Vandaag presenteerden Agractie, NMV, NVP en DDB hun alternatieve voorstellen om Nederland van het stikstofslot te halen. LTO waardeert het zeer dat ook deze landbouworganisaties nu hun plannen ter bespreking op tafel hebben gelegd. In hun voorstellen zien we waardevolle onderdelen. Andere onderdelen roepen nog veel vragen op die om nadere toelichting of uitwerking vragen. De cruciale vraag is of deze plannen boeren voldoende rechtszekerheid bieden. Want daarover zijn we het eens: vergunningverlening moet zo snel mogelijk loskomen, en PAS-melders, Interimmers, positief-geweigerden en boeren die getroffen zijn door de ‘18 december-uitspraak’ over intern salderen moeten zo snel mogelijk worden gelegaliseerd.

Gedeelde probleemanalyse
De probleemanalyse die Agractie, NMV, NVP en DDB schetsen, komt grotendeels overeen met die van LTO. Terecht benadrukken zij daarbij het belang van een vitale landbouw en van het behoud van voedselzekerheid in een wereld die geopolitiek steeds instabieler wordt.

We delen de kritiek op de schijnnauwkeurigheid van zeer kleine depositieberekeningen. We delen ook de kritiek dat natuurdoelanalyses en beheerplannen beter moeten. Deze zijn te vaak gebaseerd op ontbrekende of gedateerde informatie over de natuurkwaliteit. En ze focussen te eenzijdig op stikstof, terwijl we weten dat de natuurkwaliteit wordt bepaald door een groot aantal drukfactoren (hydrologie, exoten, achterstallig natuurbeheer, recreatiedruk). Daarom moet veel meer prioriteit worden gegeven aan natuurmonitoring en aan (herstel)beheer in natuurgebieden zelf. Over die onderdelen zijn we het eens. Al deze onderwerpen legt LTO al jarenlang scherp op tafel in onze gesprekken met de minister.

Maak ook de onderbouwing openbaar
Om vergunningverlening los te krijgen, pleiten de landbouwpartijen voor het invoeren van een drempelwaarde van 21 mol en 3% van de KDW, of voor significantiestroken van 250 meter langs stikstofgevoelige habitats. De partijen benadrukken dat in de rest van het land emissiereductiebeleid noodzakelijk is. Daarbij noemen zij bronmaatregelen, productieplafonds, afroming bij overdracht en de inzet van BBT bij nieuwe vergunningen. Het voorstel maakt echter niet duidelijk hoeveel reductie hiermee in de komende jaren bereikt wordt. Belangrijker nog: het voorstel maakt ook niet duidelijk hoe deze reductie geborgd wordt. Terwijl gerechtelijke uitspraken en politieke standpunten die borging wel degelijk vereisen. Daarom kiest LTO ervoor om de KDW te verwijderen uit de wet en de vergunningverlening, en te vervangen door geborgde emissiereductiedoelen in de wet.

In hun presentatie zeggen de landbouwpartijen dat er een juridische en wetenschappelijke onderbouwing is voor de invoering van de door hen voorgestelde drempelwaarden. Maar die onderbouwing zelf hebben zij niet openbaar gemaakt.  Voor de politieke besluitvorming in de komende weken en maanden zou het goed zijn als de genoemde wetenschappelijke en juridische onderbouwing van hun voorstellen ook naar buiten komt en wordt meegewogen in het debat en de besluitvorming.

Rechtszekerheid
Daarnaast blijft de vraag onbeantwoord hoe additonaliteit in deze voorstellen wordt opgelost. Daar zit een belangrijke vraag: emissiereductie wordt in de plannen niet (beleidsmatig en juridisch) geborgd. Terwijl gerechtelijke uitspraken al jarenlang laten zien dat geborgde emissiereductie een randvoorwaarde is voor vergunningverlening. Cruciaal is de vraag of dit alternatieve pakket, binnen de Nederlandse context, bijdraagt aan vergunningverlening, aan het legaliseren van PAS-melders en overige knelgevallen, en of het een antwoord biedt waardoor handhavings- en intrekkingsverzoeken afgewezen kunnen worden. Voor LTO is het een harde randvoorwaarde dat intrekkings- en handhavingsverzoeken met een pakket afgewezen kunnen worden.

Aan tafel
Slechte kabinetsplannen kunnen van tafel door zelf betere alternatieven op tafel te leggen. Vanuit die overtuiging proberen we sinds 26 juni om het stikstofpakket aan te passen en te verbeteren. En spreken we daarover met het kabinet, met Tweede en Eerste Kamerleden, met provincies en maatschappelijke organisaties. We zijn verheugd dat Agractie, NMV, NVP en DDB nu ook hun stikstofvoorstellen op tafel leggen. We roepen LVVN-minister Van Essen op om alle plannen serieus te bekijken en op korte termijn door te laten rekenen op doelbereik en rechtszekerheid.

Inzet LTO
De partijen die zich verenigd hebben in de ‘Landbouw Alliantie, hebben LTO niet gevraagd om daaraan mee te doen. Wij menen ook dat iedere organisatie zijn eigen rol te vervullen heeft. We kiezen voor samenwerking waar dat kan (daarover lopen ook gesprekken), én we zien onze verschillende rollen en posities ook als een kracht die de sector in zijn geheel sterker maakt.

