Het voorjaar van 2026 verloopt in Nederland tot nu toe opvallend droog en zonnig.  Waar terrasliefhebbers in hun handen wrijven bij deze weersomstandigheden, is dit voor boeren en tuinders een ander verhaal. Sinds begin maart is er duidelijk minder neerslag gevallen dan gebruikelijk, en in sommige regio’s is april zelfs vrijwel geheel droog gebleven.
Vaak in combinatie met een schrale wind. Dat baart zorgen, omdat bodem en grondwater zich nog altijd niet volledig hebben hersteld van de droogte in 2025. Het groeiseizoen begint daarmee met een achterstand in beschikbare vochtreserves. LTO volgt de ontwikkelingen nauwgezet en monitort de situatie, in overleg met departementen en waterbeheerders van dag tot dag.

Weinig uitzicht op regen
Ook de vooruitzichten bieden vooralsnog weinig verlichting. Ondanks de voorspelde neerslag later deze week, blijven hogedrukgebieden het weerbeeld domineren. Dit betekent veel ruimte voor de zon wat verdamping versnelt en weinig neerslag. Hierdoor droogt de bodem verder uit en neemt de behoefte aan beregening al vroeg in het seizoen toe.
Hoewel het nu nog onzeker is, wijzen wel de eerste signalen voor de zomer in de richting van een mogelijk warmere en drogere periode. Dat doet denken aan eerdere droge jaren, waarin langdurige warmte en droogte de landbouw zwaar onder druk zetten. Vooral als ook in mei en juni onvoldoende neerslag valt, kan de situatie verder verslechteren.
De gevolgen hiervan zijn in de praktijk nu al merkbaar. In de akkerbouw hebben gewassen zoals uien en bieten moeite met kieming en een gelijkmatige opkomst door het gebrek aan vocht. Dit kan leiden tot een groeiachterstand en uiteindelijk lagere opbrengsten. Tegelijkertijd neemt in alle teelten de waterbehoefte toe en ontstaan extra risico’s, zoals zoutschade in kustgebieden en problemen met de opname van voedingsstoffen.
De snelle uitdroging van de bovenste bodemlagen en de al relatief lage grondwaterstanden versterken deze problematiek. Er is minder aanvoer van vocht vanuit diepere lagen, terwijl in sommige gebieden de kans groeit op beperkingen voor beregening, zoals onttrekkingsverboden. Enkele waterschappen hebben al onttrekkingsverboden ingesteld

Aanpassing en monitoring
Boeren en tuinders proberen zich zo goed mogelijk aan te passen aan de omstandigheden. Waar mogelijk wordt water langer vastgehouden in sloten en watergangen en wordt er vaker beregend. Daarnaast neemt het gebruik van druppelirrigatie en teeltondersteunende systemen toe, om het beschikbare water efficiënter in te zetten. Ook blijft er aandacht voor verbetering van de bodemstructuur, zodat vocht beter wordt vastgehouden. Op dit moment is het nog te vroeg om mogelijke consequenties voor consumenten te trekken. Het verdere verloop van het weer is onzeker en veel gewassen staan nog te kort op het veld om de impact op opbrengst en kwaliteit goed te kunnen inschatten.
LTO volgt de ontwikkelingen nauwgezet en monitort de situatie van dag tot dag. In overleg met departementen en waterbeheerders wordt de positie van de landbouw continu onder de aandacht gebracht, met name als het gaat om het beheer van het hoofdwatersysteem en de regionale vertakkingen. Bij aanhoudende droogte zal LTO deze inzet verder intensiveren.

LTO is teleurgesteld over de opvolger legalisatieprogramma PAS-melders die minister Van Essen (LVVN) afgelopen vrijdag aan de Tweede Kamer stuurde. Het programma biedt PAS-melders géén zekerheid op legalisatie. Het kabinet erkent dat PAS-melders buiten hun schuld in een illegale situatie zijn beland, maar in het voorstel ontbreekt de noodzakelijke juridische doorbraak om deze problematiek op te lossen. LTO herhaalt dat de eerder voorgestelde aanpak in de Bouwsteen emissiereductie noodzakelijk is om deze doorbraak wel te realiseren.

Bouwsteen emissiereductie
LTO heeft nu ruim een jaar geleden een onderbouwde juridische handreiking gedaan met het rapport ‘Meer dan papier’ van Houthoff advocaten. LTO roept het kabinet op om uiterlijk vóór de zomer 2026 wetsvoorstellen in procedure te brengen, die per 1 januari 2027 in werking treden, en die voorzien in:

1. Juridische borging van de legaliseerbaarheid van PAS-melders, door vast te leggen dat deze niet langer afhankelijk is van de huidige projectgebonden toepassing van additionaliteit;
2. Aanpassing van het vergunningstelsel, waarbij vergunningverlening wordt gebaseerd op geborgde emissiereductie in plaats van de huidige depositiesturing;
3. Vastlegging van een afdwingbaar tijdpad in wet- en regelgeving, zodat de uitvoering van legalisatie en vergunningverlening niet opnieuw wordt uitgesteld;
4. Een juridisch sluitende oplossing voor alle PAS-melders, waarbij de wettelijke systematiek zodanig wordt ingericht dat legalisatie niet beperkt blijft tot een deel van de doelgroep.

Het is voor LTO onbestaanbaar dat de overheid niet in staat is om PAS-melders in de komende negen jaar te legaliseren. Als deze lijn voor de hele stikstofaanpak wordt doorgezet, komt Nederland nooit van het slot. Volgens LTO kan de PAS-problematiek alleen worden opgelost als zowel het juridische kader én geborgde emissiereductie onlosmakelijk samen worden ontwikkeld. Alleen een combinatie van geborgde emissiereductie én een aangepast vergunningstelsel maakt vergunningverlening weer mogelijk.

