Op 12 en 26 oktober vond het eerste deel van de behandeling van het Belastingplan plaats. In aanloop naar de debatten heeft LTO Nederland aandacht gevraagd voor concrete verbeteringen van de belastingregels voor boeren en tuinders. De inzet van LTO is duidelijk: als de overheid van een sector vraagt om te veranderen, mag het belastingstelsel die verandering niet bestraffen. Ook moeten de fiscale faciliteiten niet alleen op papier bestaan, maar in de praktijk op het boerenerf goed werken.

LTO Nederland ziet dat er in de politiek bereidheid is om hiermee aan de slag te gaan. Toch blijven concrete verbeteringen voorlopig uit. De debatten van 12 en 26 oktober zijn het eerste deel van de behandeling van het Belastingplan. LTO Nederland volgt de ontwikkelingen nauwkeurig en brengt bij de betrokkenen onder de aandacht wat nodig is voor haar leden. In de week van 2 november volgt de plenaire behandeling van het Belastingplan.

Vruchtwisseling en tijdelijke uitruil van grond
Tijdens de debatten was er veel aandacht voor de problemen rond vruchtwisseling en het tijdelijk uitruilen van grond tussen boeren. Staatssecretaris Eerenberg heeft toegezegd om vóór de plenaire behandeling een brief naar de Tweede Kamer te sturen. Daarin wil hij nog een laatste poging doen om oplossingen te vinden. Ook wil hij mogelijke alternatieven opnemen. In zijn reactie verwees Eerenberg naar LTO, dat nadrukkelijk om deze stap heeft gevraagd. Boeren en tuinders worden aangemoedigd om steeds meer samen te werken. Toch kunnen zij hierdoor tegen fiscale nadelen aanlopen binnen de bedrijfsopvolgingsregeling (BOR) en de Landbouwvrijstelling. In de Fiscale Verzamelwet 2027 wordt een belangrijke stap gezet om tijdelijke grondruil binnen de BOR beter mogelijk te maken. Maar om deze aanpassing goed te laten werken, moet ook de zogenoemde noodzakelijkheidstoets verdwijnen. Deze toets maakt de regels onnodig ingewikkeld. Volgens LTO is de toets bovendien niet nodig. Dat heeft LTO ook aangegeven in haar gezamenlijke reactie met de VLB en NAJK. Voor de Landbouwvrijstelling zijn twee stappen nodig om vruchtwisseling goed mogelijk te maken.

Ten eerste wil LTO terug naar de fiscale behandeling van vruchtwisseling zoals die is vastgelegd in de werkafspraak uit 2014. Zo ontstaat een regeling die niet alleen op papier werkt, maar ook in de praktijk op het boerenerf.

Ten tweede moet er een oplossing komen voor melkveehouders die door tijdelijke grondruil het recht op de Landbouwvrijstelling verliezen.

LTO Nederland kijkt daarom met veel belangstelling uit naar de aangekondigde brief van de staatssecretaris van Financiën.

Familievrijstelling: onzekerheid voor bedrijfsopvolgers
Ook de problemen rond de familievrijstelling vragen om een oplossing. Doordat hier tijdens de debatten weinig aandacht voor was, blijft een deel van de bedrijfsopvolgers in de land- en tuinbouw met onzekerheid zitten. Volgens een standpunt van de Belastingdienst kan het inbrengen van een bedrijf in een bv tijdens een gefaseerde bedrijfsoverdracht ertoe leiden dat de familievrijstelling alsnog moet worden teruggedraaid. LTO Nederland vindt dit onbegrijpelijk. Als de opvolger het bedrijf direct na de overname in een bv onderbrengt, hoeft de vrijstelling namelijk niet te worden teruggedraaid. Volgens LTO moet het belangrijkste uitgangspunt zijn dat de opvolger het bedrijf overneemt. Het zou niet moeten uitmaken of dat gebeurt als ondernemer voor de inkomstenbelasting (IB-ondernemer) of via een bv.