De inzet van LTO blijft ongewijzigd: LTO heeft steeds benadrukt dat de stikstofaanpak pas geslaagd is als die aan drie basisvoorwaarden voldoet: 1) geen enkele boer die wil investeren in de toekomst van het bedrijf moet gedwongen worden om te stoppen, 2) boeren moeten ruimte krijgen om keuzes te maken die passen bij het eigen vakmanschap en het karakter van het eigen bedrijf, en 3) iedere boer die stappen wil zetten, moet perspectief hebben op een toekomstbestendigheid bedrijf waarmee een goede boterham verdiend kan worden.

Daarbij zetten we ons in voor een goede toekomst voor alle agrarische bedrijven in Nederland: van extensief of biologisch tot intensief of hoogtechnologisch. Vanuit onze absolute overtuiging dat de verscheidenheid van onze land- en tuinbouw haar grootste kracht is!

Op maandag 5 oktober bracht staatssecretaris Erkens op uitnodiging van LTO Nederland, BLHB en NAJK een werkbezoek aan het melkveebedrijf van familie De Vries in Stolwijk. Tijdens het werkbezoek stond de voorgenomen herziening van de pachtregelgeving centraal. LTO Nederland, BLHB en NAJK zijn al geruime tijd nauw betrokken bij dit dossier en stonden mede aan de basis van de notitie Transitie in de pacht die belangrijke bouwstenen heeft geleverd voor het huidige conceptwetsvoorstel.

In het gesprek met staatssecretaris Erkens hebben we benadrukt dat bestaande reguliere pachtovereenkomsten gerespecteerd moeten worden. Voor veel (pachtafhankelijke) bedrijven vormen deze overeenkomsten namelijk een belangrijk fundament voor de continuïteit van de bedrijfsvoering. Ook hebben we gesproken over de pachtprijs bij de nieuwe pachtvorm standaardpacht. LTO Nederland, BLHB en NAJK hebben daarbij aangegeven dat langjarige pacht vooral succesvol kan zijn wanneer sprake is van een evenwichtige pachtprijs die in verhouding staat tot het opbrengend vermogen van de grond.

Gelijk speelveld
Met betrekking tot het maken van duurzaamheidsafspraken hebben we aangegeven dat generieke regelgeving hiervoor het meest geëigende instrument is. Verduurzaming via algemene regelgeving zorgt namelijk voor gelijke spelregels voor alle ondernemers ongeacht of grond in eigendom is of wordt gepacht.

Als toch de keuze wordt gemaakt voor het maken van duurzaamheidsafspraken binnen pachtcontracten dan gaat de voorkeur uit naar afspraken op vrijwillige basis en met wederzijdse instemming van pachter en verpachter met een focus op afspraken die bijdragen aan een gezonde en weerbare bodem.

Eerlijke pachtprijs
Tot slot hebben we bij staatssecretaris Erkens aandacht gevraagd voor een eerlijkere pachtprijssystematiek. Binnen bestaande pachtprijsgebieden kunnen aanzienlijke verschillen bestaan in grondkwaliteit en opbrengstvermogen. Daarom hebben we voorgesteld om te onderzoeken of met behulp van Kadastergegevens een verdere differentiatie van de regionormen mogelijk is zodat de pachtprijs beter aansluit bij de feitelijke kwaliteit en gebruikswaarde van de grond.

Evenwichtig pachtstelsel
LTO Nederland, NAJK en BLHB kijken terug op een constructief werkbezoek. Staatssecretaris Erkens nam ruim de tijd om kennis te nemen van de praktijkervaringen van pachters en ging open het gesprek aan over de uitdagingen en kansen binnen het toekomstige pachtstelsel. Vanuit het Ministerie van LVVN bestaat de bereidheid om samen met ons verder te werken aan een evenwichtig pachtstelsel met voldoende draagvlak in de praktijk.

Op woensdag 7 oktober nam Eric Douma, namens LTO Nederland, NAJK en Biohuis, deel aan de Tweede Kamer rondetafel-bijeenkomst over het Investeringsfonds Duurzame Landbouw (IDL). LTO Nederland heeft het belang van het IDL onderstreept en aandacht gevraagd voor verbetering en uitbreiding van het fonds.

Wat is het IDL?
Boeren en tuinders die willen verduurzamen moeten vaak grote investeringen doen. Het Investeringsfonds Duurzame Landbouw (IDL) helpt boeren en tuinders deze investeringen te financieren. Door achtergestelde leningen met lagere rentes te verstrekken zorgt zij voor het lostrekken van privaat kapitaal. Het IDL biedt gunstige voorwaarden voor boeren en tuinders die hun bedrijf willen verduurzamen. De achtergestelde lening verlaagt het risico voor andere financiers en kan zo helpen de totale financiering rond te krijgen. De rente van 1%, de lange looptijd en de mogelijkheid de eerste jaren niet af te lossen, geven ruimte om investeringen te doen. Daarbij houdt bovendien de ondernemer de vrijheid zelf passende maatregelen te kiezen.

Rondetafelgesprek IDL
Op 7 oktober organiseerde de vaste Kamercommissie Landbouw een rondetafelgesprek om het IDL te evalueren. Een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer is een informatiebijeenkomst waarin Kamerleden vragen kunnen stellen aan experts. Gisteren stelden de Kamerleden Jan Arie Koorevaar (CDA), Wim Meulenkamp (VVD), Anne-Marijke Podt (D66) en Laura Bromet (PRO) vragen aan de organisatie achter IDL, banken en dus ook aan LTO Nederland.

