Gebiedsgerichte aanpak van waterkwaliteit werkt in de praktijk. Daarbij is een dialoog op basis van vertrouwen belangrijk tussen waterbeheerders en telers. Dat kwam duidelijk naar voren in een dagvullende kennissessie mede-geïnitieerd en mede-georganiseerd door LTO Nederland.

De kennissessie vond 5 juni plaats in het LEF Future Center van Rijkswaterstaat (Ministerie van IenW) in Utrecht. Waterbeheerders, overheden, kennisinstituten, toeleveranciers én telers kwamen bij elkaar voor kennisuitwisseling en inspiratie: rondom gebiedsgerichte aanpak van waterkwaliteit en het sneller terugkoppelen van monitoringsgegevens waterschappen naar de sector. Doel is emissies te verminderen, normoverschrijdingen te voorkomen en middelen te behouden.

Vijf gebiedsgerichte aanpakken werden als positief voorbeeld benoemd en uitgelegd: Aanpak reductie gewasbeschermingsmiddelen Zuid-Hollandse Eilanden, WaterWinst Limburg, Regiocertificering Duin- en Bollenstreek, Actieplan Waterkwaliteit Glastuinbouw en de aanpak in boom- en sierteeltregio Greenport Boskoop.

Daarnaast werden diverse onderwerpen rondom gewasbescherming, monitoring en normoverschrijdingen belicht: vanuit Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW), Waterdichte Kaders en NVWA. Tevens werd het proces naar het Convenant Gewasbescherming uitgelegd vanuit het Ministerie van LVVN. Tot slot gaf de stuurgroep Toekomstvisie Gewasbescherming 2030 een terugblik op de kennissessie.

Lees het verslag van de kennissessie d.d. 5 juni 2026 , inclusief geleerde lessen uit de behandelde gebiedsgerichte aanpakken.

De internetconsultatie over rustgewassen is gesloten. LTO heeft wederom gepleit voor de aanwijzing van boomkwekerijgewassen en vaste planten als rustgewas. Daarnaast brengt LTO bij LVVN andere land- en tuinbouwgewassen onder de aandacht die erkend zou moeten worden als rustgewas, evenals situaties waarin een uitzondering op de 1-op-4-gewasrotatie wenselijk is.

LTO onderschrijft het belang van rustgewassen als instrument om bij te dragen aan een duurzaam bouwplan, het beperken van nutriëntenverliezen en het versterken van de bodemkwaliteit. Tegelijkertijd is het van belang dat de aanwijzing van rustgewassen en de toepassing van de 1-op-4-regeling aansluiten bij de feitelijke kenmerken van gewassen en teeltsystemen.

Volgens LTO zijn alle meerjarige teelten in de sector Bomen, Vaste planten en Zomerbloemen rustgewassen, inclusief moerplanten die voor meerdere jaren op hetzelfde perceel zijn opgeplant (zoals moerbedden voor vruchtboomonderstammen).

Daarnaast dienen volgens LTO ook asperges, rabarber en fruitgewassen aangewezen te worden als rustgewas. Lees hier de volledige reactie van LTO op de internetconsultatie.

Ook diverse boomkwekers hebben gereageerd op de internetconsultatie en hebben hiervoor een format van LTO gebruikt. Ook zij pleiten voor de aanwijzing tot rustgewassen. Lees hier alle reacties.

Het gaat om de wijziging van de Omgevingsregeling betreft het 7e APN (Actieprogramma Nitraatrichtlijn). De wijziging is de uitvoering van een aangenomen Kamermotie van Flach (SGP) die op verzoek van LTO Bomen, Vaste planten en Zomerbloemen was ingediend.

Van 23 tot en met 25 juni vond het Global Agritourism Congress plaats in Aberdeen (Schotland). Namens LTO vakgroep Multifunctionele Landbouw (MFL) was Alex Spieker hierbij aanwezig als onderdeel van een bredere Nederlandse delegatie. Het programma bestond uit een congres met voorafgaand bedrijfsbezoeken in de regio die dag- of verblijfsrecreatie en streekproducten aanboden. Centraal thema was de verkenning van de wereldwijde innovatieve benaderingen van agrotoerisme, streekproducten en duurzame ontwikkeling.