Btw op bloemen en planten
De verhoging van de btw op sierteeltproducten kreeg tijdens de debatten maar beperkt aandacht. Daarmee dreigt Nederland volgens LTO definitief afstand te nemen van zijn positie als gidsland in de sierteeltsector. Deze sector staat juist bekend om zijn duurzaamheid en innovatiekracht. Uit onderzoek blijkt dat de verwachte extra belastingopbrengsten in de praktijk zullen tegenvallen. Ook staat de btw-verhoging haaks op het streven naar meer groen in binnensteden en zijn de negatieve economische gevolgen aanzienlijk. Om aandacht te vestigen op dit onderwerp werkt LTO mee een campagne om de gevolgen van de btw-verhoging onder de aandacht te brengen.

Onderzoek naar fiscale investeringsfaciliteit
Tot slot heeft staatssecretaris Eerenberg toegezegd om samen met de sector, waaronder LTO, de mogelijkheden voor een fiscale investeringsfaciliteit te onderzoeken. LTO zet zich hier al langer voor in (lees meer over de inzet van LTO). Een dergelijke faciliteit kan helpen om investeringen in de land- en tuinbouw mogelijk te maken en de opgaven voor de sector te versnellen. De staatssecretaris heeft toegezegd om vóór het voorjaar meer informatie te geven over de mogelijkheden. LTO Nederland blijft zich inzetten voor belastingregels die aansluiten bij de praktijk van boeren en tuinders en die samenwerking, bedrijfsopvolging en noodzakelijke investeringen niet onnodig belemmeren.

De voorgenomen verhoging van de btw op bloemen, planten, bomen en bloembollen van 9 naar 21 procent heeft grote gevolgen voor de Nederlandse sierteeltsector. LTO wijst op de economische impact van de maatregel en de mogelijke gevolgen voor kwekers, handelaren, bloemisten en andere ondernemers in de keten. Ook heeft de verhoging negatieve gevolgen voor de toegankelijkheid van groen voor consumenten.

Minder opbrengst, grotere economische gevolgen
De btw-verhoging is bedoeld om extra belastinginkomsten te genereren, maar volgens onderzoek blijft de opbrengst achter bij de verwachtingen. Uit onderzoek van Wageningen University & Research (WUR) blijkt dat de maatregel maximaal circa 213 miljoen euro oplevert, tegenover de begrote 328 miljoen euro. Tegelijkertijd kan de economische schade voor de sector aanzienlijk zijn. Volgens berekeningen van Decisio daalt de omzet in de gehele keten naar verwachting met 674 tot 830 miljoen euro. Daarnaast kunnen 2.280 tot 2.820 arbeidsplaatsen (fte) verloren gaan. Een hogere consumentenprijs zet de vraag naar bloemen en planten onder druk. Dat raakt niet alleen de verkoop bij bloemisten en tuincentra, maar werkt door in de hele keten, van de productie bij kwekers tot de handel en distributie.

‘Niet aan een beter, maar aan een heter Nederland’
Met een paginagrote advertentie in De Telegraaf spraken de samenwerkende organisaties in de sierteelt afgelopen zaterdag het kabinet rechtstreeks aan op de voorgenomen btw-verhoging op bloemen en planten. De advertentie verwijst naar het regeerakkoord ‘Aan de slag. Bouwen aan een beter Nederland’, waarin vergroening een belangrijke plek heeft. Met deze btw-verhoging bouwt het kabinet volgens de afzenders niet aan een beter, maar aan een heter Nederland. Vandaar het vergeet-me-nietje. De organisaties roepen Tweede Kamerleden op om tegen de verhoging te stemmen.
De advertentie is ondertekend namens de sector door Plants & Flowers Foundation Holland, Royal FloraHolland, Glastuinbouw Nederland, LTO, Koninklijke Vereniging Bloemist Winkeliers, Plantion, Koninklijke Vereeniging Algemeene Bloembollencultuur, Tuinbranche NL, Koninklijke Vereniging van Hoveniers en Groenvoorzieners, de Vereniging van Groothandelaren in Bloemkwekerijproducten en de Koninklijke Centrale Vereniging Ambulante Handel.