Verdienmodel van boeren en tuinders
Namens LTO zat Eric Douma (bestuurder commissie MOO) aan tafel die aangaf dat investeringen en toegang tot kapitaal essentieel is voor de land- en tuinbouw om grote uitdagingen het hoofd te bieden. LTO Nederland is blij met het IDL maar het fonds ook voor meer bedrijven toegankelijk maken.

Het IDL past bij de inzet van LTO Nederland op doelsturing: boeren en tuinders kiezen zelf passende maatregelen om de gestelde doelen te halen. De voorwaarden dienen wel te blijven aansluiten bij de verschillende opgaven en mogelijkheden in sector. Daarnaast is het belangrijk aandacht te blijven geven aan het structurele verdienmodel van boeren en tuinders. Structurele kosten van publieke doelen moeten niet blijven hangen in een steeds hogere schuld van de ondernemer.

Formele openstelling voor alle sectoren betekent nog geen gelijkwaardige toegang.
Voor het verkrijgen van financiering vanuit het IDL is het immers nodig om aan de acht duurzaamheidsdoelstellingen aandacht te geven, en bij vijf te verbeteren, en op de andere mag geen verslechtering plaatsvinden. Dit zorgt er echter voor dat een integrale omschakeling voor  bepaalde sectoren eerder of makkelijker binnen de kaders valt dan voor andere sectoren, vooral door de vaste eis van stikstofreductie. Bepaalde sectoren vallen dan buiten de kaders, terwijl zij wel belangrijke stappen kunnen zetten op waterkwaliteit, bodem of het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen.

LTO Nederland vraagt dan ook om aantoonbare verbetering op meerdere doelen, welke passen bij het bedrijf en zijn omgeving, zonder dat één doel voor alle sectoren verplicht wordt gesteld. Klimaatadaptatie kan extra worden meegenomen in de beoordeling. Daarnaast is het interessant een lichtere route toe te voegen voor gerichte verduurzamingsinvesteringen. Een samenhangend investeringspakket kan veel opleveren, zonder aan ten minste vijf doelen bij te dragen of een volledige omschakeling te vragen.

Robotisering en digitalisering
Verder pleit LTO Nederland ervoor om ook investeringen in robotisering en digitalisering als volwaardige verduurzamingsinvestering binnen het IDL te betrekken, complementair aan het voorgestelde garantie-instrument voor robotisering.

Biologische boeren
Ten slotte is het van belang om het IDL ook toegankelijk te houden voor biologische boeren. In het rapport Toegankelijkheid financiële regelingen en regeldruk voor biologische boeren (p. 26) van Biohuis en Bionext wordt geconcludeerd dat boeren die al biologisch werken grotere investeringen moeten doen. Daarnaast ligt het accent bij IDL op de dierhouderij terwijl ook biologische tuinders en akkerbouwers investeren in het verduurzamen van de bedrijfsvoering. Het zou daarom goed zijn om ook voor bestaande biologische boeren en tuinders voorlichting te geven over de mogelijkheden van IDL.

Financiering van omschakeling moet gezien worden in samenhang met bedrijfsopvolging
Een omschakeling kan meerdere investeringen en stappen over verschillende jaren vragen. Het is goed dit in samenhang te beoordelen op basis van een meerjarig bedrijfsplan. Daarbij kan de financiering door het IDL en andere financiers dan worden afgestemd daarop, zodat noodzakelijk onderdelen van het plan ook daadwerkelijk kunnen worden uitgevoerd.

Bedrijfsovername is bovendien een goed moment om de bedrijfsvoering aan te passen. Tegelijkertijd komen voor de jonge boer de lasten van de overname en de investeringen in verduurzaming samen. Jonge en startende ondernemers kunnen al gebruikmaken van het IDL. LTO Nederland vraagt om die mogelijkheid beter te verbinden met de overnamefinanciering. Dit kan in lijn met de eerdere oproep van NAJK. Zij pleiten voor meer en bredere fiscale steun voor jonge boeren. Eric Douma sloot zich hierbij aan en gaf aan dat het van belang is om de fiscale regelingen voor boeren en tuinders te behouden.

Lange termijn verdienmodel is van belang
LTO Nederland vraagt de politiek dan ook om financiering te verbinden met inzet op langjarige beloning voor publieke diensten en goede afspraken in de keten over vergoeding van verduurzaming. Ondernemers hebben bovendien duidelijke regels en zekerheid nodig over de termijn waarin zij investeringen kunnen terugverdienen. Het fonds kan zo helpen bedrijven toekomstbestendig te maken, maar de kosten van maatschappelijke ambities kunnen niet telkens bij de boer of de tuinder weggelegd worden.

Ons position paper voor de rondetafel is hier te lezen.

De inbreng van Eric Douma tijdens de Rondetafel is hier terug te kijken.

Op woensdag 7 oktober heeft LTO Nederland als sociale partner op het Catshuis met kabinet, de andere werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland en vakbonden FNV, CNV en VCP een goed en belangrijk gesprek gevoerd. LTO Nederland is blij dat alle partijen weer aan tafel zitten en met elkaar in gesprek willen gaan de komende maanden. LTO Nederland zet zich hierbij in voor onze leden en voor een goed verdienmodel voor boeren en tuinders.

Ger Koopmans sprak namens LTO Nederland op het Catshuis over sociale zekerheid, de arbeidsmarkt en de economie. De eerste stappen zijn nu gezet. De komende periode gaan we gebruiken om te kijken over welke onderwerpen we afspraken kunnen maken. Hierbij hebben we oog voor de korte termijn en de lange termijn.

