De jaarlijkse speech van de voorzitter van de Europese Commissie is een moment waar in Brussel wekenlang naar wordt uitgekeken. Hier worden de Europese plannen voor het komende jaar aangekondigd. Het is ook een moment om Europa op de kaart te zetten. Op 16 september gaf Ursula von der Leyen haar zesde ‘State of the Union’. Enkele punten sprongen eruit voor de land- en tuinbouw. Positief was natuurlijk haar uitspraak: “Europese boeren zijn de beste ter wereld”, wat haar een ruimhartig applaus van de Europarlementariërs opleverde. Ze zei ook dat Europa boeren blijft ondersteunen.

Klimaatbeleid is een blijvertje
Von der Leyen signaleert dat Europa tweemaal zo snel opwarmt als het mondiale gemiddelde en dat de voorbije zomer er eentje was om nooit te vergeten: hitte, watertekorten en bosbranden. Slechts 25% van de schade wordt gedekt door verzekeringen. In de Nederlandse land- en tuinbouw kennen we de brede weersverzekering, die deels wordt betaald uit het GLB. Maar er doen minder dan 3.000 agrariërs aan mee, vooral telers van fruit, groenten, aardappelen en boomkwekerijgewassen. Op het totaal in de sectoren met open teelten is dat nog geen 10%.

Daarnaast kennen erkende telersverenigingen voor groenten en fruit een oogstverzekering in hun operationele plan, die nu voor 50% wordt betaald uit de sectorale interventie groenten en fruit, een GLB-regeling.

De Europese Commissie kondigt nu een ‘klimaatverzekering’-alliantie aan. De vraag is nu hoe dit zich verhoudt tot de bestaande GLB-regelingen. Het is wachten op wetgevende voorstellen. Er is ook sprake van een Europees hittegolfplan, wat voor de land- en tuinbouw relevant kan zijn.

Nieuw waterinitiatief
De Europese Commissie komt met een waterinitiatief dat direct is gelinkt aan voedselzekerheid. Von der Leyen wil boeren helpen zich beter voor te bereiden op droogte, onder andere door beter watermanagement.

Handel en geopolitiek
De geopolitiek is volop aanwezig in Brussel en dus ook in deze speech. Von der Leyen wil 12 miljard euro investeren in een handelsroute over land via de Kaukasus en Centraal-Azië, om minder afhankelijk te worden van de kwetsbare zeeroute via de Straat van Hormuz en de Rode Zee. Dit lijkt overigens te concurreren met het reeds lang bestaande Zijderoute-initiatief (Silk Road) van China.

Aanwezig als speciale gast bij de speech was de Canadese premier Mark Carney. Von der Leyen kondigde aan dat Canada wat haar betreft ‘associate’ lid wordt van de EU. Dit leidde in het Europees Parlement tot veel applaus, maar kennelijk waren de lidstaten nog niet geïnformeerd. Het zou een nieuwe regeling zijn met een derde land. Dat terwijl nog steeds 10 EU-lidstaten het CETA-handelsverdrag tussen de EU en Canada nog niet hebben geratificeerd. Overigens is CETA al ruim 10 jaar ‘voorlopig’ van kracht. Nederland heeft CETA wel geratificeerd. LTO steunde de totstandkoming van CETA.

Von der Leyen herhaalde dat de Europese Unie Oekraïne blijft ondersteunen. Ze noemde ook het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen als belangrijke partners.

Innovatie en AI
Kunstmatige intelligentie werd door Von der Leyen genoemd als een kans, ook voor agri-food. De Commissie komt in november met ‘game-changing’ initiatieven. Dat zal naar verwachting ook gaan over precisielandbouw.

Europees budget en het GLB
Je mag van de voorzitter van de Europese Commissie verwachten dat ze pleit voor een stevig EU-budget voor de jaren 2028-2034. Veel lidstaten, waaronder Nederland, willen juist een kleiner budget en daarmee ook een extra korting op het GLB-budget. De komende maanden, mogelijk rond 18 en 19 december, nemen de regeringsleiders naar verwachting hierover een besluit. LTO lobbyt samen met Europese partners voor een sterk GLB-budget.

Speech terugkijken
Bekijk hier de volledige State of the Union-speech van Ursula von der Leyen van 16 september 2026.

In de troonrede sprak koning Willem-Alexander, namens het kabinet, uitnodigende woorden uit naar boeren en tuinders: “Bij de verdere invulling en verbetering van de plannen zal het kabinet blijven luisteren en alle belangen goed blijven wegen, in goed overleg met de boeren zelf”. LTO waardeert die inzet. Het is ook hard nodig: de plannen moeten op veel onderdelen fundamenteel verbeterd worden om boeren toekomstperspectief te bieden. “Boeren verdienen duidelijkheid en toekomstperspectief”, zegt de koning, maar tegelijkertijd zien we in de begrotingsstukken dat het kabinet beleidskeuzes maakt die daar juist lijnrecht tegen ingaan.

Cash cow
Het kabinet zegt dat zij boeren wil helpen om hun bedrijf te verduurzamen, maar maakt financiële keuzes die daar haaks op staan. Dat geldt bijvoorbeeld voor telers en tuinders. Het kabinet wil met plantaardige sectoren een convenant gewasbescherming afsluiten. Voor de zomer zijn afspraken op hoofdlijnen gemaakt tussen het kabinet en plantaardige sectoren. Onder andere over een innovatieprogramma. Maar in de meerjarenbegroting zijn onvoldoende middelen vrijgemaakt om deze stappen te zetten. Telers maken zich dan ook terecht zorgen om hun toekomstig verdienmodel.