PAS-melders blijven in de knel
Het Ministerie van LVVN voorspelt nu al dat niet voor iedere PAS melder een oplossing gevonden kan worden. De minister schetst dat de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof op zoek gaat naar oplossingen, maar neemt er in de Kamerbrief een voorschot op dat ‘additionaliteit’ niet voor elk gebied ingevuld zal kunnen worden. Zonder die invulling kan er niet intern of extern gelegaliseerd worden en is voor de meeste PAS-melders geen oplossing mogelijk.

Juridische aanpassingen
Zolang PAS-melders niet intern of extern kunnen salderen en de rekenkundige ondergrens niet wordt ingevoerd, is het legalisatieprogramma voor de meeste PAS-melders een lege huls. Sowieso is intern salderen pas mogelijk als provincies weer innovatieve stalsystemen vergunnen. Het is daarom belangrijk dat er voor de verschillende stalsystemen op korte termijn ‘passende beoordelingen’ beschikbaar komen zodat – als additionaliteit geregeld is – er weer direct vergund kan worden.

Uit de Kamerbrief blijkt dat het Rijk vergunningverlening blijft koppelen aan de kritische depositiewaarde (KDW) en aan de staat van de natuur, waarop agrariërs geen directe invloed hebben. Deze aanpak staat haaks op het Bouwstenendocument en op het recent gepubliceerde stikstofrapport ‘De Nederlandse stikstofcrisis, van verwarring naar verbinding’ en is ook niet in lijn met het voornemen van het kabinet om de KDW uit de wet te halen. Zolang deze systematiek niet wordt aangepast, blijven we gevangen in een oneindig probleem waarbij verschillende gebieden inclusief 25 kilometer-zone niet van het slot zullen komen.

LTO Nederland zal een reactie indienen op de internetconsultatie van het concept opvolger legalisatieprogramma PAS-melders (2026–2028). Deze reactie zullen we ook openbaar maken.

Na het uitstellen van het concept 8^ste Actieprogramma Nitraatrichtlijn eind 2025 is het speelveld rond het mest- en waterbeleid veranderd. Nieuwe bestuurlijke verhoudingen en een aangescherpte focus op waterkwaliteitsdoelen maken dat de invulling van het programma opnieuw wordt bepaald.

In de huidige fase ligt nog veel open. Wel is duidelijk dat de druk toeneemt om te komen tot verdergaande maatregelen. Ook de komst van doelsturing is nog geen uitgemaakte zaak. Zonder  sterke, geloofwaardige en uitvoerbare alternatieven dreigt een aanpak waarin te weinig ruimte overblijft voor maatwerk, vakmanschap en sturing op doelen in plaats van middelvoorschriften.

Tegen deze achtergrond heeft LTO haar aanpak herijkt. Waar LTO vorig jaar binnen het consortium doelsturing 8^e Actieprogramma vooral meedacht over de uitwerking van doelsturing, kiest LTO er nu bewust voor om samen met andere sectorpartijen ook in te zetten op de totaalaanpak van het 8^ste APN.  Die verbrede aanpak is nodig om invloed te houden op de randvoorwaarden waarbinnen doelsturing daadwerkelijk kan werken.

LTO zet de komende periode alles op alles om te beïnvloeden dat er een werkbaar 8^ste Actieprogramma komt, met een insteek die effectief bijdraagt aan betere waterkwaliteit én uitvoerbaar blijft voor ondernemers in de praktijk. Dat vraagt om een aanpak waarin maatregelen gericht en slim worden ingezet waar dat nodig is, in plaats van generieke aanscherpingen die overal hetzelfde uitwerken.

Doelsturing blijft voor LTO daarbij een essentieel instrument. Juist met duidelijke streefwaarden, heldere randvoorwaarden en ruimte voor vakmanschap en ondernemerschap kan doelsturing bijdragen aan het behalen van resultaten, terwijl ondernemers perspectief houden op een werkbare bedrijfsvoering met eigen handelingsperspectief.

De komende maanden zijn bepalend. Richting de zomer worden de contouren van het 8^ste Actieprogramma verder uitgewerkt, waarna politieke besluitvorming volgt met het oog op inwerkingtreding per 2027.

Alleen met een samenhangende en uitvoerbare aanpak kan worden gewerkt aan waterkwaliteitsdoelen én aan een toekomstbestendige land- en tuinbouw.

LTO ontvangt veel signalen van leden dat eco-activiteiten voor het jaar 2025 worden afgekeurd met een beperkte, onduidelijke of onterechte onderbouwing door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).

Zo zijn bijvoorbeeld in het hele land percelen afgekeurd die zijn aangemeld voor groenbedekking. Op die percelen zou tussen 1 januari en 1 maart de ondergrens van 80% bodembedekking niet gehaald zijn. De verklaring hiervoor is echter dat de bodembedekker was doodgevroren. Maar afgesproken is dat doodgevroren gewas óók meetelt voor bodembedekking. Dit is door LTO inmiddels opnieuw gemeld aan RVO.

Daarnaast is er, onder andere, ook discussie over de ondergrens van 80% bodembedekking bij groene braak tussen 31 mei en 31 augustus. Ook dat is vorig jaar door overmacht – extreme droogte – niet overal gehaald. Ook daarbij zijn boeren en tuinders onderhevig aan externe factoren waar zij geen invloed op kunnen hebben.

LTO is over de afkeuring van eco-activiteiten in gesprek met RVO en het ministerie van LVVN. Blijf als boer of tuinder ook zelf alert: controleer of een afkeuring door de RVO terecht is, en maak tijdig bezwaar als dat niet zo is. De RVO maakt voor de beoordeling van percelen gebruik van satellietbeelden die door een algoritme worden geanalyseerd.  Afwijzingen door het algoritme worden, als het goed is, opgevolgd door een RVO-medewerker, maar dat systeem werkt kennelijk nog niet perfect.

