Veel agrariërs hebben vragen over de vervolgstappen in Woo-procedure Woo/2023/066. In deze zaak heeft RVO eerdere bezwaarschriften doorgestuurd naar de rechtbank. In dit document geven we een update naar aanleiding van de regiezitting van 9 juli 2026. In dit bericht wordt toelichting gegeven op de stand van zaken is, welke keuzes agrariërs nu hebben rond het griffierecht en wat LTO blijft doen om openbaarmaking van gevoelige bedrijfsgegevens zo veel mogelijk te beperken. Ook zitten voorbeeldteksten in bijgevoegd document.

Kort samengevat:
Tijdens de regiezitting bleek dat partijen uiteenlopende opvattingen hadden over de wijze waarop het proces vormgegeven kan worden. De rechtbank heeft slechts een beperkt aantal procesbeslissingen genomen. Het is op dit moment nog niet duidelijk hoe de rechtbank het grote aantal zaken op gaat pakken.

Veel agrariërs ontvangen ondertussen wel herinneringen voor het griffierecht.
Zij moeten daarom zelf kiezen of zij hun individuele procedure willen voortzetten (dan wel betalen), intrekken of laten eindigen (dan niet betalen).

LTO blijft via de collectieve procedure opkomen voor de sector en zich inzetten om openbaarmaking van gevoelige bedrijfsgegevens zo veel mogelijk te beperken. De volgende zitting, over het verzoek van LTO tot schorsing van het openbaarmakingsbesluit, vindt waarschijnlijk plaats op 17 september 2026.

Lees voor meer informatie hier verder: Update Woo.2023.066 – 20260727

LTO en het Verbond van Verzekeraars organiseren op 22 september 2026 een bijeenkomst over de verzekerbaarheid van technologische innovaties in de land- en tuinbouw. Robotisering, digitalisering en AI bieden grote kansen voor boeren en tuinders. Ze helpen ondernemers om slimmer, efficiënter en duurzamer te werken. Om deze innovaties goed in de praktijk te brengen, moeten ondernemers erop kunnen vertrouwen dat risico’s helder zijn en goed verzekerd kunnen worden.

Tijdens de bijeenkomst brengen LTO, het Verbond van Verzekeraars en andere betrokken partijen de belangrijkste knelpunten en oplossingsrichtingen in beeld. Sectororganisaties, verzekeraars, overheid, kennisinstellingen en technologieleveranciers gaan met elkaar in gesprek over concrete casussen uit de praktijk. Zo werken we samen aan voorwaarden waaronder innovaties veilig, verantwoord en verzekerbaar kunnen worden toegepast.

Voor LTO is duidelijk: innovatie is hard nodig voor een toekomstbestendige sector. Arbeidstekorten, stijgende kosten, verduurzaming en veranderende wet- en regelgeving vragen om nieuwe oplossingen. Tegelijk mogen onzekerheden over aansprakelijkheid, veiligheid, cyberrisico’s, data of regelgeving ondernemers niet onnodig afremmen.

Programma
Het programma start met een opening door LTO en het Verbond van Verzekeraars, gevolgd door een inhoudelijke aftrap. Deelnemers gaan daarna in twee rondes uiteen in ronde tafelgesprekken. De opbrengsten worden plenair met elkaar gedeeld. De bijeenkomst wordt afgesloten met een informele borrel.

Met deze bijeenkomst wil LTO samen met het Verbond van Verzekeraars een praktische basis leggen voor verzekerbaarheid die innovatie in de sector mogelijk maakt. De inbreng van ondernemers, verzekeraars, leveranciers, overheid en kennispartijen is daarbij onmisbaar.

De ronde tafel vindt plaats op 22 september 2026 van 14.00 tot 17.30 uur aan de Bordewijklaan 2 in Den Haag. De inloop start om 13.30 uur.

Aanmelden is op persoonlijke titel en kan via de aanmeldpagina van het Verbond van Verzekeraars. Nadere praktische informatie volgt na aanmelding.