Er zullen de komende maanden nog veel gesprekken gevoerd moeten worden. Daarbij is er een aantal belangrijke thema’s waar we verder over gaan spreken. We zullen in ieder geval spreken over economische groei, de WIA en de verkorting van de periode van loondoorbetaling bij ziekte door de werkgever.

Als het gaat om economische groei zullen we ons hardmaken voor de belangen van agrarische ondernemers. Ger Koopmans: ‘’In het overleg heb ik aandacht gevraagd voor deregulering en inspectielast die economische groei in de weg zit.‘’

De agrarische sector levert een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse economie. Boeren en tuinders vormen de basis van een agrocomplex dat in 2022 bijvoorbeeld €66 miljard toegevoegde waarde realiseerde en werk bood voor circa 605.000 arbeidsjaren. In 2025 heeft Nederland voor €137,5 miljard euro aan landbouwgoederen uitgevoerd. Deze cijfers geven aan dat een sterke boer en tuinder het Nederlandse verdienvermogen versterken en dat het agrarische belang goed meegewogen moet worden in de komende maanden.

Foto: Dirk Hol

Agrarische Week van de Huisvesting laat zien hoe gemeenten en werkgevers samen oplossingen realiseren

Nederland heeft internationale werknemers hard nodig om groenten, fruit, bloemen en planten te telen en oogsten, maar biedt onvoldoende ruimte om deze mensen fatsoenlijk te huisvesten. Uit een landelijke peiling onder werkgevers in de land- en tuinbouw blijkt dat 71 procent zijn medewerkers het liefst op of nabij het eigen bedrijf huisvest, terwijl de helft van de ondernemers aangeeft dat gemeenten hiervoor weinig tot geen ruimte bieden. Daarmee dreigt de vastgelopen woningmarkt ook een probleem te worden voor de Nederlandse voedselproductie.

Jaarlijks werken naar schatting tussen de 100.000 en 150.000 internationale werknemers in de Nederlandse land- en tuinbouw. Zij spelen een belangrijke rol bij het telen, verzorgen, oogsten en verwerken van producten die dagelijks op tafel komen of hun weg vinden naar consumenten in binnen- en buitenland.

Volgens de organiserende partijen raakt dit vraagstuk niet alleen individuele bedrijven. Helma Vermuë, bestuurder LTO Noord: “Deze mensen zijn onmisbaar voor onze voedselproductie. Dan moeten wij ondernemers ook faciliteren met goed beleid om huisvesting mogelijk te maken. Als werknemers geen goede plek hebben om te wonen, wordt het uiteindelijk ook moeilijker om voldoende mensen te vinden voor de oogst en de productie. Gemeenten die wél ruimte bieden, laten zien dat het kan.”

Het kan wél
Een van die voorbeelden is te vinden in West Betuwe. Fruitteler Erik van Haarlem investeerde in kwalitatieve huisvesting op zijn bedrijf voor tijdelijke medewerkers. Volgens hem is goede huisvesting een belangrijke reden waarom veel medewerkers jaarlijks terugkeren. Ongeveer 70 tot 80 procent van zijn Poolse medewerkers komt ieder jaar opnieuw naar zijn bedrijf. “Als ik ergens tijdelijk zou werken, zou ik ook op een nette en fijne plek willen verblijven.” De gemeente werkte samen met de ondernemer aan een oplossing die past binnen de lokale situatie. Daarmee laat West Betuwe zien hoe maatwerk, leefbaarheid en goed werkgeverschap hand in hand kunnen gaan.

Op weg naar oplossingen: Agrarische week van de Huisvesting
Deze en andere praktijkvoorbeelden staan centraal tijdens de Agrarische Week van de Huisvesting. Tijdens deze week delen gemeenten, werkgevers, huisvesters en experts kennis, ervaringen en succesvolle aanpakken. Het doel is om bestuurders, beleidsmakers en ondernemers te inspireren met oplossingen die bijdragen aan goede huisvesting, een leefbare omgeving én een toekomstbestendige land- en tuinbouw.

De Agrarische Week van de Huisvesting – van 5 tot en met 9 oktober 2026 – valt bewust samen met de Week van Ons Eten. Helma Vermuë: “Tijdens de Week van Ons Eten staan we stil bij de herkomst van ons voedsel. Achter dat voedsel staan ook de mensen die het telen, oogsten en verwerken. Goede huisvesting is daarom niet alleen een woonvraagstuk, maar ook een onderdeel van een sterke en toekomstbestendige voedselketen.”

De Agrarische Week van de Huisvesting is een initiatief van LTO Nederland, LTO Noord, ZLTO, LLTB, Greenports Nederland, NFO, KAVB en andere vaktechnische organisaties uit de sector. De initiatiefnemers roepen gemeenten, provincies, ondernemers en andere betrokkenen op om kennis te delen, van elkaar te leren en samen te werken aan meer kwalitatieve huisvesting voor internationale werknemers.

Meer weten? Kijk op www.werkgeverslijn.nl/agrarischeweekvandehuisvesting voor het programma.

De multifunctionele landbouw stond in de belangstelling tijdens een werkbezoek van Anne-Marijke Podt, Tweede Kamerlid voor D66. Op uitnodiging van de Federatie Landbouw en Zorg (FLZ) en de vakgroep Multifunctionele Landbouw (MFL) van LTO Nederland bezocht zij boerderij Veld-Zicht te Hekendorp (UT).