Onderbouw een eventueel bezwaar goed en toon aan dat de vereiste inspanning is geleverd, bijvoorbeeld met beeldmateriaal, maar dat externe omstandigheden (zoals vorst of droogte) tegenwerkten. Loopt de bezwaarprocedure niet goed, meld dit dan bij de regionale LTO-informatielijn. Deze signalen helpen LTO om het gesprek met LVVN en RVO met onderbouwde argumenten te voeren.

Mocht u uw aanvraag voor 2026 reeds gedaan hebben, kijk dan goed of deze nog aanpassing behoeft. De deadline is dit jaar maandag 18 mei.

LTO heeft de Samenhangende aanpak Landbouw, Natuur en Stikstof nauwgezet bestudeerd. Deze samenhangende aanpak stuurde minister Van Essen vorige week naar de Tweede Kamer. In de voorstellen zijn belangrijke onderdelen overgenomen van de stikstofaanpak die LTO voorstaat. Maar we zien ook veel onderwerpen die vragen oproepen en nadere uitwerking behoeven. Op cruciale onderdelen wijkt de aanpak af van het door ons voorgestelde totaalpakket. In de komende maanden zullen we ons er maximaal voor inspannen dat onze voorstellen integraal worden overgenomen in de stikstofaanpak van het nieuwe kabinet.

Totaalpakket
Op 27 maart stuurde minister Van Essen (LVVN) de Samenhangende aanpak Landbouw, Natuur en Stikstof naar de Tweede Kamer, samen met een juridische reflectie over de introductie van een rekenkundige ondergrens. We zijn verheugd om te constateren dat de aanpak belangrijke elementen overneemt uit het ‘Bouwstenendocument emissiereductie’ dat LTO vorig jaar met provincies, gemeenten, waterschappen en NAJK publiceerde. Onlangs heeft LTO de stikstofaanpak zoals wij die voorstaan nog eens uitgebreid en in detail toegelicht en onderbouwd. Daarbij heeft LTO altijd benadrukt dat onze voorstellen een totaalpakket vormen. De onderdelen waaruit het is opgebouwd, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De verschillende elementen zijn geen vrijblijvend meerkeuzemenu waar naar believen uit gesnackt kan worden.

Vanuit LTO hebben we onze stikstofvoorstellen volledig en gedegen juridisch laten onderbouwen. Met deze voorstellen kunnen geborgde emissiereductie en vergunningverlening op korte termijn op gang komen. Bovendien bieden de voorstellen, die nu al meer dan een jaar op tafel liggen, de zekerheid dat PAS-melders, Interimmers en overige knelgevallen op korte termijn gelegaliseerd kunnen worden.

Emissiereductie onder voorwaarden
LTO onderschrijft de richting en de noodzaak van substantiële emissiereductie. Maar de voorgestelde uitwerking van de minister sluit nog onvoldoende aan bij de randvoorwaarden die juridisch en bedrijfskundig nodig zijn om de impasse daadwerkelijk te doorbreken. In het Bouwstenendocument emissiereductie heeft LTO zich achter de 42% – 46 % reductie geschaard, maar wel nadrukkelijk onder voorwaarden. Wat in de Kamerbrief ontbreekt, is zicht op handelingsperspectief, op vergunningverlening en op rechtszekerheid voor agrarische ondernemers. Terwijl al die zaken wel harde randvoorwaarden zijn om de doelen te kunnen halen: juridische herstructurering en geborgde emissiereductie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Start van de uitwerking
Wat LTO betreft is de samenhangende aanpak die minister Van Essen vorige week publiceerde de start van een uitwerkingstraject. De voorgestelde aanpak roept op veel onderdelen vragen en zorgen op. Deze onderdelen zullen nader uitgewerkt moeten worden. Enkele voorbeelden daarvan zijn het systeem van bedrijfsgerichte emissiereductie, het verwijderen van de KDW uit de wet maar eveneens als normatief kader in de vergunningverlening, en de wijze waarop invulling wordt gegeven aan ‘additionaliteit’.

Op andere onderdelen worden in de samenhangende aanpak keuzes gemaakt die fundamenteel afwijken van de totaalaanpak zoals LTO die voorstaat. Daarover zullen we, in aanloop naar het volgende Kamerdebat over stikstof op 24 juni, het gesprek aan gaan met de minister, het departement, het kabinet, de Kamer en andere organisaties. Op deze onderdelen moeten de voorstellen wat LTO betreft echt aangepast worden. Dit betreft met name het in samenhang aanpakken van emissiereductie én wetswijziging. Ook hebben PAS-melders, Interimmers en overige knelgevallen met de voorgestelde aanpak geen garantie op legalisatie op de korte termijn. De voorgestelde zonering kan alleen effectief zijn als deze onderdeel is van een geborgd programma met bijpassend instrumentarium, waaronder landinrichting, zodat bedrijven in deze zone niet klemgezet worden.  Ook voor deze bedrijven geldt dat handelingsperspectief en rechtszekerheid nodig is om te kunnen verduurzamen, innoveren, verplaatsen en of te extensiveren zodat ze stappen kunnen zetten om weer een generatie vooruit te kunnen.

Tijdpad cruciaal
In de samenhangende aanpak ontbreekt een tijdstraject. Maar zonder handelingsperspectief, bijvoorbeeld op vergunde stalinnovaties, zal de 42% – 46% emissiereductie nooit gehaald worden. LTO benadrukt dat het nodig is dat er nu stappen gezet moeten worden en dat het kabinet daarom nog vóór de zomer wetsvoorstellen in procedure moet brengen, zodat deze uiterlijk 1 januari 2027 in werking kunnen treden. Alleen met dit tijdpad ontstaat voldoende zekerheid om emissiereductie daadwerkelijk te realiseren. Uitstel aan de juridische zijde van de medaille geeft ook vertraging in de emissieaanpak.