Bekijk hier de campagne poster.

Hogere btw staat op gespannen voet met vergroening
Bloemen, planten en bomen dragen bij aan een groene en gezonde leefomgeving. Ze helpen onder meer om stedelijke gebieden te verkoelen, water op te vangen en de leefbaarheid te verbeteren. Wanneer groen duurder wordt voor consumenten, ontmoedigt dat de aankoop ervan. De voorgenomen verhoging roept daarmee vragen op over de samenhang met de ambities voor vergroening en verduurzaming. Juist in steden en dorpen is meer groen van belang om de gevolgen van hitte en hevige regenval op te vangen.

Besluitvorming in de Tweede Kamer nadert
Op 4 november behandelt de Tweede Kamer de voorgenomen btw-verhoging plenair. In aanloop daarnaartoe vragen de samenwerkende organisaties in de sierteelt aandacht voor de economische en maatschappelijke gevolgen van de maatregel. Op 3 november vindt in Den Haag een symbolische actie plaats waarbij de sector vergeet-me-nietjes aanbiedt aan Tweede Kamerleden. Daarnaast roept de sector ondernemers op om de gevolgen van de btw-verhoging onder de aandacht te brengen.

De multifunctionele landbouw kreeg volop aandacht tijdens het commissiedebat over verdienvermogen en grondbeleid in de Tweede Kamer. Verschillende Kamerleden vroegen aandacht voor de ruimte die ondernemers nodig hebben om landbouw te combineren met andere activiteiten en voor de regels en procedures die hen daarbij belemmeren. LTO Nederland ziet dit als een belangrijke stap om de knelpunten waar ondernemers in de multifunctionele landbouw tegenaan lopen verder aan te pakken. Onder multifunctionele landbouw vallen onder meer agrarische kinderopvang, agrarisch natuurbeheer, boerderijverkoop en de korte keten, boerderijeducatie, agrotoerisme en zorglandbouw.

Kamerleden vragen aandacht voor knelpunten
Anne-Marijke Podt (D66) riep de overheid op om belemmeringen voor nieuwe en duurzame verdienmodellen weg te nemen. Daarbij benoemde zij specifiek de multifunctionele landbouw. Als voorbeeld noemde zij een bedrijf waar melkveehouderij wordt gecombineerd met zorg voor ouderen met dementie en kinderopvang. Eerder bezocht Podt een multifunctioneel landbouwbedrijf, waar zij kennismaakte met deze combinatie van activiteiten (lees meer). Podt vroeg de minister om samen met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en zorgboerderijen te kijken naar administratieve knelpunten. Ook moeten gemeenten meer ruimte bieden aan multifunctionele landbouw. Daarom verzocht zij de minister om de bestaande handreiking voor gemeenten actief te verspreiden (Stap voor stap het omgevingsplan ontwerpen) en in kaart te brengen waar ondernemers nog vastlopen in ruimtelijke procedures.

Ook André Flach (SGP) vroeg aandacht voor de administratieve lasten in de zorglandbouw. De vele formulieren en controles sluiten volgens hem onvoldoende aan bij de dagelijkse praktijk van dagbesteding op zorgboerderijen.

Renate den Hollander (VVD) benadrukte eveneens de knelpunten waar ondernemers in de multifunctionele landbouw tegenaan lopen. Zij wees op ruimtelijke regels, vergunningprocedures, verschillen in beoordeling tussen gemeenten en administratieve verplichtingen. Den Hollander vroeg hoe het kabinet deze belemmeringen wil verminderen en sprak de behoefte uit aan een nationaal kader voor multifunctionele landbouw.