Het verdiepen van de kennis over de multifunctionele landbouw stond centraal. Boerderij Veld-Zicht vormde hiervoor een inspirerend voorbeeld. Het bedrijf combineert melkveehouderij met agrarische kinderopvang, een zorgboerderij voor ouderen met dementie en agrarisch natuurbeheer.

Ondernemer Petra Blom gaf een bevlogen toelichting op de ontwikkeling van het bedrijf. Zij schetste hoe de verschillende activiteiten elkaar versterken en hoe professionele zorg, kinderopvang en landbouw op een waardevolle manier samenkomen en een belangrijke maatschappelijke bijdrage leveren. Daarbij ging zij ook in op de knelpunten waar MFL-ondernemers in de praktijk tegenaan lopen, waarmee ze de bredere uitdagingen binnen de sector tastbaar maakte.

Een belangrijk onderdeel van het werkbezoek was het gesprek over de kansen en uitdagingen in de diverse MFL-sector. Er werd uitgebreid stilgestaan bij de regeldruk en de vergunningverlening in de ruimtelijke ordening. MFL vraagt om ruimte in beleid om activiteiten te kunnen ontplooien.

Anne-Marijke Podt gaf aan onder de indruk te zijn en de rode loper te willen uitleggen voor de multifunctionele landbouw. Ook LTO Noord-voorzitter Dirk Bruins en Bart Pijnenburg, voorzitter van de vakgroep Multifunctionele Landbouw, kijken terug op een geslaagd werkbezoek. Zij zien het bezoek als een belangrijke stap in de verdere ontwikkeling van de multifunctionele landbouw in Nederland.

De voorzieningenrechter van de rechtbank Midden-Nederland heeft het verzoek van LTO, POV, Vee&Logistiek en KAVB (de belangenbehartigers) om het Woo-besluit over agrarische gegevens (Woo/2023/066) te schorsen, afgewezen. Daardoor staat het de minister vrij de gevraagde informatie aan Mobilisation for the Environment (MOB) te verstrekken en openbaar te maken. We zijn teleurgesteld over deze uitkomst en maken ons grote zorgen over de gevolgen voor agrarische ondernemers en hun gezinnen.

Oordeel voorzieningenrechter
De rechtbank behandelt in de uitspraak uitvoerig de aangevoerde belangen en beroepsgronden. De voorzieningenrechter oordeelt onder meer dat de collectieve belangenorganisaties belanghebbende zijn en dat geen sprake is van misbruik van procesrecht.

De gevolgde zienswijzeprocedure via een publicatie in de Staatscourant acht de voorzieningenrechter voldoende geschikt en zorgvuldig. De publicatie was volgens de rechter wel verwarrend, omdat daarin werd gesproken over gegevens van “veehouders”, terwijl de openbaarmaking ook akkerbouwers raakt. Ook de brief waarmee derde-belanghebbenden over het Woo-besluit zijn geïnformeerd sloot niet goed aan bij het besluit en vermeldde ten onrechte dat bezwaar in plaats van beroep openstond. Volgens de voorzieningenrechter zijn agrariërs hierdoor echter niet zodanig of onevenredig in hun belangen geschaad dat dit tot schorsing moet leiden.

Inhoudelijk kwalificeert de voorzieningenrechter huisvestingsgegevens, locatiegegevens en dieraantallen als emissiegegevens. Dat een deel van deze informatie eerder openbaar is gemaakt, dat het om historische gegevens gaat of dat gegevens betrekking hebben op oudere huisvestingssystemen, staat volgens de rechter niet aan hernieuwde openbaarmaking in de weg. Gegevens uit de landbouwtelling over landgebruik en gewascodes worden als milieugegevens aangemerkt. Voor die gegevens bestaat ruimte voor een belangenafweging, maar de voorzieningenrechter laat het belang van openbaarheid in dit geval zwaarder wegen dan het belang van agrariërs bij niet-openbaarmaking. Ook de ingeroepen uitzonderingsgronden uit de Wet open overheid leiden volgens de rechter niet tot weigering van openbaarmaking.

Grote impact op agrarische gezinnen
We beseffen hoe groot de impact van deze openbaarmaking is. Naar schatting beschikt circa 50 procent van de agrariërs buiten hun schuld niet over een volledige vergunning voor alle activiteiten. Zij mochten er op basis van het destijds geldende overheidsbeleid op vertrouwen dat daarvoor geen aanvullende vergunning nodig was en hebben vanuit dat uitgangspunt vaak forse investeringen gedaan.

Dat MOB nu gegevens over een lange reeks jaren uit de landbouwtelling en de Gecombineerde opgave kan ontvangen, zorgt voor extra onzekerheid en stress en heeft een diepe impact op agrarische gezinnen. We houden er rekening mee dat MOB de historische gegevens gebruikt om referentiesituaties vast te stellen en de gegevens inzet voor handhavingsverzoeken of verzoeken tot intrekking van vergunningen. Juist tegen de achtergrond van de bestaande vergunningenproblematiek vergroot dit de zorgen op het boerenerf.

Vertrouwen in de overheid onder druk
Agrariërs hebben gegevens in de Gecombineerde opgave steeds aan de overheid verstrekt in de veronderstelling dat daarmee vertrouwelijk wordt omgegaan. Openbaarmaking van gevoelige, tot individuele bedrijven en gezinnen herleidbare informatie zet dat vertrouwen ernstig onder druk. We vinden dat de wetgever en overheid oog moet hebben voor de context waarin deze gegevens zijn verstrekt en voor de reële gevolgen van openbaarmaking.