LTO vindt het verheugend dat het nieuwe coalitieakkoord trots en vertrouwen uitstraalt in de innovatiekracht van de land- en tuinbouw, en in het vakmanschap van onze boeren en tuinders. Tegelijkertijd zullen de aangekondigde plannen in de komende jaren grote impact hebben op de agrarische sector. Dat blijkt uit het coalitieprogramma “Aan de slag: bouwen aan een beter Nederland” dat D66, CDA en VVD vandaag presenteerden. ‘Ondanks grote, openstaande punten legt het coalitieakkoord een basis die vertrouwen wekt,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans. Het nieuwe kabinet houdt vast aan doelsturing en benadrukt dat zij toekomstig beleid samen met boeren en tuinders vorm wil geven. ‘Heel terecht en cruciaal voor succes,’ benadrukt Koopmans: ‘Maak van boeren en tuinders je partner in plaats van je gespreksonderwerp. Die handschoen pakken we graag op!’

Investeer in vertrouwen
‘Juist in tijden van verandering is het cruciaal om te investeren in wederzijds vertrouwen,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans: ‘En na een decennium van wispelturig beleid is het ook écht noodzakelijk om dat serieus te nemen. Want de keuzes die de nieuwe coalitie maakt, zullen in de komende jaren grote effecten hebben voor onze boeren en tuinders. Juist daarom vind ik het positief dat de coalitiepartijen er nadrukkelijk voor kiezen om het beleid samen met boeren en tuinders vorm te geven. Zo kunnen we schouder aan schouder werken aan doelen op een manier die haalbaar en realistisch is, en die de sector écht toekomstperspectief biedt.’

Convenant gewasbeschermingsmiddelen
Het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen is daarvan een goed voorbeeld. Koopmans: ‘Het produceren van gezond voedsel en mooi groen met steeds minder middelen is een breed gedeelde wens, maar het is ook topsport. En het is bij uitstek beleid dat niet achter een bureau gemaakt kan worden. Dus heel goed dat het kabinet dit samen met onze telers en tuinders op wil pakken!’

Van het stikstofslot
Om Nederland van het stikstofslot te halen kondigt de coalitie aan de kritische depositiewaarde (KDW) zo snel mogelijk uit de wet te willen halen en te vervangen door een juridisch houdbaar alternatief. Bij een gebleken geborgd reductiepakket wordt zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens ingevoerd. Voor de land- en tuinbouw geldt een reductieopgave van 42-46% in 2035 met een tussendoel in 2030. Deze reductiedoelen worden vertaald naar doelen per gebied en bedrijf. Wij gaan er van uit dat daarbij voortgebouwd wordt op het bouwstenendocument emissiereductie landbouw dat LTO eerder samen met NAJK, provincies, gemeenten en waterschappen opstelde.

Rijk moet regie nemen
LTO vindt het positief dat de Rijksoverheid meer regie wil nemen op het ruimtelijk domein. Voorkomen moet worden dat er te grote verschillen ontstaan tussen provincies bij de regionale uitwerking van landelijk beleid. ‘Uiteraard is maatwerk van groot belang,’ zegt Koopmans: ‘Regio’s verschillen van elkaar en dat moet tot uitdrukking komen in het beleid. Maar dat mag niet leiden tot bestuurlijke willekeur: een provinciegrens mag niet de meest bepalende factor zijn voor het toekomstperspectief van een boer of tuinder.’

Stapeling
Alle economische sectoren, inclusief de land- en tuinbouw, staan voor grote uitdagingen om Europese doelen voor natuur, milieu, water en klimaat te halen. Tegelijkertijd blijven nieuwe doelen vanuit Europa maar verder opstapelen. Het is van belang om deze opgaven in samenhang te blijven bezien. Terecht stelt het coalitieakkoord dat, bij het uitvoeren van de Natuurherstelverordening, een bredere afweging wordt gemaakt met andere belangen. LTO vindt het zorgwekkend dat het kabinet niet toezegt dat bij de implementatie van de nieuwe Natuurherstelverordening een impactanalyse wordt gemaakt voordat maatregelen doorgevoerd worden.

De boer aan het stuur
In het coalitieakkoord kondigt het nieuwe kabinet aan een zonering in te stellen rondom de meest stikstofgevoelige Natura2000-gebieden die nog niet onder de norm zitten, nieuw beleid om grondgebondenheid te versterken en bredere invoering van dierrechten. Het zijn voorbeelden van nieuwe plannen die grote gevolgen zullen hebben voor boeren en tuinders. Voor LTO is het randvoorwaardelijk dat dit beleid zo wordt vormgegeven dat de agrariër zelf aan het stuur staat – met respect voor zijn of haar vakmanschap – en in staat wordt gesteld om keuzes te maken die passen bij het karakter van het eigen bedrijf. Koopmans: ‘Wat een agrariër straks moet doen, moet hij ook kunnen doen: bedrijfsmatig, juridisch en financieel. Daar moeten de middelen uit het stikstoffonds van 20 miljard euro op focussen.

Dierwaardigheid
LTO vindt het positief dat de coalitie aangeeft het Convenant Dierwaardige Veehouderij, de autoriteit en de Algemene maatregel van bestuur (AMvB) in samenhang met elkaar te willen bezien. Maar we maken ons zorgen over het feit dat hiervoor geen financiële middelen worden gereserveerd.