“De boosheid wordt, hoe langer je erover nadenkt, alleen maar groter. Dit kan niet in een rechtsstaat.” Zo reageert LTO-voorzitter Ger Koopmans op het voornemen van Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant om de rechtsgeldige natuurvergunningen van vijf Brabantse pluimveehouders in te trekken naar aanleiding van intrekkingsverzoeken van Mobilisation for the Environment (MOB): “Ondernemers die jarenlang keurig meewerken, investeren en hun uitstoot aantoonbaar terugdringen, worden nu door hun eigen overheid in de steek gelaten. Dat is onacceptabel.”

Wie meewerkt, mag niet worden afgestraft
De vijf getroffen ondernemers waren juist in opdracht van de rechter met een plan richting de provincie gekomen om hun emissies nog verder terug te dringen. “Deze boeren doen precies wat de overheid van hen vraagt: meebewegen, reduceren, investeren. Al maandenlang liggen er vergaande reductieplannen van de ondernemers bij de provincie die daar taal noch teken over heeft gegeven. Onbestaanbaar!”, zegt Koopmans: “En dan wordt alsnog je vergunning afgenomen. Dat is aan niemand uit te leggen. Wie ondernemers vraagt te investeren in een oplossing, moet hen ook rechtsbescherming bieden zolang zij aantoonbaar aan die oplossing werken.” LTO Nederland roept Gedeputeerde Staten op om náást de ondernemers te gaan staan in plaats van tegenover hen: verdedig de reductieplannen in de rechtszaal en werk niet zelf mee aan het intrekken van rechtsgeldige vergunningen.

Geen incident, maar een landelijk gevaar
Voor LTO Nederland reikt het Brabantse besluit veel verder dan deze vijf bedrijven. “Dit is geen Brabants probleem, dit is een landelijk probleem”, aldus Koopmans. Ook in andere provincies liggen reeds tientallen verzoeken van MOB, en boeren en tuinders door het hele land maken zich grote zorgen. “Als een provincie rechtsgeldige vergunningen zomaar kan intrekken, is geen enkele ondernemer in Nederland nog zeker van zijn bedrijf. En dit raakt niet alleen de landbouw: ook duizenden niet-agrarische bedrijven in Nederland lopen hetzelfde risico. Daarmee wordt het vertrouwen ondergraven waarop het nieuwe stikstofbeleid en alle gebiedsprocessen zouden moeten worden gebouwd.”

Minister spreekt zichzelf tegen
Scherpe kritiek heeft LTO Nederland ook op de reactie van minister Van Essen (LVVN). De minister heeft geen enkele formele rol in het besluit van de provincie, maar sloot zich er nog geen uur na de bekendmaking publiekelijk bij aan. “Onbegrijpelijk”, noemt Koopmans dat: “De minister vraagt met de kabinetsbrief van 26 juni om vertrouwen van boeren, provincies en gebiedsprocessen. Dan kun je niet accepteren dat vergunningen worden ingetrokken van ondernemers die juist op dat beleid anticiperen. Daarmee spreekt de minister zijn eigen beleid tegen.” LTO Nederland eist dat de minister publiekelijk uitspreekt dat het intrekken van rechtsgeldige vergunningen van ondernemers – die aantoonbaar uitvoering geven aan de stikstofaanpak – onacceptabel is. En dat hij alle beschikbare bestuurlijke en juridische middelen inzet om dit te voorkomen.

Volledige steun aan de getroffen ondernemers
LTO Nederland staat pal achter de vijf Brabantse pluimveehouders en achter ZLTO, en steunt alle andere ondernemers die met vergelijkbare handhavings- of intrekkingsverzoeken worden geconfronteerd. “We laten onze mensen niet vallen”, benadrukt Koopmans. “De LTO-familie staat naast deze ondernemers en hun gezinnen en zal juridische stappen tegen een intrekkingsbesluit waar mogelijk ondersteunen.” LTO Nederland ziet uit naar de extra vergadering van Provinciale Staten van Noord-Brabant op 14 augustus en verwacht dat de politiek daar haar verantwoordelijkheid neemt.