Maak werk van uitvoering van Kamermoties
We vinden het van groot belang dat de regering uitvoering geeft aan de aangenomen Kamermoties die oproepen tot inzet op herziening van de Europese regels over de openbaarmaking milieu-informatie. Het doel moet zijn dat gevoelige agrarische gegevens uitsluitend op een hoger abstractieniveau openbaar worden gemaakt, zodat deze niet tot individuele boerenbedrijven en -gezinnen zijn te herleiden. Transparantie en bescherming van de persoonlijke en bedrijfsmatige belangen van agrariërs moeten daarbij beter met elkaar in balans worden gebracht.

Nu het verzoek om een voorlopige voorziening is afgewezen, staat de door de belangenbehartigers verzochte voorlopige voorzieningen openbaarmaking niet meer in de weg. We onderzoeken de impact van de nog lopende verzoeken voor voorlopige voorzieningen van andere belanghebbenden (o.a. van individuele agrariërs) op de openbaarmaking. Verder bestuderen we de uitspraak en bespreken op korte termijn met de betrokken partijen en de advocaat welke vervolgstappen nog zinvol en mogelijk zijn.

Lees hier de volledige uitspraak.

Hoe zorgen we ervoor dat talent, ondernemerschap en leiderschap in de agrarische sector alle ruimte krijgen, ongeacht of iemand man of vrouw is? Die vraag staat centraal tijdens de Agri-Inspiratiedag op 29 oktober in de Rijtuigenloods in Amersfoort. Organisatoren LTO Noord, ZLTO en LLTB verwachten honderden bezoekers uit de hele sector en roepen vrouwen én mannen op om deel te nemen aan de dag.

De Agri-Inspiratiedag vindt plaats in het kader van het door de Verenigde Naties uitgeroepen International Year of the Woman Farmer. Daarmee wordt wereldwijd aandacht gevraagd voor de belangrijke bijdrage van vrouwen aan voedselproductie, ondernemerschap, innovatie en de leefbaarheid van het platteland.

Hoewel vrouwen al generaties lang een onmisbare rol spelen op agrarische bedrijven, is hun economische positie niet altijd goed geregeld. Ook zijn zij nog onvoldoende zichtbaar in beleid en regelgeving, bestuurskamers, belangenorganisaties en andere leidinggevende functies. Volgens de organisatoren is dat niet alleen een gemiste kans voor vrouwen zelf, maar voor de hele sector.

“De landbouw staat voor grote uitdagingen. Juist daarom hebben we alle talenten nodig. Functies en verantwoordelijkheden zouden moeten worden ingevuld op basis van kwaliteiten, kennis en ambitie, niet op basis van traditionele rolpatronen of verwachtingen”, zegt Helma Vermuë, voorzitter van LTO Vrouw & Bedrijf en melkveehouder.

Een van de hoogtepunten van de dag is de keynote van olympisch kampioen en boerendochter Irene Schouten. In een openhartig verhaal deelt zij haar ervaringen over doorzettingsvermogen, keuzes maken en het combineren van verschillende rollen in het leven.

Daarnaast biedt het programma onder meer:

• interactieve sessies over leiderschap, storytelling en ondernemerschap;
• gesprekken over de dynamiek binnen familiebedrijven;
• workshops rond zelfvertrouwen en mentale fitheid;
• paneldiscussies met vertegenwoordigers uit de agrarische sector;
• uitgebreide netwerkmogelijkheden.

De organisatoren verwachten zo’n 400 deelnemers te verwelkomen. De bijeenkomst is nadrukkelijk niet alleen bedoeld voor vrouwen. Juist door mannen en vrouwen samen aan tafel te brengen ontstaat ruimte voor nieuwe inzichten, meer begrip en een sector waarin iedereen de kans krijgt zich te ontwikkelen en invloed uit te oefenen.

De Agri-Inspiratiedag vindt plaats op donderdag 29 oktober in de Rijtuigenloods in Amersfoort. Meer informatie en tickets zijn beschikbaar via www.agri-inspiratiedag.nl.

Staatssecretaris Eerenberg van Financiën heeft in de Algemene Financiële Beschouwingen (AFB) aangegeven niet te willen tornen aan de landbouwvrijstelling. Eerder berichtte het Financieel Dagblad dat het kabinet de landbouwvrijstelling ter discussie zou willen stellen. LTO Nederland heeft in haar inbreng op de Algemene Financiële Beschouwingen nadrukkelijk opgeroepen om de landbouwvrijstelling in stand te houden.

Rust op fiscaal gebied is nu geboden
Een werkend fiscaal kader is van wezenlijk belang voor de agrarische sector. Vooral nu er al heel veel afkomt op boeren en tuinders. Het bedrijf doorgeven aan de volgende generatie is essentieel en daarvoor is rust op fiscaal gebied nu van belang.

Het Financieel Dagblad berichtte eerder dat het kabinet zou overwegen om de landbouwvrijstelling af te schaffen. LTO Nederland heeft zich daarom ingezet richting Kamer en kabinet om de landbouwvrijstelling te behouden. In reactie op Kamerlid Theunissen (PvDD) heeft Staatssecretaris Eerenberg bevestigd dat het kabinet op dit moment niet wil tornen aan de landbouwvrijstelling.