Sociaaleconomisch domein
Het coalitieakkoord zet in op economische groei, investeringen en stabiliteit. Dat is ook voor de land- en tuinbouw van groot belang. Boeren en tuinders zijn ondernemers, vaak gezinsbedrijven en werkgevers, die keuzes maken voor de lange termijn. Voor LTO is het daarom belangrijk dat de uitwerking van het beleid bijdraagt aan een gezond verdienvermogen, behoud van werkgelegenheid en continuïteit van bedrijven. LTO onderschrijft voorstellen van de coalitie om loondoorbetaling bij ziekte meer werkbaar te maken voor werkgevers, met name in het midden- en kleinbedrijf. Alleen met duidelijkheid en voorspelbaarheid kunnen ondernemers blijven investeren en hun bedrijf verder ontwikkelen. Samen met andere partijen in het sociaaleconomisch domein, zoals binnen de SER, zien we goede kansen voor afspraken die zorgen voor duidelijkheid en perspectief voor boeren en tuinders.

In de komende dagen bestuderen we het coalitieakkoord in detail.

Het EU Nitraatcomité stemde al op 19 september 2025 in met het voorstel om RENURE toe te laten als kunstmestvervanger. Vervolgens startte een bezwaarperiode van 3 maanden waarbij het Europees Parlement en de Europese Raad het voorstel nog konden blokkeren. Deze periode is inmiddels afgerond, en naar verwachting zal de wet de komende weken in het publicatieblad van de EU verschijnen. LTO is verheugd met deze belangrijke stap die de praktische toepassing van RENURE weer dichterbij brengt. De bal ligt nu nadrukkelijk bij Nederland: het is tijd om door te pakken richting landelijke implementatie.

RENURE-producten zijn hoogwaardige stikstofmeststoffen die worden herwonnen uit dierlijke mest. Deze producten zijn qua werking vergelijkbaar met kunstmest, maar werden tot nu toe juridisch aangemerkt als dierlijke mest. Door het afronden van de Europese besluitvorming komt het perspectief dichterbij om deze meststoffen onder duidelijke voorwaarden als kunstmestvervanger te kunnen benutten.

Van besluit naar uitvoering
Met het verstrijken van de bezwaarperiode kan Nederland werk maken van de nationale uitwerking. Naar verwachting wordt RENURE in de eerste helft van 2026 opgenomen in de Nederlandse wet- en regelgeving. Dat is van groot belang voor agrarische ondernemers, zeker nu de derogatie in 2026 volledig afloopt. Tegelijk is duidelijk: de vertaling van Europese regels naar een werkbaar Nederlands systeem wordt een stevige klus. Juist daarom is snelheid én duidelijkheid nu essentieel. De toelating van RENURE biedt extra stikstofruimte boven op de norm van 170 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare. Dat kan helpen om de druk op de mestmarkt deels te verlichten en om meststoffen slimmer en duurzamer in te zetten.

Overgangsregeling en pilots
Om te voorkomen dat boeren en verwerkers begin 2026 stilvallen tussen de huidige pilots en de officiële RENURE-regels, is voorzien in een tijdelijke overgangsregeling voor bedrijven die in 2025 deelnamen aan pilots zoals mineralenconcentraat en kunstmestvrije Achterhoek. Zo kunnen deelnemers blijven doorwerken met wat in de praktijk al draait, terwijl de definitieve regels worden afgerond. LTO heeft hier samen met partners uit de Eerlijke Mestketen nadrukkelijk op aangedrongen. Een zorgvuldige overgang is nodig, omdat ondernemers tijd nodig hebben om installaties en werkwijzen aan te passen, de benodigde borging en certificering op orde te brengen en te voldoen aan de Europese kwaliteitseisen.

Bijdrage aan kringlooplandbouw
De definitieve goedkeuring van RENURE is een belangrijke stap richting kringlooplandbouw. Door herwonnen stikstof uit dierlijke mest in te zetten, neemt de afhankelijkheid van fossiele kunstmest af en worden nutriënten duurzamer benut. Dat is goed voor efficiënt bemesten, voor het sluiten van kringlopen en voor het toekomstperspectief van bedrijven.

Oproep aan LVVN: zorg voor duidelijkheid en voortgang
Zodra het RENURE voorstel wordt gepubliceerd in het EU publicatieblad, is het aan Nederland om de volgende stap te zetten. LTO roept het ministerie van LVVN op om op korte termijn te zorgen voor duidelijke, uitvoerbare regels en tijdige opname van RENURE in de nationale wet- en regelgeving. Boeren en tuinders hebben behoefte aan helderheid: wat is toegestaan, onder welke voorwaarden en met welke administratieve verplichtingen? Uitstel of onduidelijkheid werkt verlammend in een periode waarin de druk op de mestmarkt groot is en ondernemers keuzes moeten maken over investeringen en bedrijfsvoering. RENURE biedt perspectief, maar dat perspectief komt alleen tot zijn recht als de nationale uitwerking voortvarend en praktisch wordt opgepakt. LTO gaat daar scherp op inzetten.

Voor boeren en tuinders eindigt 2025 met een nieuwe golf van juridische onduidelijkheid. Het 8^e actieprogramma Nitraatrichtlijn, dat op 1 januari 2026 van start had moeten gaan, is eind vorige week door een meerderheid van de Tweede Kamer afgewezen. Vandaag kwam daar het bericht bovenop dat de Europese Commissie het Nederlandse derogatieverzoek heeft afgewezen. Maar zijn de voorwaarden die aan het oude derogatiebesluit hingen daarmee ook van tafel? LTO-voorzitter Ger Koopmans benadrukt dat boeren en tuinders alwéér niet weten waar ze aan toe zijn en welke regels er voor hen gaan gelden.