Maar tegelijkertijd voert het kabinet een btw-verhoging door op snijbloemen, bloembollen, tuin- en kamerplanten en bomen die juist tot hogere kostprijzen leiden. En dus tot hogere prijzen voor de consument en een slechtere concurrentiepositie voor de producent. Deze btw-verhoging moet vanaf 2028 jaarlijks meer dan 300 miljoen euro opleveren voor de staatskas.

“Wil het kabinet de land- en tuinbouw helpen verduurzamen, of is onze sector een cash cow om gaten in de begroting dicht te fietsen?”, vraagt LTO-voorzitter Ger Koopmans zich af: “Datzelfde geldt voor de suikertaks die door het kabinet wordt ingerekend in de meerjarenbegroting en die vanaf 2030 structureel 900 miljoen euro per jaar op moet brengen. Deze belastingverhoging heeft volgens de kabinetsplannen ook betrekking op zuivelproducten, groente- en fruitsappen en verse, gekoelde en ingevroren groenten en fruit. De belastingopbrengst moet wat LTO betreft een gevolg zijn van een op gezondheidswinst gerichte maatregel; niet een vooraf vastgesteld doel.

Het zijn stuk voor stuk voorbeelden van losse, onsamenhangende maatregelen, zonder visie op de sector. In het Belastingplan 2027 constateert het kabinet zelf al dat deze btw-verhoging zal leiden tot het omvallen van bedrijven in plantaardige ketens.”

Fiscale investeringsreserve
Positief is het feit dat het kabinet de invoering van een fiscale investeringsreserve gaat onderzoeken. Met deze faciliteit worden boeren gestimuleerd om een deel van het bedrijfsrendement te reserveren voor toekomstige investeringen in dierenwelzijn en natuurbevordering. Wat LTO betreft is het noodzakelijk dat deze investeringsfaciliteit óók ingezet kan worden voor maatregelen die de stikstofuitstoot reduceren. Volgens de meerjarenbegroting kan de maatregel op zijn vroegst inwerkingtreden vanaf 2030. We roepen het kabinet met klem op om de faciliteit te versnellen, en ook met terugwerkende kracht toepasbaar te maken.

Stikstoffonds
Over de besteding van het stikstoffonds van 20 miljard euro is nog heel veel onzeker. In 2027 maakt het ministerie van LVVN een eerste bedrag van 231 miljoen euro vrij om boeren te helpen hun bedrijfsvoering aan te passen. Maar boeren kunnen pas écht in verdere verduurzaming van hun bedrijf investeren als zij weer vergunningen kunnen krijgen om te investeren in duurzame managementmaatregelen, innovatieve technieken en stal- en vloersystemen.

Het breed loskomen van vergunningverlening moet dan ook de allerhoogste prioriteit krijgen. En dus niet stapsgewijs of gebied-voor-gebied. De rekenkundige ondergrens moet dit jaar nog worden ingevoerd. En budget uit het stikstoffonds moet met prioriteit beschikbaar worden gesteld voor boeren en tuinders die willen investeren in bedrijfsverduurzaming.

Sociale zekerheid
LTO Nederland vraagt aandacht voor de toenemende lasten die het kabinet neer willen leggen bij werkgevers. Het koopkrachtpakket wordt deels betaald door werkgevers via de hoger vastgestelde premie van de Werkhervattingskas. Ook de invoering van de vrijheidsbijdrage gaat nu vooral ten koste van de werkgever. LTO Nederland wil het gesprek over sociale zekerheid in de polder voeren.

Via frequente nieuwsberichten informeren we onze achterban over de voortgang van het Convenant Gewasbescherming. In juli ondertekenden NAJK, BO Akkerbouw, Greenports Nederland en LTO Nederland, mede namens sectororganisaties KAVB, NFO, Biohuis en Glastuinbouw Nederland, het hoofdlijnen Convenant Gewasbescherming. Vorige week ondertekenden ook de gezamenlijke provincies via het IPO dit hoofdlijnen Convenant. In Utrecht startte vorige week de volgende fase van het traject: de uitwerking van sectorale deelconvenanten.

Provincies ondertekenen hoofdlijnen
Het Interprovinciaal Overleg (IPO) ondertekende afgelopen donderdag de hoofdlijnen van het convenant Toekomstbestendige Gewasbescherming. Eerder, op 14 juli, tekenden acht organisaties al (LVVN, VNG, Unie van Waterschappen, BO Akkerbouw, Greenports Nederland, LTO Nederland, NAJK en CBL). IPO deed mee aan het opstellen van de hoofdlijnen, maar moest vanwege interne besluitvorming de ondertekening uitstellen tot september. Op een later moment kunnen ook andere relevante partijen toetreden tot het convenant. Dit vereist ondertekening van de hoofdlijnen en overeenstemming van de gezamenlijke partijen.

Traject gaat volgende fase in
Woensdag 9 september startte de tweede fase van het traject voor het Convenant Gewasbescherming. De komende maanden zullen thema’s concreter worden uitgewerkt en begint het opstellen van sectorale deelconvenanten.

Met een breed gezelschap nam procesvoorzitter Gert-Jan Segers in een Utrechtse vergaderlocatie de marsroute door. Aan de kerntafel bespraken vertegenwoordigers van Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen, waterwinbedrijven, plantaardige sectoren en ketenpartners de benodigde inzet.