De staatssecretaris gaf aan dat hij en de rest van het kabinet niet ‘nog een nieuw gesprek met de sector wil openen’ naast het stikstofdossier. Eerenberg: ‘Er speelt veel in de sector op dit moment en dat betekent dat een van de afwegingen kan zijn: laten we de sector die volop met het stikstofpakket bezig is, één uitdaging tegelijk geven’.

Behoud landbouwvrijstelling
LTO Nederland houdt dit scherp in de gaten en zet zich in voor het behoud van de landbouwvrijstelling. Het afschaffen van de landbouwvrijstelling leidt ertoe dat stijgingen van de WEVAB-waarde (Waarde Economisch Verkeer bij Agrarische Bestemming) van grond belast worden. De waardestijgingen vinden jaarlijks plaats, maar afrekening gebeurt alleen bij herwaardering. Het meest voorkomende geval van herwaardering is bij verkoop, en dus bij bedrijfsoverdracht van de stoppende ondernemer naar de opvolger.

De landbouwvrijstelling is van belang om liquiditeit te genereren bij overdracht en grondmobiliteit mogelijk te maken. Daarnaast wordt de waardestijging van grond vaak gebruikt als pensioenpot voor de stoppende ondernemer. Dit komt doordat de rentabiliteit van de onderneming soms te weinig ruimte kent voor de opbouw van een goede pensioenpot. Door het te belasten blijft er minder over voor de stoppende ondernemer. Vaak is de stoppende ondernemer niet zomaar iemand, maar vaak de ouder of familielid van de opvolger. De opvolger zal dus altijd zorgen voor een goed pensioen van de stopper.

Indien er dan minder overblijft uit de waardestijging van de grond, zullen andere liquide middelen nodig zijn om voor een goede oude dag te zorgen voor de stopper. Het gevolg ervan is dat er dan minder liquide middelen overblijven voor de opvolger om te gebruiken in investeringen in bijvoorbeeld stikstof, dierwaardigheid of waterkwaliteit.

Actie op fiscaal gebied geboden
LTO Nederland blijft daarom scherp toezien op het behoud van de landbouwvrijstelling. Daarnaast zet het zich in op andere fiscale dossiers zoals vruchtwisseling en de familievrijstelling. Op het thema van de familievrijstelling roepen wij staatssecretaris Eerenberg en minister Van Essen ook nadrukkelijk op om in actie te komen. Het recent gepubliceerde standpunt van de Belastingdienst over de familievrijstelling blokkeert agrarische bedrijfsopvolging. Wij hebben hier eerder over bericht en roepen wederom op tot actie. LTO Nederland roept de Tweede Kamer op om deze nieuwe benadering te verruimen zodat bedrijfsoverdrachten niet om fiscale redenen stil komen te liggen en de familievrijstelling blijft bijdragen aan het doel.

Veel agrariërs hebben vragen over de vervolgstappen in Woo-procedure Woo/2023/066. In deze zaak heeft RVO eerdere bezwaarschriften doorgestuurd naar de rechtbank. In dit document geven we een update naar aanleiding van de regiezitting van 9 juli 2026. In dit bericht wordt toelichting gegeven op de stand van zaken is, welke keuzes agrariërs nu hebben rond het griffierecht en wat LTO blijft doen om openbaarmaking van gevoelige bedrijfsgegevens zo veel mogelijk te beperken. Ook zitten voorbeeldteksten in bijgevoegd document.

Kort samengevat:
Tijdens de regiezitting bleek dat partijen uiteenlopende opvattingen hadden over de wijze waarop het proces vormgegeven kan worden. De rechtbank heeft slechts een beperkt aantal procesbeslissingen genomen. Het is op dit moment nog niet duidelijk hoe de rechtbank het grote aantal zaken op gaat pakken.

Veel agrariërs ontvangen ondertussen wel herinneringen voor het griffierecht.
Zij moeten daarom zelf kiezen of zij hun individuele procedure willen voortzetten (dan wel betalen), intrekken of laten eindigen (dan niet betalen).

LTO blijft via de collectieve procedure opkomen voor de sector en zich inzetten om openbaarmaking van gevoelige bedrijfsgegevens zo veel mogelijk te beperken. De volgende zitting, over het verzoek van LTO tot schorsing van het openbaarmakingsbesluit, vindt waarschijnlijk plaats op 17 september 2026.

Lees voor meer informatie hier verder: Update Woo.2023.066 – 20260727

LTO en het Verbond van Verzekeraars organiseren op 22 september 2026 een bijeenkomst over de verzekerbaarheid van technologische innovaties in de land- en tuinbouw. Robotisering, digitalisering en AI bieden grote kansen voor boeren en tuinders. Ze helpen ondernemers om slimmer, efficiënter en duurzamer te werken. Om deze innovaties goed in de praktijk te brengen, moeten ondernemers erop kunnen vertrouwen dat risico’s helder zijn en goed verzekerd kunnen worden.

Tijdens de bijeenkomst brengen LTO, het Verbond van Verzekeraars en andere betrokken partijen de belangrijkste knelpunten en oplossingsrichtingen in beeld. Sectororganisaties, verzekeraars, overheid, kennisinstellingen en technologieleveranciers gaan met elkaar in gesprek over concrete casussen uit de praktijk. Zo werken we samen aan voorwaarden waaronder innovaties veilig, verantwoord en verzekerbaar kunnen worden toegepast.

Voor LTO is duidelijk: innovatie is hard nodig voor een toekomstbestendige sector. Arbeidstekorten, stijgende kosten, verduurzaming en veranderende wet- en regelgeving vragen om nieuwe oplossingen. Tegelijk mogen onzekerheden over aansprakelijkheid, veiligheid, cyberrisico’s, data of regelgeving ondernemers niet onnodig afremmen.