LTO heeft de inzet van minister Wiersma voor een nieuwe vorm van derogatie gewaardeerd. Inhoudelijk zijn daar ook goede argumenten voor. Verreweg de meeste bedrijven die gebruik maakten van de derogatie, voldeden aan de waterkwaliteitsnormen. We weten dat juist het verlies van de derogatie negatieve gevolgen kan hebben voor de waterkwaliteit. LTO deelt dan ook de teleurstelling van de minister dat Eurocommissaris Jessika Roswall het nieuwe derogatieverzoek afwijst.

Koopmans: “Dit terwijl lidstaat Ierland vorige maand juist wél een nieuwe derogatiebeschikking heeft gekregen. De voorwaarden die aan die nieuwe Ierse derogatiebeschikking hangen zijn nog niet openbaar gemaakt, maar zullen we zodra dat kan nauwgezet analyseren. En wat de afwijzing van het Nederlandse derogatieverzoek betekent voor de oude derogatie-voorwaarden, daar moet ook snel duidelijkheid over komen. LTO zal zo snel mogelijk een stevige juridische analyse uit laten voeren naar de verschillende stukken en besluiten.” “Maar,” zegt Koopmans afsluitend: “dat boeren en tuinders nu alwéér het jaar afsluiten zonder perspectief en duidelijkheid over de toekomst, is niet goed te praten. Hier moeten de Europese én de nationale politiek snel over de brug komen!”

Na zeven jaar stopt Hans Van den Heuvel als algemeen directeur van LTO Nederland. Het LTO-bestuur kijkt met meer dan grote waardering terug op een belangrijke periode, waarin Van den Heuvel een onmisbare bijdrage heeft geleverd aan de professionalisering van de werkorganisatie en aan het mede-vormgeven van LTO als impactvolle en relevante belangenbehartiger voor boeren en tuinders in Nederland. Per 1 april start Van den Heuvel als voorzitter van CNV.

LTO-voorzitter Ger Koopmans: ‘Met zijn grote dossierkennis, analytische scherpte en doortastende optreden heeft Hans de voorbije jaren een enorme bijdrage geleverd aan de agrarische belangenbehartiging door LTO. Intrinsiek gedreven, met het hem kenmerkende gevoel voor humor en oog voor de goede samenwerking. Daarmee heeft Hans in belangrijke mate bijgedragen aan versterking van de gezamenlijkheid, binnen de land- en tuinbouw en daarbuiten.’

Hans Van den Heuvel: ‘De voorbije zeven jaar heb ik LTO, zowel de werkorganisatie als de bestuurlijke organisatie en gelieerde sectororganisaties, leren kennen als een domein waar met passie en bezieling gewerkt wordt voor de belangen van boeren en tuinders. Ook nu zijn de uitdagingen groot, maar de organisatie staat er goed voor. Ik zie er naar uit om, vanuit mijn nieuwe rol, samen te blijven werken in de Nederlandse polder.’

LTO-bestuursleden Dirk Bruins, Wim Bens en Thijs Rompelberg vallen Koopmans bij: ‘Hans heeft zich de voorbije jaren op indrukwekkende wijze ingezet voor de land- en tuinbouw. Altijd met het doel om resultaten voor onze sector te realiseren en daarbij de samenwerking en verbinding zoekend met andere organisaties en maatschappelijke sectoren. Met zijn plezierige persoonlijkheid en creatieve denkwijze wist Hans steeds belangen te combineren, denkend in oplossingen in plaats van problemen. Als bestuur nemen we afscheid van een bekwame directeur én van een gewaardeerde strategische gesprekspartner. We zijn Hans dankbaar voor alle inzet, en wensen hem succes in zijn volgende stap. En we feliciteren CNV met de bekwame voorzitter die ze met hem in huis halen.’

De Europese Commissie heeft vandaag een langverwacht vereenvoudigingspakket voor EU-milieuwetgeving gepresenteerd. Daarin wordt aangekondigd dat de komende jaren kritisch zal worden gekeken naar milieuwetten die de Nederlandse land- en tuinbouw belemmeren, zoals de Kaderrichtlijn Water en de Vogel- en Habitatrichtlijn.
Concrete oplossingen blijven echter vooralsnog uit. De voorstellen geven vooral richting en bieden aanknopingspunten om de komende periode verder te werken aan oplossingen voor knelpunten die ontstaan door te rigide Europese milieuregels.

Voor de landbouw is eerder al een pakket met vereenvoudigingsvoorstellen uitgekomen voor het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Hoewel dit eerste goede stappen waren, heeft LTO samen met Europese landbouwkoepel Copa-Cogeca telkens benadrukt dat ook kritisch gekeken moet worden naar rigide Europese milieuregels. Daarbij zijn ook intensieve gesprekken gevoerd met de Europese Commissie. Veel van de eerder aangekaarte problemen komen ook terug in het vandaag gepresenteerde vereenvoudigingspakket.

LTO-Voorzitter Ger Koopmans: “Het is hoopgevend dat er in Brussel nu eindelijk kritisch gekeken gaat worden naar de uitvoerbaarheid van milieuregels. Boeren en tuinders zitten nu vast in een juridisch moeras van verouderde en soms tegenstrijdige voorschriften waardoor echte verduurzaming niet van de grond komt, vaak al bij de vergunningverlening. Zonder concrete oplossingen blijft het echter bij goede bedoelingen. Dit pakket moet snel gevolgd worden door wetswijzigingen die in de praktijk echt ruimte geven voor ontwikkeling én verduurzaming. Ook voor de formerende partijen in Den Haag is dit een kans die met beide handen aangepakt kan worden. ”