De algemene thema’s omvatten onder andere wettelijke kaders voor Natura2000, Waterkwaliteit en Leefomgeving. Daarnaast volgen afspraken over (bovenwettelijke) reductiedoelen, de Autoriteit Gewasbescherming krijgt verder vorm en inhoud, er wordt een kennis-, innovatie- en transitieprogramma ontwikkeld, er komt een aanscherping van toezicht, naleving en uitvoering en er worden afspraken met ketenpartners afgesloten. Die afspraken zullen vooral een plek krijgen in de sectorale deelconvenanten (bij iedere specifieke keten van plantaardige producten) en deels meer algemeen (voor bijvoorbeeld supermarkten).

De sectorale deelconvenanten worden uitgewerkt voor de sectoren Akkerbouw, Vollegrondsgroente, Bomen, Vaste planten & Zomerbloemen, Fruitteelt, Bloembollen, Glastuinbouw en Biologisch. Voor elk thema of sector levert een ‘trekker’ binnen enkele weken een plan van aanpak op ter vaststelling door de kerntafel, eind van deze maand. Het plan van aanpak beschrijft de te volgen procedure, welke organisaties worden betrokken en het geeft inzicht in het beoogde eindresultaat. Het deelconvenant zal onder meer beschrijven welke reductie van de milieu-impact de sector verwacht te kunnen realiseren en welke instrumenten vereist zijn om dat nodig te maken. Denk aan introductie van rassen met verbeterde resistentie, toelating van groene middelen, gebruik van precisietechnieken en (geld voor) onderzoek.

De optelsom van sectorale doelen zal leiden tot het landelijke doel voor reductie van de milieu-impact, voor de jaren 2030, 2035 en 2040. De referentiejaren en exacte uitwerking van de indicator worden ook dit najaar bepaald

Wil je eerdere nieuwsberichten teruglezen? Zie het overzicht:

• #Nieuwsbericht 1
• #Nieuwsbericht 2
• #Nieuwsbericht 3
• #Nieuwsbericht 4

Het aantal aanmeldingen voor de Nmin-meetcampagne, die op 1 september van start ging, heeft de verwachtingen ruimschoots overtroffen. Op donderdag 10 september is de maximale capaciteit voor monstername bereikt. Agrariërs kunnen zich dus niet meer aanmelden. In slechts tien dagen tijd hebben deelnemers in totaal 12.680 percelen aangemeld voor de Nmin-meetcampagne.

Hoe gaat het nu verder?
Na de oogst, in de periode van 15 oktober tot en met 30 november, worden de monsters genomen volgens een vastgesteld meetprotocol. De resultaten verschijnen vervolgens automatisch in de Nmin-tool, die is te vinden op de website www.Nminmeting.nl. De resultaten zijn alleen zichtbaar voor de deelnemers zelf. Alleen met hun toestemming worden gegevens gedeeld met bijvoorbeeld teeltadviseurs of met projecten waaraan zij deelnemen. De geanonimiseerde gegevens worden gebruikt voor een analyse op landelijk niveau, uitgesplitst naar gewassen en grondsoorten.

Uitgebreide Q&A beschikbaar
Op de website is een uitgebreid overzicht van veel gestelde vragen en antwoorden beschikbaar met relevante informatie voor deelnemers die meedoen aan de metingen en voor andere geïnteresseerden.

Nmin-meetcampagne is een initiatief van LTO Nederland, BO Akkerbouw en NAJK. De metingen worden gefinancierd door het ministerie van LVVN.

Tijdens het wetgevingsoverleg van afgelopen 7 september over de Bijmengverplichting Groen Gas (BMV) stelden meerdere Kamerfracties vragen over de effectiviteit van het wetsvoorstel. Volgens LTO Nederland zijn die vragen terecht.

LTO ondersteunt de ambitie om meer groen gas in Nederland te produceren. Groen gas uit mest draagt bij aan de verduurzaming van de energievoorziening, helpt de methaanuitstoot te verminderen en biedt kansen voor agrarische ondernemers. Maar de voorgestelde bijmengverplichting leidt niet automatisch tot meer Nederlandse productie.

De vraag is daarom niet óf er meer groen gas moet komen, maar hoe we ervoor zorgen dat dit gas ook daadwerkelijk in Nederland wordt geproduceerd. Als huishoudens en ondernemers via hun energierekening voor de BMV betalen, moet daar aantoonbaar nieuwe Nederlandse productie tegenover staan. Op dit moment lopen nieuwe projecten vast op langdurige vergunningprocedures, beperkte netcapaciteit en weerstand tegen projecten op lokaal niveau. Vergunningen houden bovendien niet altijd stand bij de rechter. Door deze knelpunten blijft de ontwikkeling van nieuwe productiecapaciteit achter.

Zonder aanvullende maatregelen dreigt de BMV vooral de vraag naar (buitenlands) groen gas en certificaten te vergroten. De verplichting kan dan worden ingevuld met productie die al bestaat of met certificaten, zonder dat er voldoende nieuwe Nederlandse productiecapaciteit bijkomt. Daarmee stijgt de rekening voor huishoudens en ondernemers, terwijl onzeker blijft wat Nederland daarvoor terugkrijgt. De discussie moet daarom niet alleen gaan over de omvang van de verplichting, maar vooral over de maatschappelijke opbrengst ervan. Iedere euro die huishoudens en ondernemers via hun energierekening bijdragen, moet zoveel mogelijk leiden tot nieuwe productie van groen gas in Nederland.