Agrotoerisme legt de verbinding tussen meerdere opgaven: een vitaal landelijk gebied, toekomst­bestendige landbouw en een aantrekkelijk aanbod voor bezoekers waarin ze het platteland kunnen beleven met haar lokale producten. Een landelijke werkgroep, bestaande uit NBTC, het ministerie van LVVN, WUR, gemeenten en LTO MFL, verkent de opties en kansen van agrotoerisme.
De opgehaalde ideeën en inspiratie in Aberdeen worden gebruikt om met deze brede coalitie aan de slag te gaan voor de doorontwikkeling van agrotoerisme in Nederland.

De Nederlandse delegatie bestond uit vertegenwoordigers van het ministerie van LVVN, de provincies, gemeenten, adviesbureaus, ANWB en het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) en LTO vakgroep MFL. Daarnaast waren er kennisinstellingen en ondernemers aanwezig.

Fotocredits: NBTC

LTO heeft samen met een brede coalitie van partijen, waaronder Natuur & Milieu, NAJK, VNO-NCW en de vakbeweging het SER-advies ‘Samenwerken aan een duurzaam en toekomstbestendig agrosysteem’ opgesteld. Het advies, dat vandaag wordt vastgesteld en gepresenteerd, benadrukt dat boeren, tuinders, ketenpartijen en maatschappelijke organisaties samen moeten werken aan doelen voor klimaat, stikstof, bodem, water en biodiversiteit. Daarvoor zijn duidelijke randvoorwaarden nodig: doelsturing, uitvoeringskracht, een lonend verdienmodel, ruimte voor innovatie en investeringen in kennis en scholing.

Voor LTO staat voorop dat de beweging naar een duurzamer agrosysteem hand in hand moet gaan met economisch perspectief voor boeren en tuinders. Agrarische ondernemers hebben zekerheid, vertrouwen en uitvoerbaar beleid nodig om te kunnen investeren en innoveren. Het SER-advies heeft belangrijke aanknopingspunten om die opgaven gezamenlijk op te pakken, met een gedeelde visie, concrete acties en duidelijke voorwaarden voor duurzaam ondernemerschap.

“Samenwerking op al deze complexe dossiers is cruciaal. Het adviesrapport biedt volop mogelijkheden om verder te werken aan de uitvoering op landelijk, provinciaal en lokaal niveau. Met een gedeelde visie, concrete acties en duidelijke voorwaarden voor duurzaam ondernemerschap. Dit adviesrapport laat zien dat samenwerken kan en moét. Dit alles moet bijdragen aan een goed verdienvermogen voor boeren en tuinders en hun gezinnen”, aldus Ger Koopmans.

Doelsturing en uitvoeringskracht als basis
Het adviesrapport sluit aan bij de inzet van LTO op vertrouwen, toekomstperspectief, innovatiekracht en samenwerking. Die lijn loopt als rode draad door de verschillende hoofdstukken.
Voor LTO springen twee aanbevelingen in het oog: de overgang naar doelsturing en het verder uitwerken van een Publiek-Private Organisatie. De concrete invulling daarvan vraagt om nadere uitwerking. Daarbij moet het handelingsperspectief van de agrarische ondernemer centraal staan, met ruimte voor vakmanschap en ondernemerschap.

Doelsturing is voor LTO niet vrijblijvend: het vraagt ook om goede borging, zodat resultaten daadwerkelijk worden gehaald. Ook is institutionele vernieuwing via een Publiek-Private Organisatie nodig om voldoende uitvoeringskracht te organiseren. Verduurzaming kan niet alleen door de markt of alleen door de overheid worden ingevuld, maar vraagt om gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Maatschappelijk draagvlak
Het adviesrapport is tot stand gekomen met bijdragen en instemming van de Kroonleden, de vakbeweging, VNO-NCW, NAJK en Natuur & Milieu. Daarmee ligt er een breed maatschappelijk gedragen advies.

De Arbeidsinspectie controleert of bedrijven gezond, veilig en eerlijk werken. Dat kan naar aanleiding van een klacht of ongeval, maar ook omdat een sector op basis van risico’s extra aandacht krijgt. Met name in de seizoensarbeid is er nu grotere kans dat er een bezoek van de Arbeidsinspectie aan een agrarisch bedrijf kan komen.