“Boeren willen vooruit en nemen hun verantwoordelijkheid. Dan mag de overheid hen niet in de rug aanvallen. Een betrouwbare overheid doet wat zij zegt — en dat betekent: bescherm de ondernemers die leveren”, besluit Koopmans.

LTO heeft samen met een brede coalitie van partijen, waaronder Natuur & Milieu, NAJK, VNO-NCW en de vakbeweging het SER-advies ‘Samenwerken aan een duurzaam en toekomstbestendig agrosysteem’ opgesteld. Het advies, dat vandaag wordt vastgesteld en gepresenteerd, benadrukt dat boeren, tuinders, ketenpartijen en maatschappelijke organisaties samen moeten werken aan doelen voor klimaat, stikstof, bodem, water en biodiversiteit. Daarvoor zijn duidelijke randvoorwaarden nodig: doelsturing, uitvoeringskracht, een lonend verdienmodel, ruimte voor innovatie en investeringen in kennis en scholing.

Voor LTO staat voorop dat de beweging naar een duurzamer agrosysteem hand in hand moet gaan met economisch perspectief voor boeren en tuinders. Agrarische ondernemers hebben zekerheid, vertrouwen en uitvoerbaar beleid nodig om te kunnen investeren en innoveren. Het SER-advies heeft belangrijke aanknopingspunten om die opgaven gezamenlijk op te pakken, met een gedeelde visie, concrete acties en duidelijke voorwaarden voor duurzaam ondernemerschap.

“Samenwerking op al deze complexe dossiers is cruciaal. Het adviesrapport biedt volop mogelijkheden om verder te werken aan de uitvoering op landelijk, provinciaal en lokaal niveau. Met een gedeelde visie, concrete acties en duidelijke voorwaarden voor duurzaam ondernemerschap. Dit adviesrapport laat zien dat samenwerken kan en moét. Dit alles moet bijdragen aan een goed verdienvermogen voor boeren en tuinders en hun gezinnen”, aldus Ger Koopmans.

Doelsturing en uitvoeringskracht als basis
Het adviesrapport sluit aan bij de inzet van LTO op vertrouwen, toekomstperspectief, innovatiekracht en samenwerking. Die lijn loopt als rode draad door de verschillende hoofdstukken.
Voor LTO springen twee aanbevelingen in het oog: de overgang naar doelsturing en het verder uitwerken van een Publiek-Private Organisatie. De concrete invulling daarvan vraagt om nadere uitwerking. Daarbij moet het handelingsperspectief van de agrarische ondernemer centraal staan, met ruimte voor vakmanschap en ondernemerschap.

Doelsturing is voor LTO niet vrijblijvend: het vraagt ook om goede borging, zodat resultaten daadwerkelijk worden gehaald. Ook is institutionele vernieuwing via een Publiek-Private Organisatie nodig om voldoende uitvoeringskracht te organiseren. Verduurzaming kan niet alleen door de markt of alleen door de overheid worden ingevuld, maar vraagt om gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Maatschappelijk draagvlak
Het adviesrapport is tot stand gekomen met bijdragen en instemming van de Kroonleden, de vakbeweging, VNO-NCW, NAJK en Natuur & Milieu. Daarmee ligt er een breed maatschappelijk gedragen advies.

De Arbeidsinspectie controleert of bedrijven gezond, veilig en eerlijk werken. Dat kan naar aanleiding van een klacht of ongeval, maar ook omdat een sector op basis van risico’s extra aandacht krijgt. Met name in de seizoensarbeid is er nu grotere kans dat er een bezoek van de Arbeidsinspectie aan een agrarisch bedrijf kan komen.

Vanuit LTO vinden we het belangrijk dat ondernemers weten wat zij kunnen verwachten en hoe zij zich goed kunnen voorbereiden. Goede arbeidsomstandigheden en eerlijk werkgeverschap zijn belangrijk voor een sterke en toekomstbestendige agrarische sector. Tegelijkertijd vragen inspecties om zorgvuldige communicatie, heldere uitleg en oog voor de praktijk op het boerenerf en in de onderneming.