Op 21 september debatteert de Tweede Kamer verder over het wetsvoorstel. LTO roept het kabinet en de Tweede Kamer op het wetsvoorstel gericht aan te passen. De invoering van de BMV moet gelijk opgaan met concrete oplossingen voor vergunningverlening, netcapaciteit en projectontwikkeling. Ook moet beter worden geborgd dat de verplichting daadwerkelijk nieuwe Nederlandse productie stimuleert. Alleen dan levert de BMV maximale maatschappelijke waarde op voor Nederland.

Minister Vincent Karremans (Infrastructuur en Waterstaat) bracht gisteren een werkbezoek aan akkerbouwbedrijf Maatschap Groeneveld in Vierpolders. Het familiebedrijf wordt geleid door de derde generatie ondernemers: Maurice en Ruben Groeneveld. Tijdens het bezoek kreeg de minister een inkijkje in de dagelijkse praktijk van een modern akkerbouwbedrijf op Voorne-Putten. Water stond daarbij centraal, met speciale aandacht voor gewasbescherming en waterkwaliteit.

Op het bedrijf worden verschillende gewassen geteeld, waaronder tafelaardappelen, frietaardappelen, zaaiuien, sjalotten, witlofpennen, tarwe, wintergerst en suikerbieten. Daarbij maken de ondernemers gebruik van moderne technieken zoals sensoren, drones en slim datagebruik. Hierdoor kunnen zij per plant en per vierkante meter de juiste behandeling toepassen.

Slim omgaan met gewasbeschermingsmiddelen
Ruben Groeneveld liet zien hoe zijn bedrijf het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen sterk terugdringt. Dat gebeurt onder meer door technieken die drift tijdens het spuiten beperken en door plaatsgericht te spuiten. Met behulp van drones en GPS-technologie kan op sommige percelen tot wel 95 procent minder gewasbeschermingsmiddel worden gebruikt.
Daarnaast werkt de maatschap aan de ontwikkeling van een gezamenlijke was- en spoelplaats voor landbouwmachines op het eiland. Hiermee wordt voorkomen dat resten van gewasbeschermingsmiddelen in het milieu terechtkomen.

Aanpak op Zuid-Hollandse Eilanden
Projectleider Ton Kempenaar (LTO Noord) presenteerde vervolgens het traject dat op de Zuid-Hollandse Eilanden wordt uitgevoerd. Hieraan doen meer dan 350 akkerbouwbedrijven mee. Het doel is om het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen verder te verminderen en de waterkwaliteit te verbeteren.
De aanpak richt zich niet alleen op maatregelen op het land, maar ook op het erf. Denk daarbij aan zorgvuldig omgaan met middelen, machines en reststromen. Maatschap Groeneveld neemt deel aan dit traject. Provincie Zuid-Holland, Waterschap Hollandse Delta en Deltaplan Agrarisch Waterbeheer zijn hierbij belangrijke partners. Ook het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat draagt financieel bij aan deze aanpak.

Gesprek over waterbeleid en gebiedsgerichte aanpak
Na het bedrijfsbezoek sprak minister Karremans met Ger Koopmans, voorzitter van LTO Nederland, en Tineke de Vries, voorzitter van de vakgroep Akkerbouw van LTO Nederland. Tijdens dit gesprek kwamen de Kaderrichtlijn Water (KRW), het Convenant Gewasbescherming en de voorgenomen gebiedsgerichte aanpak aan bod.
De minister toonde zich volgens de aanwezigen zeer betrokken en geïnteresseerd in de praktijk van de landbouw. Die betrokkenheid is belangrijk, omdat de land- en tuinbouw en het ministerie de komende jaren intensief met elkaar in gesprek zullen blijven over vraagstukken rond waterkwaliteit en waterbeschikbaarheid.

Praktijk als basis voor beleid
Ger Koopmans benadrukte het belang van samenwerking tussen overheid en sector:
“Boeren en tuinders willen niets liever dan hun bedrijf toekomstbestendig maken en zorgvuldig omgaan met water, bodem en gewasbeschermingsmiddelen. Dat vraagt om samenwerking tussen overheid, sector en ketenpartners. Het is belangrijk dat beleid aansluit bij de praktijk op het erf en dat ondernemers de ruimte en middelen krijgen om verdere stappen te zetten. Een werkbezoek als dit is waardevol, omdat je direct ziet welke innovaties bijdragen aan de doelen voor waterkwaliteit en waar ondernemers in de praktijk nog tegen knelpunten aanlopen.”

De veehouderijsectoren roepen de Tweede Kamer op om bij de behandeling van de AMvB Dierwaardige veehouderij vast te houden aan de balans met het Convenant ‘Stappen naar een Dierwaardige Veehouderij’ en de nieuw op te richten Autoriteit – anders komt de rekening eenzijdig bij de boer te liggen.

De Staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) heeft op 11 september de AMvB Dierwaardige veehouderij naar de Tweede en Eerste Kamer gestuurd. Deze Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) werkt de eerder gewijzigde ‘Wet dieren’ verder uit door wettelijke normen vast te leggen voor de houderijsystemen in de melkvee-, varkens-, pluimvee*-, kalver- en vleesveehouderij. Alle veehouders binnen deze sectoren moeten in de toekomst aan de nieuwe regels voldoen.