Herziening Kaderrichtlijn Water
In 2026 zal de Kaderrichtlijn Water een zogeheten ‘stress-test’ ondergaan, waarbij onder meer wordt gekeken naar de werkbaarheid en effectiviteit van bestaande uitzonderingen. De Europese Commissie zal daarbij expliciet aandacht besteden aan knelpunten in de vergunningverlening. Daarnaast komt de Commissie in het tweede kwartaal van 2026 met een voorstel voor herziening van de Kaderrichtlijn Water, al ligt de focus daarvan vooralsnog vooral op vraagstukken rond het terugwinnen van kritische grondstoffen. Onduidelijk blijft hoe de Commissie wil omgaan met de harde KRW-deadline in 2027, waarin alle waterlichamen in een goede toestand moeten verkeren. Nu al is duidelijk dat het behalen van deze doelstelling niet realistisch is voor bijna alle lidstaten. Toch ontbreekt een gewogen plan om de mogelijk ingrijpende juridische consequenties daarvan op te vangen.

Vogel- en Habitatrichtlijnen
Ook voor de vogel- en habitatrichtlijnen kondigt de Europese Commissie aan om in 2026 een ‘stress-test’ te geven. Daarbij zal onder andere gekeken worden naar de noodzaak voor rechtszekerheid. In verschillende landen, waaronder Nederland, staat de vergunningsverlening sterk onder druk door de implementatie van de Habitatrichtlijn. Het is voor het eerst dat deze richtlijnen op deze manier onder de loep genomen worden door de Europese Commissie. Daarom is deze stress-test het moment om te kijken hoe ook Nederland verder geholpen kan worden om van het stikstofslot te komen.

Natuurherstelwet
Tegelijkertijd kondigt de Europese Commissie wel aan om volop door te gaan met de implementatie van de Natuurherstelwet, terwijl deze vergunningsverlening nog verder zal bemoeilijken. LTO pleit juist voor uitstel van het indienen van het nationale Natuurplan naar medio 2027, omdat betrouwbare, complete en wetenschappelijk onderbouwde data en monitoring nog ontbreken om ingrijpende keuzes verantwoord te maken, internationale afstemming nodig is en overhaaste besluitvorming opnieuw kan leiden tot disproportioneel beleid. De Commissie kondigt daarnaast aan om fondsen te willen mobiliseren om de kosten van de natuurherstelwet te dekken. Maar zonder concrete toezeggingen en doordat tegelijkertijd wel drastisch gekort wordt op het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid lijkt dit vooralsnog een loze belofte.

Evaluatie Nitraatrichtlijn
Tot slot benoemd de Europese Commissie wederom de evaluatie van de Nitraatrichtlijn snel af te willen ronden. Deze evaluatie is al meerdere keren uitgesteld sinds in 2023 voor het eerst aan stakeholders om input werd gevraagd. LTO pleit voor een herziening van de nitraatrichtlijn om het om het verouderde systeem van generieke gebruiksnormen en kalenderlandbouw te vervangen voor een systeem gericht op doelsturing. Hi8erbij moet circulariteit centraal staan.

Vandaag presenteerden informateur Sybrand Buma en fractieleiders Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) het tussenverslag “Samen aan de slag voor een sterker Nederland”. LTO zal het verslag de komende dagen nauwgezet bestuderen. Bij eerste lezing zien we veel waardevolle voorstellen die een goede basis bieden voor verdere uitwerking. We herkennen oplossingen die LTO de voorbije tijd heeft aangedragen. Tegelijkertijd zien we ook voorstellen die vragen en, in een enkel geval, zorgen oproepen. We hopen dat het verslag niet alleen een ‘uitgestoken hand’ is naar andere politieke partijen voor verdere uitwerking, maar ook naar maatschappelijke organisaties. Vanuit LTO werken we daar graag aan mee.

Stikstof
De voorgestelde stikstofaanpak biedt een goede basis voor verdere uitwerking. We herkennen belangrijke elementen uit de Bouwsteen emissiereductie die LTO en NAJK samen met IPO, VNG en UvW heeft opgesteld. Zoals een wettelijk vastgesteld stikstofdoel voor 2035 met een tussendoel in 2030, en vervanging van de KDW. Het is goed dat in de verdere stikstofaanpak meer aandacht wordt gegeven aan het meten en monitoren van de feitelijke staat van de natuur. Een gebiedsgerichte aanpak focust terecht op de meest urgente gebieden, maar dit moet beperkt worden tot twee tot vijf drukgebieden zoals is voorgesteld in de Bouwsteen die we met IPO en andere partijen opstelden. Een dergelijke aanpak leent zich niet voor verbreding naar alle Natura2000-gebieden. LTO is verheugd over het belang dat de opstellers hechten aan doelsturing, waarbij boeren zelf bepalen hoe zij de gestelde reductiedoelen waarmaken. De inzet op groen gas en groene waterstof kan waardevol zijn in relatie tussen mestverwerking en -vergisting.

Zeer zorgwekkend is wat ons betreft de voorgestelde volgordelijkheid waarbij ruimte voor nieuwe vergunningen pas wordt vrijgegeven nadat er ‘voldoende stikstof is gereduceerd’. Kern uit de Bouwsteen emissiereductie is bij uitstek het vertrekpunt dat emissiereductie én vergunningverlening twee kanten van dezelfde medaille zijn die gelijktijdig geïmplementeerd moeten worden. Juist daarmee komen we uit de huidige impasse: boeren en tuinders kunnen niet investeren in emissiebeperkende maatregelen omdat zij daarvoor geen vergunning krijgen. De noodzaak van gelijktijdige inzet op aanpassing van de wet zodat vergunningverlening mogelijk wordt én geborgde emissiereductie is juridisch stevig onderbouwd in het zogenaamde Houthoff-rapport. Om het emissiedoel voor 2035 te kunnen halen is het randvoorwaardelijk dat dit wordt vastgesteld in een spoedwet die uiterlijk 1 juli 2026 van kracht wordt.