Vanuit LTO vinden we het belangrijk dat ondernemers weten wat zij kunnen verwachten en hoe zij zich goed kunnen voorbereiden. Goede arbeidsomstandigheden en eerlijk werkgeverschap zijn belangrijk voor een sterke en toekomstbestendige agrarische sector. Tegelijkertijd vragen inspecties om zorgvuldige communicatie, heldere uitleg en oog voor de praktijk op het boerenerf en in de onderneming.

Lees hier hoe de Arbeidsinspectie te werk gaat en kijk ook eens op de website www.zelfinspectie.nl om goed voorbereid te zijn op een mogelijke controle.

Extreme droogte remde in grote delen van het land de opkomst en ontwikkeling van gewassen. Aangezien dit een kwestie van overmacht betreft, heeft RVO besloten de uiterste ingangsdatum voor de minimale bedekking van percelen voor eco-activiteiten ‘groene braak’, ‘kruidenrijke bufferstrook langs bouwland’ en ‘kruidenrijke bufferstrook langs grasland’ aan te passen. Boeren en telers krijgen nu tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarde van een minimale bedekking of aandeel kruiden/vlinderbloemigen van de percelen te voldoen.

Voorjaarsdroogte
LTO heeft het ministerie van LVVN en RVO het afgelopen jaar vele malen gewezen op de overmachtssituatie, waardoor de opkomst en bodembedekking onvoldoende was. Het nieuwe satellietmonitoring-systeem (AMS) is volgens LTO onvoldoende praktijkrijp om de bodembedekking te meten; dood/dor/geklepeld gewas wordt vaak niet goed waargenomen. Maar boeren hoorden dit vaak pas in april 2026, nadat het betrokken perceel alweer in gebruik genomen was voor het teeltseizoen 2026. Dit leidt tot een afname van het vertrouwen van boeren en ruim 6% minder deelname aan de eco-regeling in 2026. Dit jaar dreigt een herhaling gezien de voorjaarsdroogte en extreme hitte.

RVO beoordeelt nu de extreme droogte als overmacht en geeft boeren daarom tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarden van de eco-activiteit te voldoen. Het uitstel betekent dat boeren 2 tot 4 weken langer de tijd hebben om het gewas te laten groeien. De overige voorwaarden en einddatum van de genoemde eco-activiteiten wijzigen niet.

Voor de volgende eco-activiteiten is de ingangsdatum voor minimale bedekking uitgesteld:

• Eco-activiteit Groene braak: het perceel moet uiterlijk op 1 juli 2026 voor minimaal 80% zichtbaar bedekt zijn met het gewas dat is opgegeven.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstroken langs grasland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstrook langs bouwland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.

Boeren hoeven op dit moment geen overmachtsmelding te doen voor deze drie eco-activiteiten. Maar als de hitte en droogte aanhouden, en de genoemde percentages niet op het hele perceel gehaald worden, adviseert LTO om in juli /augustus alsnog om de overmachtsmelding wel te doen. Maak ook wekelijks foto’s van de betreffende percelen om bewijsmateriaal gereed te hebben, mocht er straks een afwijzing vanuit RVO komen. De foto’s moeten te herleiden zijn naar het perceel, zorg ervoor dat er herkenbare gebouwen of bomen op staan.

Voor de overige eco-activiteiten verandert er nu niets. Op deze activiteiten blijven de oorspronkelijke voorwaarden van toepassing. Dat betekent dat de gebruikelijke resultaatverplichting in stand blijft. Dat kan betekenen dat de inspanning alleen niet voldoende kan zijn. Als het niet gaat lukken om aan de voorwaarde voor de subsidie te voldoen door een andere reden dan overmacht, dan moet de boer de activiteit intrekken.

“De stikstofaanpak die het kabinet vandaag presenteerde, bevat maatregelen die diep in zullen grijpen in de bedrijfsvoering van veel boeren en tuinders. Voor cruciale maatregelen geldt dat de keuze onbegrijpelijk en disproportioneel is. Zoals de omgang met zonering rondom natuurgebieden, en de voorgestelde uitwerking van grondgebondenheid. “Pijnlijke maatregelen”, zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans: “waarvan volstrekt onduidelijk is hoe ze aansluiten en optellen tot de doelen die gehaald moeten worden.”