Minister erkent administratieve lasten
Minister Jaimi van Essen erkende de hoge administratieve lasten. Hij blijft de knelpunten bespreken met VWS en wil gemeenten stimuleren om ruimte te bieden aan multifunctionele landbouw. Dit wil hij onder meer doen door handreikingen en goede voorbeelden te verspreiden. LTO is blij met de aandacht vanuit de Tweede Kamer voor de ervaringen van ondernemers. De combinatie van agrarische productie met zorg, kinderopvang, recreatie, educatie en natuurbeheer biedt kansen voor nieuwe verdienmodellen en een sterke verbinding tussen landbouw en samenleving. Tegelijkertijd ervaren ondernemers nog te vaak belemmeringen door regelgeving, vergunningprocedures en administratieve verplichtingen.

LTO pleit voor een nationaal programma multifunctionele landbouw
Het verspreiden van handreikingen en goede voorbeelden is een mooie eerste stap, maar volgens LTO is meer nodig om de knelpunten structureel aan te pakken. Een nationaal programma multifunctionele landbouw kan bijdragen aan meer duidelijkheid, betere samenwerking tussen betrokken overheden en meer ruimte voor ondernemers om verschillende activiteiten op hun bedrijf te combineren. De vakgroep Multifunctionele Landbouw (MFL) van LTO blijft zich inzetten voor het wegnemen van deze belemmeringen en voor een beter ondernemersklimaat voor multifunctionele landbouw.

De Europese landbouwministers bereikten maandagavond 26 oktober een akkoord over de technische details van het Gemeenschappelijke Landbouw Beleid (GLB) voor de periode 2028-2034. Maar over het budget dat hard nodig is om GLB-doelen te halen, hebben zij geen zeggenschap. Dat ligt in de handen van Europese regeringsleiders die in november samen komen voor budgetonderhandelingen. LTO maakt zich zorgen over de grote ambities voor het GLB, terwijl het budget aanzienlijk dreigt te krimpen. “Er zullen scherpe keuzes gemaakt moeten worden om het GLB doelgerichter en simpeler te maken”, aldus Thijs Rompelberg, LTO-bestuurlijk portefeuillehouder voor het GLB.

De landbouwministers hebben in Luxemburg tot in de avond onderhandeld over technische aspecten van het nieuwe GLB, zoals de definitie van een ‘echte boer’, steun aan jonge boeren, milieueisen gekoppeld aan inkomenssteun en het vergroten van de weerbaarheid. In grote lijnen kan LTO zich vinden in het bereikte akkoord. LTO zet in op een beperkt aantal maatregelen in het nieuwe GLB: behoud van de eco-regeling en het agrarisch natuurbeheer, steun aan jonge boeren, meer geld voor de brede weersverzekering en steun voor bepaalde sectorale initiatieven zoals de bijenhouderij. LTO is ook tevreden dat de ministers de zogenaamde ‘sociale conditionaliteit’ willen afschaffen. Dit is namelijk in nationale wetgeving al voldoende geregeld. Iemand korten op GLB-steun bij een overtreding zou ‘dubbele beboeting’ zijn; hier voegt het GLB niets toe. LTO onderzoekt nog, samen met het ministerie van LVVN, de mogelijkheden voor een ‘farm relief-instrument’ om boeren aanvullend te ondersteunen bij zwangerschap of langdurige ziekte.

Nog lang niet klaar
Het Europees Parlement is nog bezig met haar standpunt over het nieuwe GLB. Dit duurt zeker nog enkele maanden. Daarna volgt de zogenaamde triloog tussen Europese Commissie, de lidstaten en het Europees Parlement. Volgens LTO zal er te weinig tijd overblijven voor de start van het nieuwe GLB op 1 januari 2028. LTO pleit daarom voor een jaar verlenging van het huidige GLB. Boeren zitten immers niet te wachten op nog meer onduidelijkheid.