Plantaardige sectoren
LTO gaat graag met de opstellers in gesprek over het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen. De inzet op geïntegreerde gewasbescherming en nieuwe CRISPR-Cas veredelingstechnieken bieden goede kansen om verdere stappen te blijven zetten op verduurzaming van plantaardige teelten. Het is goed dat partijen inzetten op versnelde toelating van groene gewasbeschermingsmiddelen. Tegelijkertijd is het cruciaal om in een dergelijk convenant te bewaken dat er geen nationale koppen worden doorgevoerd waardoor Nederlandse telers en tuinders in hun concurrentiepositie benadeeld worden ten opzichte van Europese lidstaten waarvoor die beperkingen niet gelden. Om het verdienvermogen en de concurrentiepositie van de agrarische sector op peil te houden, moet een volgend kabinet ook werken aan het stimuleren van arbeidsbesparende technologie.

Dierlijke sectoren
Een belangrijk onderwerp dat in het tussenverslag niet aan de orde komt, is dierwaardigheid. Om verdere stappen te zetten op dierwaardigheid verdient de inzet op gunstige randvoorwaarden prioriteit. Het uitbreiden van het stelsel van dierrechten naar alle landbouwhuisdieren is een precair proces dat grote economische gevolgen kan hebben. Consequenties van deze aanpak kunnen sterk verschillend uitwerken voor verschillende dierlijke sectoren. Dit voorstel vereist grote zorgvuldigheid in de nadere uitwerking.

Het voorstel om dier- en fosfaatrechten af te romen bij buitenfamiliale overdracht, komt enkele dagen nadat minister Wiersma heeft aangekondigd om de bestaande afroming per 1 december te beëindigen. Daarmee zou dit voornemen een wrang voorbeeld zijn van de beleidsmatige wispelturigheid waar agrarische ondernemers juist onder gebukt gaan. We gaan er daarbij vanuit dat de recent gemaakte afspraken worden nagekomen, en zullen dat ook bewaken.

Agrarische sector
Het is verheugend dat het verslag de grote maatschappelijke en economische waarde van de Nederlandse land- en tuinbouw erkent, en het belang van een robuust voedselsysteem. Terecht benadrukt het verslag dat de uitvoeringskracht in de sector versterkt moet worden. De opstellers spreken uit in overleg met sectorpartijen verder vorm te willen geven aan hoe dit doelmatig en effectief bereikt kan worden. Vanuit LTO werken we graag samen aan de vormgeving van deze ‘productschappen 2.0’.

De partners binnen de Eerlijke Mestketen, LTO Nederland, Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV), Cumela en Transport en Logistiek Nederland (TLN), benadrukken de dringende noodzaak om de pilot mineralenconcentraat te verlengen. Deze pilot loopt af op 31 december 2025, terwijl de toelating van RENURE-producten naar verwachting pas in de loop van het eerste kwartaal van 2026 in werking zal treden.

Voorkom een gat tussen pilot en RENURE
De Europese besluitvorming over de toelating van RENURE, een belangrijke stap richting vervanging van kunstmest door hoogwaardige herwonnen producten uit dierlijke mest, bevindt zich in de laatste fase.
De bezwaartermijn loopt immers bijna af. Hoewel dit perspectief biedt, ontstaat er zonder overgangsperiode een gat van meerdere maanden waarin ondernemers geen gebruik kunnen maken van de huidige pilot én nog geen RENURE-producten mogen toepassen.

Een dergelijke situatie zou ertoe leiden dat waardevolle mineralenstromen per 1 januari 2026 opnieuw als dierlijke mest moeten worden afgezet, terwijl daar in de praktijk onvoldoende geen plaatsingsruimte voor beschikbaar is.
Dit kan leiden tot logistieke knelpunten, hogere kosten, stagnatie bij mestverwerkers en onnodige belasting van een keten die juist in transitie is naar meer circulariteit. Verwerkers maken zich zorgen dat zij hun installaties moeten stilleggen met een mogelijk faillissement tot gevolg.

Belang van continuïteit en zorgvuldigheid
De sector investeert al jaren in verwerkingsmethoden die bijdragen aan een duurzamere, eerlijkere en beter controleerbare mestketen. We waarderen de inzet van het ministerie in de lobby voor RENURE en de benodigde Europese toestemming.
Ook is het positief dat de pilot in eerste instantie is voortgezet, zodat ondernemers konden blijven investeren in deze kunstmestvervanger. Echter is het voor ondernemers van groot belang dat zij hun processen kunnen voortzetten totdat RENURE volledig is toegelaten en zij in de gelegenheid zijn geweest om de benodigde certificering te behalen.

Daarnaast vergen de Europese eisen voor RENURE, zoals aanvullende normen voor pathogenen, mogelijk extra aanpassingen aan installaties en zijn borgingsprocessen nodig. Een verlengde pilotperiode geeft ondernemers de tijd om deze te onderzoeken en door te voeren. Hierdoor kan de overgang naar RENURE beheerst, betrouwbaar en met behoud van kwaliteit plaatsvinden.

Oproep aan het ministerie
De Eerlijke Mestketen roept de minister daarom op om zo spoedig mogelijk duidelijkheid te geven over een verlenging van de pilot mineralenconcentraat, zodat ondernemers zich tijdig en verantwoord kunnen voorbereiden op de officiële invoering van RENURE.

De partners van de Eerlijke Mestketen staan klaar om met het ministerie in gesprek te gaan over de praktische invulling van deze overgangsperiode, inclusief monitoring en borging, zodat Nederland deze belangrijke stap richting circulaire mestverwerking zonder onderbreking kan zetten.