Tegelijkertijd worden in het pakket ook de eerste goede stappen gezet om tot beter werkbaar beleid te komen: “Het uit de wet halen van de kritische depositiewaarde (KDW), het invoeren van een rekenkundige ondergrens en het (gefaseerd) loskomen van vergunningverlening zijn belangrijke randvoorwaarden om uit de stikstofcrisis te komen. Het kabinet stelt dat provinciale handhavings- en intrekkingsverzoeken voor PAS-melders met dit pakket kunnen worden voorkomen. Positief is ook dat het kabinet de feitelijke staat van de natuur beter wil meten, en aan terreinbeherende organisaties resultaatverplichtingen voor natuurherstel op gaat leggen.”

Met die constatering reageert LTO-voorzitter Ger Koopmans op de vandaag gepresenteerde plannen van de ministeriële Taskforce Landbouw, Stikstof & Natuur: “De landbouw wil bijdragen aan een forse reductie van de stikstofuitstoot. Maar om die stappen te kunnen zetten, móet de vergunningverlening loskomen. Emissiereductie en vergunningverlening moeten hand in hand gaan. Want hoe kan een ondernemer zijn bedrijf verduurzamen als hij daar niet in kan investeren? De Kamerbrief maakt niet duidelijk wanneer vergunningverlening daadwerkelijk vrijkomt. Terwijl de doelen voor 2035 vaststaan, – en de sector daaraan gehouden wordt. Het kabinet kiest ervoor de rekenkundige ondergrens pas eind volgend jaar in te voeren, en omkleed dat met beheersmaatregelen waarvan onduidelijk is wat ze voor de landbouw betekenen. Het tempo van de vergunningverlening moet omhoog, er moet nog veel onduidelijkheid worden weggenomen en een aantal voorstellen moet echt worden ingetrokken en veranderd.”

Niemand is gehouden aan het onmogelijke
“Als je tegen boeren zegt dat ze stappen moeten zetten, dan moeten ze die stappen ook kunnen zetten”, vervolgt Koopmans: “Boeren staan klaar om te investeren in emissie-reducerende maatregelen. In bewezen innovaties, in stalaanpassingen en in management­maatregelen. Maar zij kunnen niet verantwoordelijk worden gehouden om 100% van de doelen te halen als zij daarvoor maar 50% van de middelen tot hun beschikking hebben. Die disbalans moet zo snel mogelijk worden opgelost. Niemand is gehouden aan het onmogelijke.”

Provincies aan zet
Een deel van het vandaag aangekondigde beleid zal met Rijksinstructieregels bij de provincies worden gelegd, en daar verder uitgewerkt worden. Daarmee krijgen provincies een zware (mede)­verantwoordelijkheid voor cruciale zaken zoals de invulling van zonering rondom stikstofgevoelige natuurgebieden. Rondom 100 natuurgebieden worden zones ingevoerd waar extra emissiereductie gerealiseerd moet worden. Samen met provincies, gemeenten, waterschappen en NAJK riepen we het Rijk op om te kiezen voor zones van 250 meter. We roepen de provincies dan ook op om dit beleid gezamenlijk met agrariërs vorm te geven, en gezamenlijk te zoeken naar een alternatieve invulling als de doelen daarmee ook worden gehaald. Voor veel agrariërs in deze zones zal vergaande extensivering de enige realistische optie zijn, terwijl onduidelijk is op wat voor verdienmodel die bedrijven kunnen bouwen. Nergens in de brief gaat de minister in op het toekomstige verdienvermogen en verdienmodel van boeren en tuinders.

Koopmans: “Positief is dat partijen in deze zones óók de mogelijkheid krijgen om de doelen via een provinciaal gebiedsproces te realiseren. Dan kunnen overheden, agrariërs en andere grondeigenaren gezamenlijk puzzels leggen waarin, op basis van de WILG-systematiek, de rechtszekerheid en het inkomen van alle betrokkenen geborgd is. En waarbij het hele ‘trappetje van Remkes’ op tafel ligt.”