Lees hier hoe de Arbeidsinspectie te werk gaat en kijk ook eens op de website www.zelfinspectie.nl om goed voorbereid te zijn op een mogelijke controle.

Staatssecretaris Erkens van LVVN heeft de Tweede Kamer een brief gestuurd over de contouren voor de Meerjarige Agrifood Innovatieagenda. Met deze agenda wil het kabinet innovaties in het agrifood-domein versnellen, zodat die bijdragen aan verdienvermogen, concurrentiekracht en oplossingen voor maatschappelijke opgaven zoals natuur, waterkwaliteit, klimaat, dierwaardigheid en voedselzekerheid.

LTO ziet in de eerste contourenschets een belangrijke erkenning voor de land- en tuinbouw, maar maakt zich zorgen over de uitvoering van de agenda. Er komt namelijk geen structureel nieuw publiek geld beschikbaar. De oplossingen en investeringen worden daardoor te veel aan private sectoren overgelaten. Zonder structurele publieke middelen is versnelling in processen onmogelijk. De innovatieopgave waar de land- en tuinbouw voor staat, is daarvoor te groot en te complex.

Manifest
In de brief schetst Erkens een meerjarige agenda met innovaties in het agrifood-domein, met vier innovatiedomeinen: Ag Tech, Weerbare teelten, Voedselinnovaties en (Glas)tuinbouw.
LTO is positief dat Ag Tech daarin de meeste aandacht krijgt en dat robotisering, digitalisering en AI expliciet worden benoemd als instrumenten om arbeidstekorten op te vangen, duurzaamheid te verhogen en productiviteit en concurrentiekracht te versterken. Dat sluit naadloos aan op de ambitie van het Manifest Robotisering & Innovatie. Dit manifest werd vorig jaar november vastgesteld met partijen uit de techniek- en agrisector.

Versnelling en middelen
Volgens LTO is structurele versnelling nu noodzakelijk. Het gaat daarbij niet alleen om financiering van machines en systemen, maar ook om structureel investeren in kennis, vakmanschap, onderwijs, regelgeving en risicodeling. Die combinatie is nodig om robotisering daadwerkelijk te kunnen invoeren op het erf, in de kas en op het land. Dat is nodig om arbeidstekorten op te vangen, duurzamer te produceren en ondernemers meer ruimte te geven voor vakmanschap en ondernemerschap.

“Zonder structurele middelen, passende regelgeving en goed toegeruste mensen blijft de stap van pilot naar praktijk te groot; de Meerjarige Agrifood Innovatieagenda moet daarom niet alleen richting geven, maar ook zorgen voor structurele uitvoeringskracht op het erf, in de kas en op het land. Het kabinet moet samen met boeren, tuinders, techniekpartijen en onderwijs structureel investeren in de voorwaarden die nodig zijn om robotisering daadwerkelijk te versnellen, ” aldus Eric Douma, Bestuurlijk Gedelegeerde MOO

Het boerenbedrijf bruist. Naast voedselproductie, zetten steeds meer agrarisch ondernemers de deuren open voor nieuwe verbindingen met natuur, zorg, kinderopvang, verkoop, recreatie, educatie en gemeenschap. Multifunctionele landbouw (MFL) levert zo op veel manieren een bijdrage aan de samenleving. Toch wordt die waarde niet altijd gezien of vanzelfsprekend meegenomen in regionaal en lokaal beleid. Om dat zichtbaar te maken en handvatten te bieden aan beleidsmakers, publiceren LTO en Het PON & Telos vandaag het online magazine De kracht van verbinding; De verbrede waarde van multifunctionele landbouw.