Programma
Het programma start met een opening door LTO en het Verbond van Verzekeraars, gevolgd door een inhoudelijke aftrap. Deelnemers gaan daarna in twee rondes uiteen in ronde tafelgesprekken. De opbrengsten worden plenair met elkaar gedeeld. De bijeenkomst wordt afgesloten met een informele borrel.

Met deze bijeenkomst wil LTO samen met het Verbond van Verzekeraars een praktische basis leggen voor verzekerbaarheid die innovatie in de sector mogelijk maakt. De inbreng van ondernemers, verzekeraars, leveranciers, overheid en kennispartijen is daarbij onmisbaar.

De ronde tafel vindt plaats op 22 september 2026 van 14.00 tot 17.30 uur aan de Bordewijklaan 2 in Den Haag. De inloop start om 13.30 uur.

Aanmelden is op persoonlijke titel en kan via de aanmeldpagina van het Verbond van Verzekeraars. Nadere praktische informatie volgt na aanmelding.

“De boosheid wordt, hoe langer je erover nadenkt, alleen maar groter. Dit kan niet in een rechtsstaat.” Zo reageert LTO-voorzitter Ger Koopmans op het voornemen van Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant om de rechtsgeldige natuurvergunningen van vijf Brabantse pluimveehouders in te trekken naar aanleiding van intrekkingsverzoeken van Mobilisation for the Environment (MOB): “Ondernemers die jarenlang keurig meewerken, investeren en hun uitstoot aantoonbaar terugdringen, worden nu door hun eigen overheid in de steek gelaten. Dat is onacceptabel.”

Wie meewerkt, mag niet worden afgestraft
De vijf getroffen ondernemers waren juist in opdracht van de rechter met een plan richting de provincie gekomen om hun emissies nog verder terug te dringen. “Deze boeren doen precies wat de overheid van hen vraagt: meebewegen, reduceren, investeren. Al maandenlang liggen er vergaande reductieplannen van de ondernemers bij de provincie die daar taal noch teken over heeft gegeven. Onbestaanbaar!”, zegt Koopmans: “En dan wordt alsnog je vergunning afgenomen. Dat is aan niemand uit te leggen. Wie ondernemers vraagt te investeren in een oplossing, moet hen ook rechtsbescherming bieden zolang zij aantoonbaar aan die oplossing werken.” LTO Nederland roept Gedeputeerde Staten op om náást de ondernemers te gaan staan in plaats van tegenover hen: verdedig de reductieplannen in de rechtszaal en werk niet zelf mee aan het intrekken van rechtsgeldige vergunningen.

Geen incident, maar een landelijk gevaar
Voor LTO Nederland reikt het Brabantse besluit veel verder dan deze vijf bedrijven. “Dit is geen Brabants probleem, dit is een landelijk probleem”, aldus Koopmans. Ook in andere provincies liggen reeds tientallen verzoeken van MOB, en boeren en tuinders door het hele land maken zich grote zorgen. “Als een provincie rechtsgeldige vergunningen zomaar kan intrekken, is geen enkele ondernemer in Nederland nog zeker van zijn bedrijf. En dit raakt niet alleen de landbouw: ook duizenden niet-agrarische bedrijven in Nederland lopen hetzelfde risico. Daarmee wordt het vertrouwen ondergraven waarop het nieuwe stikstofbeleid en alle gebiedsprocessen zouden moeten worden gebouwd.”

Minister spreekt zichzelf tegen
Scherpe kritiek heeft LTO Nederland ook op de reactie van minister Van Essen (LVVN). De minister heeft geen enkele formele rol in het besluit van de provincie, maar sloot zich er nog geen uur na de bekendmaking publiekelijk bij aan. “Onbegrijpelijk”, noemt Koopmans dat: “De minister vraagt met de kabinetsbrief van 26 juni om vertrouwen van boeren, provincies en gebiedsprocessen. Dan kun je niet accepteren dat vergunningen worden ingetrokken van ondernemers die juist op dat beleid anticiperen. Daarmee spreekt de minister zijn eigen beleid tegen.” LTO Nederland eist dat de minister publiekelijk uitspreekt dat het intrekken van rechtsgeldige vergunningen van ondernemers – die aantoonbaar uitvoering geven aan de stikstofaanpak – onacceptabel is. En dat hij alle beschikbare bestuurlijke en juridische middelen inzet om dit te voorkomen.

Volledige steun aan de getroffen ondernemers
LTO Nederland staat pal achter de vijf Brabantse pluimveehouders en achter ZLTO, en steunt alle andere ondernemers die met vergelijkbare handhavings- of intrekkingsverzoeken worden geconfronteerd. “We laten onze mensen niet vallen”, benadrukt Koopmans. “De LTO-familie staat naast deze ondernemers en hun gezinnen en zal juridische stappen tegen een intrekkingsbesluit waar mogelijk ondersteunen.” LTO Nederland ziet uit naar de extra vergadering van Provinciale Staten van Noord-Brabant op 14 augustus en verwacht dat de politiek daar haar verantwoordelijkheid neemt.

“Boeren willen vooruit en nemen hun verantwoordelijkheid. Dan mag de overheid hen niet in de rug aanvallen. Een betrouwbare overheid doet wat zij zegt — en dat betekent: bescherm de ondernemers die leveren”, besluit Koopmans.