De grote vraag: het budget
Grote vraag is nu wat de regeringsleiders eind dit jaar beslissen over de omvang van het EU-budget voor de jaren 2028 t/m 2034, en hoeveel daarin overschiet voor het GLB. LTO gaat voor behoud van het huidige budget, inclusief inflatiecorrectie, en strijdt hiervoor in Brussel samen met de Europese koepelorganisatie COPA-COGECA. De Nederlandse regering zit wat dat betreft niet op onze LTO-lijn: het kabinet wil korten op EU-afdrachten en daarom ook op het GLB. Met name de huidige uitgaven voor het sectorale initiatief groenten en fruit (SIG&F) dreigen een groot beslag te leggen op het Nederlandse GLB-budget. LTO probeert dit in Brussel en Den Haag te voorkomen door de huidige financieringsvorm (rechtstreeks vanuit Brussel via de Gemeenschappelijke Markt Ordening) te behouden.

De controlecijfers die NVWA vrijdag publiceerde over fosfaatrechten in de melkveehouderij zijn ernstiger dan de signalen die LTO eerder vanuit het veld ontving. Voor een eerlijk speelveld en om te voorkoming dat milieuplafonds worden overschreden, moet iedereen geldende regelgeving naleven.  Maar LTO benadrukt dat hierbij op grote schaal géén sprake is van moedwillige overtredingen: onzekerheid over het nieuwe beleid zet de sector op slot en ontneemt melkveehouders hun gebruikelijke handelingsperspectief.

Overschrijdingen kunnen voortkomen uit overmacht
LTO neemt de cijfers serieus. Het is zorgelijk dat ook buiten de risicogerichte controles bij een aanzienlijk deel van de gecontroleerde bedrijven onvoldoende fosfaatrechten beschikbaar waren. Wie moedwillig meer dieren houdt dan het aantal fosfaatrechten toestaat, benadeelt de grote groep collega’s die zich wel aan de regels houdt. Overschrijding van het fosfaatplafond vergroot het risico op een generieke korting en zet extra druk op de overvolle mestmarkt. De geconstateerde overtredingen schaden het vertrouwen in het fosfaatrechtensysteem en in de melkveesector, ook al betreft het maar een relatief kleine groep bedrijven. Toch is het noodzakelijk om de cijfers in context te plaatsen. Voor individuele bedrijven kan de overschrijding voortkomen uit overmacht.

Onvoorspelbare dieren en markt
Het aantal fosfaatrechten dat een melkveehouder nodig heeft, is afhankelijk van de feitelijke melkproductie in een jaar. Achteraf is dat eenvoudig vast te stellen. Maar gedurende het jaar is de productie van een melkkoe niet altijd nauwkeurig te voorspellen. De melkproductie kan veranderen en is afhankelijk van veel verschillende factoren. Dit ontslaat de melkveehouder niet van zijn verantwoordelijkheid, maar onderstreept het belang van een goed functionerende markt waarbij ondernemers tijdig voldoende rechten moeten kunnen verwerven.

Het verwerven van fosfaatrechten wordt echter steeds lastiger. De markt is onvoldoende transparant en kent sterke schommelingen in zowel prijs als aanbod. Door afroming en deelname aan opkoopregelingen zijn er steeds minder rechten beschikbaar. Onzekerheid over de aanstaande stikstofaanpak leidde ertoe dat veehouders soms extra vee aanhielden. Daarnaast houden ondernemers fosfaatrechten uit voorzorg vast vanwege de nieuwe koppeling tussen ammoniak en fosfaatrechten. Omdat afroming ook de verkoop en het verleasen van rechten minder aantrekkelijk maakt, neemt het aanbod verder af en loopt de prijs steeds verder op. De fosfaatrechtenmarkt zit, kortom, in hoge mate op slot.