Op het platteland groeit de vraag naar maatschappelijke behoeftes: plekken voor ontmoeting, zorg, kinderopvang, recreatie, water en natuur. Multifunctionele landbouw kan op veel van die vragen een antwoord geven, mits daar ruimte voor wordt gemaakt in omgevingsbeleid. Het magazine bundelt inzichten van ondernemers, onderzoekers, beleidsmakers en bestuurders en biedt concrete aanknopingspunten om MFL een steviger plek te geven in het omgevingsbeleid. Zo wordt zichtbaar welke waarden overheden en ondernemers kunnen ‘oogsten’ en hoe ruimtelijke keuzes kunnen bijdragen aan maatschappelijke opgaven.

In het magazine komen twaalf multifunctionele ondernemers aan het woord. Ze laten zien hoe zij in de praktijk invulling geven aan multifunctioneel ondernemen, en welke impact zij maken op hun omgeving. Hun verhalen laten een breed scala aan ondernemingen zien: van zorgboerderij tot wijnverkoop, van natuurbeheer tot agrarische kinderopvang. Ze leggen de brug tussen landbouw en leefomgeving, én vinden een manier om dit rendabel te maken.

Wegwijzer voor beleid
Om de ervaringen van het boerenerf door te vertalen naar overheid en beleid, is een bijeenkomst met gemeenten, de provincie, adviesbureaus en ondernemers georganiseerd. De resultaten worden gedeeld in het magazine, zoals het wegnemen van planologische beperkingen of het benutten van mogelijkheden in de Omgevingwet. Met een routekaart worden de belangrijkste inzichten en mogelijke vervolgstappen overzichtelijk samengebracht.
Met De kracht van verbinding willen LTO en Het PON & Telos niet alleen inspireren, maar ook aanzetten tot actie. Door de waarde van multifunctionele landbouw beter zichtbaar te maken, willen zij bijdragen aan structurele erkenning van multifunctioneel ondernemen in lokaal en regionaal beleid. Zo levert het boerenerf niet alleen maar voedsel, maar oogst ook maatschappelijke meerwaarde.

Het magazine is mede tot stand gekomen door de ondersteuning van een brede groep partners: Rabobank, LTO Noord Innovatiefonds, Destinatie NL, het Ministerie van LVVN, Verenigde Agrarische Kinderopvang (VAK), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en Landbouw Innovatie Brabant (LIB).

Fotocredits Willeke Machiels

Het beschikbare budget voor de Subsidieregeling Emissieloos Landbouwmaterieel (SEL) wordt per direct opgehoogd met een extra budget van 15 miljoen euro. Dat maakte LVVN-minister Van Essen vandaag bekend. In zijn Kamerbrief onderschrijft de minister dat sprake was van een ‘overweldigende overtekening op de subsidieregeling’. LTO-voorzitter Ger Koopmans had de minister per brief verzocht om het budget zo snel mogelijk op te hogen. In zijn besluit noemt de minister de inzet van LTO als bevorderende factor. LTO waardeert de snelheid waarmee de minister dit signaal heeft opgepakt.

Aanvullende middelen
De Subsidie voor Emissieloos Landbouwmaterieel (SEL) was binnen enkele dagen zwaar overtekend. Boeren en tuinders hebben samen zevenmaal meer subsidie aangevraagd dan hetgeen op dit moment beschikbaar is. Het toont aan dat de sector met enthousiasme wil verduurzamen, maar daarin wordt geremd door een tekort aan ondersteunend budget. In reactie op deze snelle overtekening heeft LTO richting het ministerie van LVVN het signaal afgegeven dat de SEL zo snel mogelijk opgehoogd moest worden.

De sterke vraag onderstreept daarnaast dat elektrificatie en robotisering in de sector in een versnelling komen. Juist in de combinatie van emissieloos materieel en inzet van autonome of deels geautomatiseerde systemen ligt een belangrijke sleutel voor het realiseren van klimaat- en stikstofdoelen. Investeringen die nu worden ondersteund via de SEL dragen daarmee niet alleen bij aan emissiereductie, maar vormen ook een directe stap in de verdere ontwikkeling en toepassing van robotisering in de land- en tuinbouw.

