ook deze aanpak onvoldoende uitzicht op een echte oplossing.

“Het is onbestaanbaar dat ondernemers die deden wat de overheid vroeg, nog steeds in onzekerheid verkeren,” stelt LTO. “Het systeemfalen wordt nu feitelijk afgewenteld op individuele ondernemers, terwijl de overheid verantwoordelijk blijft voor legalisatie.”

Volgens LTO Nederland is legalisatie van PAS-melders vooral een papieren exercitie. De emissies van deze bedrijven zitten al in de AERIUS-modellen en zorgen feitelijk niet voor extra uitstoot. Daarom pleit LTO opnieuw voor het juridisch mogelijk maken van zogenoemde natuurtoestemmingsvervangende besluiten, zoals eerder voorgesteld in het Houthoff-rapport Meer dan papier.

Daarnaast roept LTO het kabinet op om fundamenteel anders naar stikstofbeleid te kijken. De organisatie wil af van de huidige KDW-systematiek en pleit voor sturen op emissiereductie in plaats van vergunningverlening koppelen aan de staat van de natuur.

Om Nederland van het slot te halen vraagt LTO om spoedwetgeving vóór de zomer van 2026. Daarbij noemt de organisatie onder meer:

• juridische borging van legalisatie van PAS-melders;
• invoering van een rekenkundige ondergrens;
• ruimte voor vergunningverlening van innovaties;
• een afdwingbaar tijdpad voor legalisatie.

LTO ondersteunt het voornemen om vóór maart 2028 voor iedere PAS-melder een passende oplossing te vinden, maar waarschuwt dat het huidige kabinet nog onvoldoende handelingsperspectief biedt. “Vrijwillige beëindiging mag nooit de impliciete uitkomst worden van een ondeugdelijk vergunningenstelsel,” aldus LTO.

Tot slot benadrukt LTO dat ook interimmers, positief geweigerden en andere bedrijven zonder juiste natuurtoestemming een oplossing nodig hebben. De organisatie hoopt dat de integrale stikstofaanpak die het kabinet deze zomer presenteert wél voldoende perspectief biedt voor ondernemers én vergunningverlening in Nederland.

De reactie van LTO kunt u hier lezen.