PAS-melders
Voor het legaliseren van de PAS-melders verwijst het kabinet naar het Programma maatwerkaanpak PAS-melders waarvan we weten dat het lang niet alle PAS-melders een garantie op legalisatie biedt. En voor de Interimmers wordt een ‘verkenning’ aangekondigd. Koopmans: “Dat is absoluut onvoldoende. De stikstofaanpak moet op zo’n manier worden uitgewerkt dat PAS-melders en Interimmers wél een garantie op legalisatie krijgen. Juist voor hen biedt invoering van een rekenkundige ondergrens een oplossing. Cruciaal is het invoeren van een hedendaags referentiemoment om veilig te stellen dat PAS-melder en Interimmers in een definitief gelegaliseerde situatie kunnen komen.”

Grondgebondenheid
Het doel van grondgebondenheid is het verbeteren van de waterkwaliteit. De introductie van een eenvoudige norm van 2,6 GVE voor iedereen, zonder de optie om waterkwaliteitsdoelen te realiseren via doelsturing, is strijdig met wat de coalitie in haar eigen regeerakkoord heeft opgenomen. Op deze manier gaat de maatregel weinig bijdragen aan waterkwaliteitsverbetering. Sterker nog: het zal kostprijsverhogend werken, en daarmee druk zetten op de investeringsmogelijkheden om daadwerkelijk te investeren in ammoniakreductie. Koopmans: “Het is onbegrijpelijk dat doelsturing geen onderdeel uitmaakt van grondgebondenheid. Dat moet echt anders.”

Vervolg
In de Kamerbrief schrijft de minister dat veel zaken nog verder ingevuld moeten worden en dat de voorgestelde koers niet overal definitief is. Die uitwerking wordt bepalend voor het succes van de aanpak. Koopmans: “Het voorgestelde beleid en veel van de voorgestelde maatregelen zullen diep ingrijpen in de bedrijfsvoering van agrariërs. Als je van boeren en tuinders vraagt om zulke grote stappen te zetten, dan heb je de plicht om hun daar ook duidelijkheid en handelingsperspectief over te geven. Ik roep het kabinet, de Tweede Kamer en de provincies op om zo snel mogelijk vanaf de zomer, samen met agrarische partijen, het hele pakket te verbeteren en te concretiseren op zo’n manier dat boeren en tuinders daarmee uit de voeten kunnen. Dat maatregelen duidelijk, haalbaar en realistisch zijn. Dat de daadwerkelijke vergunningverlening versneld wordt. En dat boeren ook kunnen leveren wat er van hen gevraagd wordt. Wij zijn bereid daaraan een bijdrage te leveren. Maar dan moet er bij overheden de bereidheid zijn om het beleid zo aan te passen dat boerengezinnen vergunningen krijgen, kunnen verduurzamen en een goed inkomen kunnen verdienen.”

Vanaf aanstaande maandag gaan LTO-voorzitter Ger Koopmans en de bestuursleden van LTO Nederland op een regiotour door het land om met LTO-leden in gesprek te gaan over het stikstofpakket. De uitkomsten van deze gesprekken brengen we onder de aandacht van de Tweede Kamer vooruitlopend op het Kamerdebat over het stikstofpakket.

De vakgroep LTO Paardenhouderij verwelkomt per 1 juli twee nieuwe bestuurders: Jorine von Martels-Cosse en Anita de Keijzer. Met hun praktijkervaring, brede betrokkenheid bij de paardensector en bestuurlijke kennis versterken zij de vakgroep. Hieronder stellen zij zich graag voor.

Jorine von Martels-Cosse
‘Mijn naam is Jorine von Martels-Cosse, 28 jaar en woon in het Overijsselse Dalfsen. Samen met mijn man run ik op Landgoed Hessum een kleinschalige fokkerij, paardenopfok met merriebegeleiding en een akkerbouwtak. Vanuit verschillende rollen ben ik inmiddels al enkele jaren actief binnen de paardensector.’

‘Ik kijk ernaar uit om mij als bestuurslid van LTO Paardenhouderij in te zetten voor de belangen van Nederlandse hippische ondernemers en samen te werken aan een vitale en toekomstbestendige sector.’

Anita de Keijzer

‘Mijn naam is Anita de Keijzer, 47 lentes jong, woonachtig in de mooie heuvels van Groesbeek en getrouwd met Evert. Als jong meisje raakte ik al “besmet” met het paardenvirus en was dan ook vele uren op de manege te vinden. Van mijn hobby heb ik mijn werk weten te maken en heb ik op heel diverse manegebedrijven voor en achter de schermen mogen werken, afgewisseld met mijn werk als sportmasseur voor paarden.’