Eén totaalpakket: AMvB, Convenant en Autoriteit
De AMvB en het Convenant ‘Stappen naar een Dierwaardige Veehouderij’ ondersteunen elkaar: de AMvB regelt de wettelijke normen, het Convenant de bovenwettelijke afspraken tussen de partijen om gezamenlijk verdere stappen te zetten op dierenwelzijn, mits aan randvoorwaarden zoals vergunningverlening wordt voldaan. Samen met een nog op te richten onafhankelijke Autoriteit vormen ze het totaalpakket dat nu aan het parlement wordt voorgelegd.

Het Convenant is in 2025 afgesloten tussen overheid, Dierenbescherming, markt- en ketenpartijen en de sectoren melkvee-, varkens-, pluimvee- en kalverhouderij. De Autoriteit moet de voortgang bewaken, signaleert knelpunten en adviseert over tempo en haalbaarheid, zowel voor het Convenant als de AMvB.

Waarom het Convenant meer oplevert dan wetgeving alleen
Wetgeving raakt vooral de boer. Het Convenant zorgt dat ook retail en verwerkers stappen zetten: marktpartijen zetten zich in om dierwaardige producten tegen een eerlijke prijs af te nemen, zodat boeren de meerkosten kunnen terugverdienen – iets wat de AMvB alleen niet regelt. Juist daarom is het van belang dat de AMvB niet los van dat totaalpakket wordt gezien.

Balans is de kern; gezamenlijke haalbare stappen
Systeemverandering naar een dierwaardige veehouderij vraagt om een zorgvuldige balans tussen AMvB, Convenant en Autoriteit. Zo moet wetgeving niet zó zwaar worden dat markt en keten afhaken, en veehouders de benodigde investeringen niet kunnen terugverdienen. Het Convenant houdt juist ruimte voor realisatie van gezamenlijke, haalbare stappen. Systeemverandering kan alleen als dat haalbaar en betaalbaar is. Doorontwikkeling naar een dierwaardige veehouderij moet ook plaatsvinden in samenhang met toekomstige eisen voor emissies en andere duurzaamheidsopgaven. Ontwikkeling naar meer dierenwelzijn mag voor de sectoren niet leiden tot een extra opgave voor emissiereducties. De AMvB is daarover nog te onduidelijk en dit is nadrukkelijk een aandachtspunt.

De veehouderijsectoren roepen de Tweede Kamer op om rekening te houden met de andere gestelde opgaven (bijvoorbeeld geur, stikstof etc.) waar de sectoren voor aan de lat staan. Zorg ervoor dat veehouders geen tegenstrijdige investeringen hoeven te doen. De Tweede Kamer gaat naar verwachting nog een debat voeren over de AMvB. Over de AMvB wordt niet gestemd, wel kunnen partijen moties indienen.

*exclusief eenden en kalkoenen

Het vertrouwen van boeren en tuinders in hun eigen onderneming is in het tweede kwartaal van 2026 verder afgenomen. De Agro Vertrouwensindex daalde met 5 punten ten opzichte van het eerste kwartaal en komt uit op -0,5 punten. Daarmee staat de index op het laagste niveau sinds het eerste kwartaal van 2020.

De daling is zichtbaar in zowel de stemming over de huidige situatie als in de verwachtingen voor de middellange termijn. Vooral die verwachtingen zijn sterk verslechterd: de verwachtingsindex daalde met 6,9 punten, terwijl de stemmingsindex met 2,6 punten afnam.

Droogte raakt akkerbouw
Onder akkerbouwers blijft het vertrouwen laag. De index voor het vertrouwen in het eigen bedrijf daalde met 0,5 punt naar -4,3. Dat is aanzienlijk lager dan het langjarige gemiddelde van ruim 7 punten. De droogte speelt daarbij een belangrijke rol. Het seizoen begon volgens Wageningen Social & Economic Research goed, maar vanaf het tweede kwartaal kreeg de sector nadrukkelijk met droogte te maken. Tegelijkertijd zijn contractprijzen voor consumptie- en zetmeelaardappelen naar beneden bijgesteld en was de toewijzing van suikerbieten al verlaagd.

Ook voor de middellange termijn zijn akkerbouwers pessimistisch. Een mogelijk krimpend Europees aardappelareaal biedt enig perspectief voor de aardappelmarkt, maar daar staat tegenover dat Nederlandse akkerbouwers minder hoog salderende gewassen kunnen telen. Het areaal granen, hennep, vlas en kool- en raapzaad neemt daardoor toe. Daarnaast zorgen dossiers als stikstof en gewasbescherming voor extra onzekerheid.

Vertrouwen melkveehouders sterk gedaald
Ook onder melkveehouders is het vertrouwen fors afgenomen. De index daalde in het tweede kwartaal met 11,2 punten naar -4,3. Daarmee staat het vertrouwen voor het vierde kwartaal op rij onder het langjarige gemiddelde.

De lagere melkprijs is een belangrijke oorzaak van de daling. Volgens Wageningen Social & Economic Research lag de melkprijs in het tweede kwartaal ruim een kwart lager dan een jaar eerder. Dit komt met name door een grotere wereldwijde melkaanvoer. Daarnaast nemen de kosten voor mestafzet toe, er moet namelijk meer mest worden afgezet, waardoor de totale kosten oplopen en door aanhoudende droogte dreigt een tekort aan ruwvoer. De aankoop van schaarser en daardoor duurder ruwvoer zet de bedrijfsresultaten verder onder druk. Ook oplopende brandstofkosten en hoge grondprijzen spelen een rol.