Situatie vraagt om aandacht en duidelijkheid
“Fosfaatrechten zijn op dit moment duur en beperkt beschikbaar,” zegt Jos Verstraten, voorzitter van de vakgroep LTO Melkveehouderij: “We zijn terughoudend met uitspraken over de fosfaatrechtenmarkt, omdat we deze niet willen beïnvloeden. Tegelijkertijd zien we dat de markt steeds minder goed aansluit bij de dagelijkse praktijk van melkveehouders. Dat vraagt om bewustzijn bij veehouders, maar ook om meer duidelijkheid over het beleid. Transparantie van landelijke kengetallen zoals ontwikkeling van het aantal dieren en de melkproductie. Daarnaast vinden wij dat tijdelijke overdracht aantrekkelijker moet worden gemaakt. Samen kunnen deze maatregelen speculatie en prijsopdrijving tegengaan, en fosfaatrechten toegankelijker maken. Daarbij moeten we realistisch zijn: een aanpassing van regels voor tijdelijke overdracht zal voor dit jaar geen oplossing meer bieden.”

Ondanks het beperkte handelingsperspectief voor het resterende jaar, roept LTO haar leden op om de bedrijfssituatie scherp in de gaten te houden en tijdig na te gaan of er bijgestuurd moet worden. Een overtreding is een economisch delict, en kan hoge boetes opleveren en mogelijk zelfs een strafblad. Een individueel gevoel van overmacht is weliswaar begrijpelijk, maar geldt binnen deze wetgeving niet als geldig verweer.

LTO Nederland verwelkomt het feit dat Tweede Kamerlid Maarten Goudzwaard (JA21) op 21 oktober Kamervragen heeft gesteld over muizenschade aan grasland en de gevolgen daarvan voor de mestregels. Dit jaar ondervinden melkveehouders in onder meer Friesland en de Alblasserwaard aanzienlijke schade als gevolg van een veldmuizenplaag. Op veel percelen is de grasmat dusdanig aangetast en afgestorven dat boeren genoodzaakt zijn hun grasland opnieuw in te zaaien. LTO Nederland vindt het positief dat deze problematiek nu ook op de politieke agenda staat.

Dubbel getroffen
Boeren die als gevolg van een muizenplaag hun grasland moeten vernieuwen, worden daartoe door omstandigheden gedwongen. De huidige mestregels en het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) houden echter onvoldoende rekening met dergelijke uitzonderlijke situaties en gaan uit van een reguliere bedrijfsvoering. Hierdoor worden getroffen boeren dubbel benadeeld: eerst door de schade aan hun grasland en vervolgens door de regelgeving die van toepassing is op de vernieuwing ervan. LTO Nederland pleit er daarom voor om muizenschade als overmacht te erkennen.

Onderzoek naar mineralisatie
De huidige regels voor graslandvernieuwing zijn gebaseerd op de aanname dat bij het vernieuwen van een grasmat aanzienlijke hoeveelheden stikstof vrijkomen. Of dit ook geldt voor grasland dat door muizenschade is aangetast en afgestorven, is echter niet onderzocht. Mogelijk komt hierbij juist minder stikstof vrij. LTO Nederland steunt daarom het verzoek van Goudzwaard aan het kabinet om de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) hierover om advies te vragen en, indien nodig, aanvullend onderzoek te laten uitvoeren naar de verschillen tussen grondsoorten. Volgens LTO Nederland moeten regels gebaseerd zijn op wetenschappelijke inzichten en feiten, niet op onbewezen aannames.

Maatwerk in mestbeleid en GLB
LTO Nederland steunt de inhoudelijke punten van de Kamervragen. Bij muizenschade op klei- en veengrond moet een vaste stikstofgift mogelijk zijn, in plaats van bemesting op basis van een grondmonster. Ook moeten boeren hun GLB-eco-premie behouden wanneer zij door muizenschade hun grasland moeten vernieuwen. Dit geldt voor alle eco-activiteiten op grasland, zoals langjarig grasland, kruidenrijk grasland, grasklaver en bufferstroken langs grasland.