‘Daarnaast kun je me ook nog regelmatig in veld aantreffen als jurylid voltige, manegeproeven, Bixie of carrousel. En sinds begin dit jaar stuur ik een pensionstal met zestien paarden aan die gedraaid wordt volgens een DIY-principe. Kortom, ik sta met beide benen midden in de sector.

‘De paardensector staat voor grote uitdagingen, maar ook voor mooie kansen. Ik sta vol energie in de startblokken om voor én met jullie deze uitdagingen het hoofd te bieden en te werken aan het behoud van een toekomstbestendige paardensector met veel aandacht voor paardenwelzijn.’

Binnen de vakgroep geitenhouderij is ruimte gekomen voor een nieuwe voorzitter. Vanaf september wordt deze rol ingevuld door Henk Versluijs, geitenhouder uit Culemborg.
Hij stelt zich graag even voor:

Achtergrond in de geitenhouderij
‘Mijn naam is Henk Versluijs, 57 jaar. Samen met mijn vrouw en 3 zonen, waarvan 1 beoogd opvolger en 2 zoons momenteel diergeneeskunde studeren, run ik een geitenhouderij met 1.800 melkgeiten in Culemborg. Na het overlijden van mijn beide ouders heb ik hun bedrijf voortgezet. Dat doe ik sinds 1994. Ik begon destijds met 30 melkkoeien. Ik wilde proberen het familiebedrijf voort te zetten om niet achteraf spijt te hebben. Want het boerenbedrijf is prachtig maar ook een uitdaging.‘

‘In 2006 zijn we overgestapt naar het opfokken van 500 lammeren, die we vanaf 2007 zijn gaan melken. Sindsdien is het bedrijf verder ontwikkeld tot de huidige omvang. Die ontwikkeling vraagt om ondernemerschap, doorzettingsvermogen en het vermogen om je aan te passen aan veranderende omstandigheden.’

Motto
‘Mijn levensmotto is: als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan. Dat past bij hoe ik in het ondernemerschap sta en in bestuurlijk werk wil staan: kritisch, authentiek, vastberaden en met de wil om door te zetten. Ik denk graag mee om resultaten te verbeteren.’

Ambitie als voorzitter
‘Als voorzitter wil ik mijn praktijkervaring en nuchtere blik inzetten voor de belangen van geitenhouders. De sector staat voor belangrijke vraagstukken, maar heeft ook veel kracht en ondernemerschap in huis. Ik vind het belangrijk dat we blijven meedenken, verantwoordelijkheid nemen en samen werken aan een toekomstbestendige geitenhouderij zodat er ook toekomst blijft voor jonge geitenboeren.’

Staatssecretaris Erkens van LVVN heeft de Tweede Kamer een brief gestuurd over de contouren voor de Meerjarige Agrifood Innovatieagenda. Met deze agenda wil het kabinet innovaties in het agrifood-domein versnellen, zodat die bijdragen aan verdienvermogen, concurrentiekracht en oplossingen voor maatschappelijke opgaven zoals natuur, waterkwaliteit, klimaat, dierwaardigheid en voedselzekerheid.

LTO ziet in de eerste contourenschets een belangrijke erkenning voor de land- en tuinbouw, maar maakt zich zorgen over de uitvoering van de agenda. Er komt namelijk geen structureel nieuw publiek geld beschikbaar. De oplossingen en investeringen worden daardoor te veel aan private sectoren overgelaten. Zonder structurele publieke middelen is versnelling in processen onmogelijk. De innovatieopgave waar de land- en tuinbouw voor staat, is daarvoor te groot en te complex.

Manifest
In de brief schetst Erkens een meerjarige agenda met innovaties in het agrifood-domein, met vier innovatiedomeinen: Ag Tech, Weerbare teelten, Voedselinnovaties en (Glas)tuinbouw.
LTO is positief dat Ag Tech daarin de meeste aandacht krijgt en dat robotisering, digitalisering en AI expliciet worden benoemd als instrumenten om arbeidstekorten op te vangen, duurzaamheid te verhogen en productiviteit en concurrentiekracht te versterken. Dat sluit naadloos aan op de ambitie van het Manifest Robotisering & Innovatie. Dit manifest werd vorig jaar november vastgesteld met partijen uit de techniek- en agrisector.