In een brief aan de minister riep LTO op om aanvullende middelen beschikbaar te stellen door eerder gereserveerde budgetten naar voren te halen. Daarmee kunnen meer investeringen in emissieloos landbouwmaterieel doorgang vinden en wordt voorkomen dat ondernemers hun plannen moeten uitstellen. Volgens LTO liggen de projecten klaar en is de emissiereductie direct realiseerbaar. Door bestaande middelen strategisch in te zetten kan volgens de organisatie snel voortgang worden geboekt op zowel klimaat- als stikstofdoelen.

SEL blijft beschikbaar
Met de extra 15 miljoen euro kunnen veel meer boeren en tuinders investeren in de elektrificatie van hun landbouwmaterieel. Tegelijkertijd is de overtekening met dit extra budget niet volledig gecompenseerd. In zijn Kamerbrief benadrukt Van Essen dat dit niet de laatste openstelling van de regeling is: ‘Ook de komende jaren blijft de SEL beschikbaar, zodat meer ondernemers de kans krijgen om gebruik te maken van de regeling. Hiervoor is nog € 67 mln. gereserveerd in het Klimaatfonds. De verdeling en toekenning van deze middelen en de toekomstige openstelling van de regeling wordt de komende tijd verder uitgewerkt’.

Wat LTO betreft moeten alle agrariërs die een aanvraag hebben ingediend die ditmaal niet gehonoreerd worden, automatisch met prioriteit voorsorteren op een volgende SEL-openstelling. Over de verdere uitwerking van de regeling blijven we in nauw gesprek met het ministerie. Onze inzet blijft erop gericht om de gereserveerde 67 miljoen euro uit het Klimaatfonds naar voren te halen en zo snel mogelijk open te stellen.

Nieuwe Woo-besluiten RVO
RVO heeft namens de minister van LVVN twee nieuwe Woo-besluiten genomen die veel veehouders raken. Het gaat over de I&R gegevens van pluimvee en rundvee.

Meer informatie staat op de website van RVO:

• Openbaarmaking I&R-gegevens rundveehouders: Woo/2024/090 – Openbaar maken I&R-gegevens rundveehouders | RVO.nl
  Klik hier voor een voorbeeld-zienswijze
• Openbaarmaking I&R-gegevens pluimveehouders: Woo/2024/199 – Openbaar maken I&R-gegevens pluimveehouders | RVO.nl
  Klik hier voor een voorbeeld-zienswijze

LTO vindt het onbegrijpelijk dat minister en RVO de betrokken boeren niet individueel aanschrijft over het besluit om gevoelige gegevens openbaar te maken die deze betrokken boeren en hun gezinnen raakt. Dit is ook in strijd met de wet die voorschrijft dat bekendmaking aan belanghebbenden plaats dient te vinden via toezending.

Boeren kunnen tot en met 23 juli 2026 in bezwaar gaan tegen de openbaarmaking van hun I&R-gegevens. LTO bekijkt ook hoe collectief tegen de openbaarmaking opgekomen kan worden.

LTO Nederland in beroep tegen beslissingen op bezwaar RVO
Veel boeren hebben bezwaar gemaakt tegen de besluiten van RVO om de gegevens uit de gecombineerde opgaven en de Basiskaart Agrarische Bedrijfssituatie (BAB) openbaar te maken (Woo/2024/040) en de gegevens uit de gecombineerde opgaven van 2023 openbaar te maken (Woo/2024/073).

RVO heeft er vervolgens voor gekozen om de bezwaarschriften van boeren niet individueel te behandelen en zelfs af te zien van het verplichte horen tijdens het proces. Dit omdat volgens RVO de bezwaren “kennelijk” ongegrond waren. RVO heeft iedereen een identieke brief verstuurd zonder boeren in de gelegenheid te stellen om mondeling aan te geven waarom boeren bezwaar hebben tegen de openbaarmaking van deze gevoelige gegevens en zonder in te gaan op de individueel aangevoerde bezwaargronden. LTO Nederland vindt het onbehoorlijk hoe RVO de bezwaarprocedure heeft doorlopen. Veel leden voelden zich begrijpelijkerwijs niet serieus genomen door RVO. RVO wijkt hiermee ook af van de zorgvuldige wijze waarop bijvoorbeeld het ministerie van I&W de bezwaarprocedure invult. LTO Nederland vindt het belangrijk dat een rechter kijkt naar de wijze waarop RVO met deze bezwaarschriften is omgegaan en is daarom in beroep gegaan tegen de beslissing op bezwaar.