Biologische sector houdt hoogste vertrouwen
Het vertrouwen van ondernemers in de biologische sector daalde eveneens, met 10,4 punten naar 15,5 punten. Ondanks deze daling blijft de biologische sector de sector met het hoogste vertrouwen in de eigen onderneming. Ook hier lijkt de droogte invloed te hebben gehad, onder meer op de verwachtingen voor de productie in de komende twaalf maanden.

Zorgen over toekomstperspectief
De cijfers laten volgens LTO zien dat boeren en tuinders onder toenemende druk staan. Droogte, veranderende marktprijzen, oplopende kosten en onzekerheid over het toekomstperspectief werken door in het vertrouwen van ondernemers. LTO Nederland vindt dat boeren en tuinders perspectief geboden moet worden om te investeren in hun bedrijf en toekomstbestendig te ondernemen. Een stabiel en voorspelbaar beleid, ruimte om te ondernemen en een gelijk speelveld binnen Europa zijn daarvoor essentieel.

Meer uitkomsten van de Agro Vertrouwensindex over het tweede kwartaal van 2026 zijn te vinden via Agrimatie.

Hoewel er inmiddels weer regen valt, zijn boeren en tuinders nog lang niet af van de gevolgen van de aanhoudende droogte en hitte. Voor verschillende teelten zijn de productieverliezen aanzienlijk. Daar komen de sterk gestegen kosten voor energie en kunstmest nog bij. Ook de internationale ontwikkelingen drukken zwaar op de agrarische sector.

Voor veehouders verslechtert de ruwvoerpositie. Tegelijkertijd lopen de prijzen van graan, oliezaden en maïs op. De oorlog in Oekraïne versterkt deze ontwikkeling. Door de beperkte toegankelijkheid van de Zwarte Zee voor de scheepvaart en de vernietiging van opslag- en distributiefaciliteiten door bombardementen staat de aanvoer verder onder druk. In de regio Kyiv en langs de frontlinie zou naar schatting 80 tot 90 procent van de opslagfaciliteiten zijn beschadigd of vernietigd.

Beperkte Europese steun
De Europese Commissie heeft het GLB-crisisfonds iets uitgebreid om boeren tegemoet te komen in de gestegen kosten. Nederland ontvangt uit dit fonds bijna 15 miljoen euro. Lidstaten moeten uiterlijk 30 september aan Brussel melden hoe zij deze middelen willen inzetten. Daarbij bestaat de mogelijkheid om de Europese bijdrage met maximaal 200 procent aan te vullen met nationale middelen. LTO Nederland is benieuwd met welke invulling het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) komt. Tegelijkertijd is duidelijk dat de Europese bijdrage voor veel boeren slechts een druppel op de gloeiende plaat zal zijn. Of hogere marktprijzen voldoende compensatie bieden voor tegenvallende opbrengsten, moet nog blijken. Agrariërs kunnen bovendien niet altijd profiteren van hogere prijzen, bijvoorbeeld omdat zij gebonden zijn aan contracten of specifieke kwaliteitseisen.

Verschillen tussen lidstaten
Andere Europese lidstaten trekken aanzienlijk meer geld uit om hun agrarische sector te ondersteunen.
Frankrijk kondigde op vrijdag 4 september een steunpakket aan van ruim 1 miljard euro. Oostenrijk maakt 240 miljoen euro vrij. Deze steun zal waarschijnlijk worden vormgegeven als staatssteun, bovenop de middelen uit het GLB-crisisfonds.

LTO ziet dat de gevolgen van de droogte en hitte per regio sterk kunnen verschillen. Tegelijkertijd baart het verschil in steunmaatregelen tussen lidstaten zorgen. Een gelijk speelveld op de interne Europese markt is van groot belang voor de concurrentiepositie van Nederlandse boeren en tuinders.
LTO blijft de ontwikkelingen en de gevolgen van droogte, hitte en de internationale marktsituatie nauwlettend volgen. Waar nodig zal LTO in Den Haag en Brussel aandacht blijven vragen voor passende ondersteuning en een gelijk speelveld voor Nederlandse boeren en tuinders.

LTO Nederland, VLB en NAJK hebben gezamenlijk gereageerd op de voorgestelde wijziging van de Bor &DSR. Deze wijziging is het resultaat van een jarenlange lobby en een stap in de goede richting. Tegelijkertijd is de eis van noodzakelijke vruchtwisseling in de uitgaande pacht een overbodige eis die in de praktijk grote belemmeringen gaat vormen. De partijen geven in hun reactie aan dat het van belang is dat de noodzakelijkheidstoets wordt losgelaten, als ook enkele andere technische aanpassingen. 

De voorgestelde wijziging erkent het belang van vruchtwisseling. Het is het resultaat van een lange lobby waarin LTO, VLB en NAJK meermaals hebben benadrukt dat vruchtwisseling en de bijbehorende tijdelijke uitruil grote maatschappelijke en agrarische waarde heeft, zoals het behoud en de verbetering van bodemkwaliteit en reductie van gewasbeschermingsmiddelengebruik. Bovendien is het onwenselijk dat boeren en tuinders hierbij het risico op een fiscale rekening dragen.

Boeren en tuinders ruilen, in het kader van vruchtwisseling, regelmatig tijdelijk gronden met elkaar uit. In het geval van een akkerbouwer en een melkveehouder, kan voor de verpachting van de melkveehouder aan de akkerbouwer een teeltpachtovereenkomst worden gesloten, maar de andere kant op niet. Hierdoor loopt de akkerbouwer het risico dat de verpachte gronden buiten de BOR en DSR-ab vallen. Een groot fiscaal risico voor een maatschappelijk gewenste werkwijze.