Versnelling en middelen
Volgens LTO is structurele versnelling nu noodzakelijk. Het gaat daarbij niet alleen om financiering van machines en systemen, maar ook om structureel investeren in kennis, vakmanschap, onderwijs, regelgeving en risicodeling. Die combinatie is nodig om robotisering daadwerkelijk te kunnen invoeren op het erf, in de kas en op het land. Dat is nodig om arbeidstekorten op te vangen, duurzamer te produceren en ondernemers meer ruimte te geven voor vakmanschap en ondernemerschap.

“Zonder structurele middelen, passende regelgeving en goed toegeruste mensen blijft de stap van pilot naar praktijk te groot; de Meerjarige Agrifood Innovatieagenda moet daarom niet alleen richting geven, maar ook zorgen voor structurele uitvoeringskracht op het erf, in de kas en op het land. Het kabinet moet samen met boeren, tuinders, techniekpartijen en onderwijs structureel investeren in de voorwaarden die nodig zijn om robotisering daadwerkelijk te versnellen, ” aldus Eric Douma, Bestuurlijk Gedelegeerde MOO

Het boerenbedrijf bruist. Naast voedselproductie, zetten steeds meer agrarisch ondernemers de deuren open voor nieuwe verbindingen met natuur, zorg, kinderopvang, verkoop, recreatie, educatie en gemeenschap. Multifunctionele landbouw (MFL) levert zo op veel manieren een bijdrage aan de samenleving. Toch wordt die waarde niet altijd gezien of vanzelfsprekend meegenomen in regionaal en lokaal beleid. Om dat zichtbaar te maken en handvatten te bieden aan beleidsmakers, publiceren LTO en Het PON & Telos vandaag het online magazine De kracht van verbinding; De verbrede waarde van multifunctionele landbouw.

Op het platteland groeit de vraag naar maatschappelijke behoeftes: plekken voor ontmoeting, zorg, kinderopvang, recreatie, water en natuur. Multifunctionele landbouw kan op veel van die vragen een antwoord geven, mits daar ruimte voor wordt gemaakt in omgevingsbeleid. Het magazine bundelt inzichten van ondernemers, onderzoekers, beleidsmakers en bestuurders en biedt concrete aanknopingspunten om MFL een steviger plek te geven in het omgevingsbeleid. Zo wordt zichtbaar welke waarden overheden en ondernemers kunnen ‘oogsten’ en hoe ruimtelijke keuzes kunnen bijdragen aan maatschappelijke opgaven.

In het magazine komen twaalf multifunctionele ondernemers aan het woord. Ze laten zien hoe zij in de praktijk invulling geven aan multifunctioneel ondernemen, en welke impact zij maken op hun omgeving. Hun verhalen laten een breed scala aan ondernemingen zien: van zorgboerderij tot wijnverkoop, van natuurbeheer tot agrarische kinderopvang. Ze leggen de brug tussen landbouw en leefomgeving, én vinden een manier om dit rendabel te maken.

Wegwijzer voor beleid
Om de ervaringen van het boerenerf door te vertalen naar overheid en beleid, is een bijeenkomst met gemeenten, de provincie, adviesbureaus en ondernemers georganiseerd. De resultaten worden gedeeld in het magazine, zoals het wegnemen van planologische beperkingen of het benutten van mogelijkheden in de Omgevingwet. Met een routekaart worden de belangrijkste inzichten en mogelijke vervolgstappen overzichtelijk samengebracht.
Met De kracht van verbinding willen LTO en Het PON & Telos niet alleen inspireren, maar ook aanzetten tot actie. Door de waarde van multifunctionele landbouw beter zichtbaar te maken, willen zij bijdragen aan structurele erkenning van multifunctioneel ondernemen in lokaal en regionaal beleid. Zo levert het boerenerf niet alleen maar voedsel, maar oogst ook maatschappelijke meerwaarde.

Het magazine is mede tot stand gekomen door de ondersteuning van een brede groep partners: Rabobank, LTO Noord Innovatiefonds, Destinatie NL, het Ministerie van LVVN, Verenigde Agrarische Kinderopvang (VAK), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en Landbouw Innovatie Brabant (LIB).

Fotocredits Willeke Machiels