Vanwege de o.a. door LTO-Nederland aangevraagde voorlopige voorziening is het besluit nog steeds opgeschort waardoor de openbaarmaking van de gevoelige gegevens (Woo/2024/040 en Woo/2024/073) vooralsnog niet plaatsvindt.

LTO Nederland heeft deze week samen met betrokken sectororganisaties een brief gestuurd aan minister Karremans van Infrastructuur en Waterstaat met het dringende verzoek om een erkenningstraject te starten voor buitenlandse T-rijbewijzen, te beginnen met rijbewijzen uit Polen, Roemenië en Bulgarije. Aanleiding is een breed onderzoek onder agrarische ondernemers waaruit blijkt dat de huidige regels leiden tot dagelijkse problemen op het erf en in de bedrijfsvoering.

De oproep volgt op een verzoek van het ministerie om de omvang van de problematiek nader in kaart te brengen. LTO, NFO, VGO en KAVB hebben daarom in het voorjaar van 2026 een enquête gehouden onder hun achterban. De uitkomsten laten zien dat het niet erkennen van buitenlandse T-rijbewijzen geen incidenteel knelpunt is, maar een structureel probleem binnen grote delen van de agrarische sector.

Grote impact op dagelijkse bedrijfsvoering
Van de 279 respondenten geeft 87,5 procent aan problemen te ervaren met buitenlandse werknemers die beschikken over een T-rijbewijs uit hun eigen land. Veel bedrijven werken jaarlijks met meerdere buitenlandse medewerkers die hierdoor niet volledig inzetbaar zijn.

De gevolgen zijn aanzienlijk. Zo geeft 79 procent van de ondernemers aan dat er onvoldoende werknemers met een Nederlands T-rijbewijs beschikbaar zijn. Daarnaast moet bij 78 procent van de bedrijven materieel door iemand anders over de openbare weg worden verplaatst, terwijl 74 procent aangeeft dat werknemers daardoor niet overal inzetbaar zijn. Ook vertragingen in werkzaamheden (63 procent) en extra personeelsinzet (49 procent) komen veel voor.

De problematiek leidt bovendien vaak tot acute verstoringen. Bij bijna 72 procent van de bedrijven speelt het probleem zelfs dagelijks. Voor meer dan de helft van de ondernemers is het een knelpunt dat het hele jaar door aanwezig is.

Vooral werknemers uit Polen, Roemenië en Bulgarije getroffen
Uit de enquête blijkt dat het probleem zich vooral voordoet bij werknemers uit Polen, Roemenië en Bulgarije. Van de respondenten werkt 81 procent met Poolse werknemers en bijna 39 procent met Roemeense werknemers die over een buitenlands T-rijbewijs beschikken.

Juist daarom vraagt LTO in de brief aan de minister om prioriteit te geven aan erkenning van T-rijbewijzen uit deze landen. Volgens de organisatie vormen deze werknemers een essentieel onderdeel van het arbeidsaanbod in de Nederlandse land- en tuinbouw.

Alternatieven bieden onvoldoende oplossing
De enquête laat zien dat de alternatieven die momenteel worden genoemd in de praktijk vaak niet werkbaar zijn. Maar liefst 91 procent van de ondernemers vindt het behalen van een Nederlands T-rijbewijs voor deze werknemers niet goed haalbaar. De belangrijkste redenen zijn de verplichte verblijfsduur van 185 dagen in Nederland en taalbarrières. Beide worden door 74 procent van de respondenten genoemd.

Ook het behalen van een C-rijbewijs in het thuisland wordt niet als een realistisch alternatief gezien. Bijna de helft van de ondernemers vindt dit niet goed haalbaar en veel respondenten noemen de oplossing praktisch niet uitvoerbaar of niet passend bij de werkzaamheden in de agrarische sector.