Noodzakelijkheidstoets onnodig
In het wetsvoorstel is ervoor gekozen dat, indien een ondernemer land pacht via een teeltpachtovereenkomst, op dat moment een verpachting onder de BOR en DSR-ab kan blijven vallen, in een verhouding 1:2. In de ogen van LTO Nederland had het wetsvoorstel hier moeten eindigen. Echter, bevat het wetsvoorstel ook een noodzakelijkheidstoets voor de verpachting: er moet worden aangetoond dat de verpachting noodzakelijk is voor de instandhouding of verbetering van de grondkwaliteit van de verpachter.

Dit zorgt in de praktijk echter voor een onwerkbare situatie. Zo moet deze noodzakelijkheid onder andere aangetoond worden middels vakstudies. Echter wordt hiermee volledig overgeslagen aan het feit dat vruchtwisseling afhankelijk is van onder andere de grond, de ligging, de omstandigheden, het risico dat een ondernemer wilt lopen en eventuele private afspraken.

LTO Nederland, NAJK en VLB vragen dan ook om het loslaten van de noodzakelijkheidstoets. Daarnaast zijn in de reactie nog enkele andere technische opmerkingen opgenomen.

Lees hier de volledige reactie op de internetconsultatie.

Vanavond publiceerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) haar reflectie op het stikstofpakket van het kabinet. Het PBL concludeert dat een generieke korting op productierechten van 5 tot 10% ‘vooralsnog nodig is’ voor doelbereik. Maar terecht zegt het PBL ook dat het risico van een generieke korting funest is voor boeren: geen enkele boer kan investeren in de toekomst van het bedrijf als onzeker is of dat bedrijf in de toekomst alsnog gedwongen moet krimpen. Het spreken over generieke krimp is onnodig, werkt averechts en is voor LTO onbespreekbaar. Koplopers moeten beloond worden; niet afgeremd door spookbeelden over gedwongen krimp. We vertrouwen erop dat de regering nogmaals bevestigt dat dit niet nodig is.

Onzekerheid
Bij publicatie van het stikstofpakket benadrukte LVVN-minister Van Essen dat veel maatregelen verder uitgewerkt moeten worden. In de doorrekening van het PBL zijn deze maatregelen – zoals de invulling van zonering, de Veluweaanpak en de inzet op veldemissies – niet (of onvoldoende) meegenomen in de rekensommen. Op basis van die onvolledige set aan doorrekenbare maatregelen concludeert het PBL dat de stikstofdoelen binnen bereik komen, maar dat er een gat resteert. De sommenmakers van het PBL vegen die onzekerheid op één hoop: generieke korting. Een betekenisloze rekensom.

Meer mogelijkheden
Het raakt aan een belangrijke reden waarom LTO aan tafel zit en eist dat de plannen verbeterd worden. Boeren moeten meer mogelijkheden krijgen waaruit zij kunnen kiezen om de stikstofdoelen te halen. Meer maatregelen moeten concreet uitgewerkt worden. Er moeten, zo snel mogelijk, meer stalvloeren en -systemen beschikbaar komen die positief inrekenbaar en vergunbaar zijn. Al die maatregelen bij elkaar moeten ervoor zorgen dat boeren vanuit vakmanschap en ondernemerschap keuzes kunnen maken die passen bij het eigen bedrijf.

LTO heeft steeds benadrukt dat de stikstofaanpak pas geslaagd is als die aan drie basisvoorwaarden voldoet: 1) geen enkele boer die wil investeren in de toekomst van het bedrijf moet gedwongen worden om te stoppen, 2) boeren moeten ruimte krijgen om keuzes te maken die passen bij het eigen vakmanschap en het karakter van het eigen bedrijf, en 3) iedere boer die stappen wil zetten, moet perspectief hebben op een toekomstbestendigheid bedrijf waarmee een goede boterham verdiend kan worden.

Niemand is gehouden aan het onmogelijke
De PBL-reflectie laat zien dat het voldoen aan de normen en regels uit het stikstofpakket grote inspanningen van boeren vraagt die, in de woorden van het PBL: ‘niet voor alle bedrijven financieel haalbaar zijn’. Tegelijkertijd heeft de minister bij de presentatie van het stikstofpakket meermaals benadrukt dat niemand gehouden is aan het onmogelijke. Wat LTO betreft moet het stikstoffonds van 20 miljard euro dan ook prioriteit geven aan het financieel ondersteunen van boeren die emissiebeperkende maatregelen en/of aanpassingen in de bedrijfsvoering willen nemen. Dit budget moet zo geoormerkt worden dat boeren die willen investeren in extensivering, managementmaatregelen, innovatieve technieken of stalaanpassingen daarbij geholpen worden en daartoe in staat worden gesteld. Voor LTO was, is en blijft dat een prioriteit in onze gesprekken met het ministerie.

Rechtszekerheid
Als de overheid van boeren vraagt om te investeren in een toekomstbestendig bedrijf, dan moeten zij de zekerheid hebben dat zij ook vergunningen krijgen (en houden!) om die stappen te kunnen zetten. Zowel de Bouwsteen Emissiereductie als de Kamerbrief van 26 juni stelt dat provincies zo snel mogelijk plannen moeten opleveren waarmee additionaliteit wordt onderbouwd. Daarmee kan vergunningverlening weer los komen. LTO werkt graag met alle provincies samen om deze plannen uiterlijk 31 december van dit jaar op te leveren.