De Europese Commissie heeft een conceptwetsvoorstel gepubliceerd om het mogelijk te maken om dunne fractie van digestaat boven de gebruiksnorm van dierlijke mest te plaatsen. Het voorstel komt na eerder aandringen van LTO Nederland en andere Europese landbouworganisaties om de productie van RENURE op te schalen en dierlijke mest beter te benutten. LTO ziet het conceptvoorstel als een stap in de goede richting, maar benadrukt dat de techniek niet leidend mag zijn in het toelaten van RENURE-producten.

Volgens het voorstel mag de dunne fractie als kunstmestvervanger worden gebruikt wanneer deze is gescheiden met een decanteercentrifuge en voldoet aan de overige bestaande RENURE-eisen. Daarmee wordt een vierde productieroute toegevoegd, naast ammoniumzouten, mineralenconcentraat en struviet. Toch blijft het onderliggende knelpunt bestaan: de voorgeschreven technieken voor de productie van RENURE. LTO pleit voor een volledig technologieneutrale benadering, waarbij niet de productietechniek, maar uitsluitend de kwaliteit van het eindproduct en de milieukundige randvoorwaarden bepalend zijn. Een vaste techniekenlijst verhoogt de kosten, remt innovatie en maakt RENURE voor een deel van de boeren onhaalbaar.

“Het is goed dat Brussel beweegt. Elke stap die meer boeren in staat stelt hun mest als kunstmestvervanger in te zetten, telt”, zegt Jos Verstraten, bestuurder melkveehouderij. “Maar uiteindelijk moet het niet uitmaken met welke machine een product is gemaakt. Als het aan de kwaliteitseisen voldoet, moet het gebruikt kunnen worden. Dat zorgt voor betere benutting van nutriënten, sluit kringlopen en maakt ons minder afhankelijk van geïmporteerde kunstmest.”

LTO verdiept zich de komende tijd in het voorstel, inclusief de voorwaarden die de Commissie aan de uitbreiding verbindt, en zal op het concept reageren. Naar verwachting zal het voorstel de komende maanden in het Nitraatcomité besproken worden, waar vertegenwoordigers van lidstaten akkoord zullen moeten geven op de tekst.

Noot: RENURE (REcovered Nitrogen from manURE) zijn meststoffen uit dierlijke mest die werken als kunstmest. Sinds juni 2026 mogen Nederlandse boeren tot 80 kilo stikstof per hectare uit RENURE gebruiken boven de norm voor dierlijke mest.

Via frequente nieuwsberichten informeren we onze achterban over de voortgang van het Convenant Gewasbescherming. De afgelopen periode is verder gewerkt aan de uitwerking van de generieke en sectorale deelconvenanten. De sectoren brengen samen met Wageningen University & Research (WUR) mogelijke reductiedoelen en de bijbehorende innovatieopgaven in beeld. Tijdens het overleg van de kerntafel op 16 oktober jl. is onder meer met staatssecretaris Silvio Erkens gesproken over rechtszekerheid voor telers, over financiering en over de verdere planning. Op 6 november gaan Tweede Kamerleden in gesprek met de deelnemers aan het convenantstraject.

Reductiedoelen en innovatieopgaven
De sectorale deelconvenanten worden uitgewerkt voor Akkerbouw, Vollegrondsgroente, Bomen, Vaste planten & Zomerbloemen, Fruitteelt, Bloembollen, Glastuinbouw en Biologisch. Iedere sector heeft een plan van aanpak ingediend.

Op basis hiervan brengen de sectoren samen met WUR mogelijke reductiedoelen en de bijbehorende innovatieopgaven in beeld. WUR heeft van het ministerie van LVVN een opdracht gekregen om het reductiepotentieel (in milieubelastingpunten) en de bijbehorende ambities in kaart te brengen, met een routekaart richting 2035 en 2040.