Oproep aan minister
In de brief stelt LTO dat met het onderzoek voldoende inzicht is gegeven in de omvang en gevolgen van het probleem. De organisatie vraagt de minister daarom om op korte termijn een positief besluit te nemen over het starten van een erkenningstraject voor T-rijbewijzen uit Polen, Roemenië en Bulgarije. Daarnaast vraagt LTO om te onderzoeken of er in de tussentijd een overgangsregeling mogelijk is om de meest urgente knelpunten te verlichten.

De wens van ondernemers is daarbij duidelijk: buitenlandse T-rijbewijzen moeten worden erkend.

De Subsidie voor Emissieloos Landbouwmaterieel (SEL) is binnen enkele dagen zwaar overtekend. Boeren en tuinders hebben samen zevenmaal meer subsidie aangevraagd dan hetgeen op dit moment beschikbaar is. Dit laat zien dat de sector met enthousiasme wil verduurzamen, maar daarin wordt geremd door een tekort aan ondersteunend budget.

Boeren en tuinders willen investeren
Boeren en tuinders investeren massaal in elektrische trekkers en machines. Daarmee verminderen zij het gebruik van diesel en verlagen zij hun uitstoot. Dit zorgt voor minder broeikasgassen en minder stikstofuitstoot. Deze investeringen helpen ook om kosten in de toekomst te voorkomen. Door schoner te werken, kunnen boeren en tuinders ETS2-heffingen vermijden.

Beperkte regeling remt verduurzaming af
De SEL-regeling loopt vast door het (te) lage budget. Veel ondernemers willen investeren, maar dreigen buiten de boot te vallen. Dat heeft duidelijke gevolgen:

• Voorbereide investeringen gaan niet door;
• Emissiereductie blijft liggen;
• Ondernemers krijgen minder investeringszekerheid;

LTO Nederland roept het kabinet op om direct actie te nemen:

• Maak het volledige gereserveerde budget van €77 miljoen nu beschikbaar;
• Zorg dat alle passende aanvragen worden goedgekeurd;
• Kom met nieuwe openstellingen en nieuw budget in de komende jaren;

Gebruik het momentum
Wat LTO betreft is het van belang om het beschikbare budget te verhogen en de ingediende subsidieaanvragen niet af te wijzen. De hoge vraag komt niet uit de lucht vallen. Diesel is duur, duurzame stroom is vaak beschikbaar en ondernemers willen vooruit. De sector staat klaar om te investeren. Nu is het moment om door te pakken!

Uit onderzoek van LTO Noord, ZLTO, LLTB en Greenports blijkt dat agrarische ondernemers in diverse sectoren door een tekort aan huisvesting moeite hebben om internationale werknemers op of nabij het werk te huisvesten. Daardoor wordt het lastiger om arbeidskrachten aan te trekken. Ook neemt de druk op het lokale woningenbestand toe.
LTO Nederland ondersteunt de oproep van de betrokken organisaties aan lokale overheden om werk te maken van passend en uitvoerbaar woonbeleid.

De nieuwe Wet versterking regie volkshuisvesting die op 1 juli 2026 ingaat, verplicht gemeenten en provincies om doelgroepen op te nemen in hun woonbeleid. Dit biedt volgens LTO Nederland kansen om te kijken naar specifieke doelgroepen zoals internationale werknemers die vaak seizoensgebonden werk verrichten bij agrarische ondernemers.

Internationale werknemers zijn onmisbaar voor de land- en tuinbouw. Zonder goede huisvesting lopen bedrijven én de voedselvoorziening vast. Gemeenten en provincies kunnen dit niet los van elkaar oplossen. Juist regionale samenwerking is nodig om voldoende en passende huisvesting mogelijk te maken.

Meer informatie over de cijfers van de peiling onder werkgevers lees hier:
Werkgevers slaan alarm: tekort aan huisvesting remt agrarische sector – Werkgeverslijn