Boeren mogen afgerekend worden op datgene waarop zij invloed hebben: hun stikstofuitstoot. Niet op de stikstofneerslag op natuurgebieden kilometers verderop, en niet op de hele mix aan drukfactoren die bij elkaar bepalend zijn voor de staat van de natuur. Zoals het PBL ook aanstipt, is het daarbij wezenlijk hoe de ‘additionaliteitsvereiste’ wordt ingevuld. Boeren kunnen en mogen niet verantwoordelijk worden gemaakt voor KDW-doelen, voor andere drukfactoren en voor de kwaliteit van het natuurbeheer. Additionaliteit wordt wat LTO betreft ingevuld op basis van de emissiereductie uit het stikstofpakket. Op die basis moet vergunningverlening weer mogelijk worden. Voor deze cruciale onderwerpen laat de PBL-reflectie zien dat de stikstofaanpak verder uitgewerkt en verbeterd moet worden. Daar willen we vanuit LTO in de komende periode maximaal op inzetten.

Morgen debatteert de Tweede Kamer over het rapport-Wennink, een onafhankelijk adviesrapport uit december 2025 over hoe Nederland haar economische groei en welvaart op de lange termijn kan veiligstellen. LTO Nederland onderschrijft de centrale boodschap: Nederland moet investeren in innovatie, productiviteit en toekomstig verdienvermogen om welvaart en publieke voorzieningen veilig te stellen. De land- en tuinbouw kan en wil hieraan een belangrijke bijdrage leveren.

Nederland behoort wereldwijd tot de kopgroep op het gebied van plantenveredeling, glastuinbouw, robotisering, precisielandbouw, biotechnologie en data gedreven productie. Het rapport-Wennink erkent deze positie deels. In de verdere uitwerking verdient de agrifoodsector echter een nadrukkelijke plek.

Innovatieve land- en tuinbouw als onderdeel van de oplossing
LTO constateert dat het rapport-Wennink de bijdrage van de land- en tuinbouw slechts beperkt weergeeft. Het rapport noemt de Wageningen Foodvalley-campus, maar er zijn veel meer voorbeelden die laten zien dat de land- en tuinbouw een voorloper is in innovatie. Juist op terreinen als plantenveredeling, glastuinbouw, voedseltechnologie, robotisering, precisielandbouw en biotechnologie behoort Nederland wereldwijd tot de kopgroep.

Dat blijkt ook uit de eigen cijfers van het rapport-Wennink. Alleen al binnen het domein life sciences en biotechnologie dienden partijen voor agrifood vier flagship-voorstellen in met een gezamenlijk investeringspotentieel van bijna € 11 miljard: Food2040 Talent en Infrastructuur (€ 4,62 miljard, met een verwacht additioneel verdienvermogen van € 90 tot € 110 miljard), Robotics en AI in land- en tuinbouw (€ 1,89 miljard), Biotechnologie voor veredeling van gewassen en fokkerij (€ 1,89 miljard) en Bio- en procestechnologie voor nieuwe ingrediënten (€ 2,58 miljard). De plannen liggen dus klaar. Wenninks eigen analyse laat bovendien zien dat niet financiering de grootste blokkade vormt, maar vooral regelgeving, vergunningverlening en testcapaciteit.

Van plan naar praktijk: versnelling in toelating, financiering en regelgeving
De uitdaging ligt niet alleen in nieuwe investeringen, maar vooral in de toepassing van innovaties in de praktijk. Technologie moet sneller kunnen worden getest, toegelaten en opgeschaald. De contourenbrief Agrifood Innovatieagenda van staatssecretaris Erkens biedt hiervoor belangrijke aanknopingspunten, onder meer met een garantiefonds voor landbouwrobots en een nationale innovatieagenda. LTO roept de Kamer op erop toe te zien dat deze plannen snel worden omgezet in concrete instrumenten waarmee ondernemers kunnen investeren, testen en opschalen.

Zonder mensen geen innovatie
Innovatie vraagt ook om vakmensen. Naast softwareontwikkelaars en data-experts zijn monteurs, servicetechnici, operators en ondernemers nodig die nieuwe technologie ontwikkelen, toepassen en onderhouden. Investeringen in technologie en vaardigheden moeten daarom hand in hand gaan.

Talentstrategie
Het kabinet heeft in aansluiting op het rapport-Wennink de Talentstrategie ontwikkeld vanuit de constatering dat de arbeidsmarkt structureel krap blijft. De land- en tuinbouw is niet als afzonderlijk domein of prioritaire sector opgenomen in de Talentstrategie. LTO pleit niet voor een aparte landbouwpijler binnen de Talentstrategie maar dat groene kennis en agrarisch vakmanschap worden erkend als een belangrijke randvoorwaarde voor veel van de maatschappelijke en economische opgaven waarvoor de strategie is ontwikkeld.

Strategische autonomie begint bij voedsel
Voedselzekerheid is een essentieel onderdeel van de strategische autonomie van Nederland en Europa. Met de combinatie van primaire productie, technologieontwikkeling, machinebouw, data, logistiek en kennisontwikkeling beschikt Nederland over een unieke agrifoodketen.

LTO roept de Kamer daarom op om de innovatieve kracht van agrifood en agritech volwaardig te betrekken bij de verdere uitwerking van de investeringsagenda van het rapport-Wennink en de Talentstrategie. Daarmee investeert Nederland in productiviteit, voedselzekerheid, strategische autonomie en brede welvaart.