Daarbij wordt uitgegaan van de periode 2011-2013 als referentieperiode. De ‘Milieu-Indicator Gewasbescherming’ (MIG) wordt gebruikt om de milieubelasting inzichtelijk te maken en mogelijke reductieroutes te verkennen. De indicator geeft richting, maar schrijft geen reductiedoel voor. De analyse moet een bandbreedte opleveren van wat er mogelijk is. Vervolgens bepalen de sectoren zelf welke ambities zij willen vastleggen en tegen welke voorwaarden. Het uiteindelijke reductiepercentage hangt samen met de haalbaarheid en het ambitieniveau van de innovatieprogramma’s. De sectororganisaties benadrukken dat daarbij ook de economische gevolgen inzichtelijk moeten zijn. Zonder een goede economische doorrekening is het lastig om afspraken te maken over de haalbaarheid en uitvoerbaarheid van de plannen. Op verzoek van de sector wordt die doorrekening nu ook gemaakt. Onzekerheid over de economische gevolgen maakt het moeilijk om te bepalen welke afspraken haalbaar zijn en welke investeringen daarvoor nodig zijn. LVVN heeft toegezegd om tijdens de kerntafel van 6 november een voorstel voor een economische doorrekening voor te leggen, inclusief planning.

Rechtszekerheid
Tijdens het overleg met staatssecretaris Erkens is opnieuw gesproken over de voorwaarden voor een succesvol convenant. Voor de sectorpartijen staat voorop dat afspraken moeten bijdragen aan rechtszekerheid en continuïteit voor telers, naast een juridisch houdbaar beleidskader voor Natura 2000 en de leefomgeving. Daarmee moet een einde komen aan de onzekerheid die ontstaat door het huidige ‘postcodebeleid’ en de wildgroei aan handhavingsverzoeken.

De staatssecretaris heeft aangegeven zich te blijven inzetten voor een convenant dat telers perspectief biedt én een juridisch houdbare basis legt voor het beleid. De staatssecretaris ziet politieke ruimte voor het convenant en heeft aangegeven een convenant dat hij kan ondertekenen ook in de Tweede Kamer te willen verdedigen.

LTO, NAJK, BO Akkerbouw en Greenports Nederland hebben opnieuw aandacht gevraagd voor een betrouwbare meetmethodiek en monitoring. Die zijn essentieel om inzicht te krijgen in welke stoffen in de natuur of leefomgeving terechtkomen en om te kunnen beoordelen of maatregelen daadwerkelijk effect hebben. Het ministerie van LVVN zal het initiatief moeten nemen voor de ontwikkeling van een meet- en monitoringsprotocol.

Ketenpartijen
Het Rijk heeft € 250 miljoen gereserveerd, onder meer voor kennis- en innovatieprogramma’s. De staatssecretaris heeft ketenpartijen opgeroepen om ook zelf financieel bij te dragen en zich aan het convenant te verbinden. Hij zal hierover zelf met ketenpartijen in gesprek gaan en de Tweede Kamer informeren over de resultaten. De sectororganisaties wijzen erop dat een groot deel van de keten coöperatief is georganiseerd: een bijdrage van die keten is dan ook boerengeld en dus ‘vestzak-broekzak’.

Voor extra budget heeft de staatssecretaris geen toezegging gedaan; dit hangt mede af van het ambitieniveau en de uitwerking van de plannen.

Gesprek met Tweede Kamerleden
Op 6 november gaan Tweede Kamerleden in gesprek met de deelnemers aan het convenant traject. Het gesprek sluit aan op het Kamerdebat van 8 oktober, waarin Kamerleden onder meer zorgen uitten over het ambitieniveau en de haalbaarheid van de doelen. Ook de gevolgen voor de voedselproductie wanneer gewasbeschermingsmiddelen op korte termijn wegvallen zonder werkbare alternatieven, kwamen daarbij aan de orde.

Het gesprek van 6 november biedt gelegenheid om de voortgang van de sectorale plannen en de ambities van plantaardige sectoren toe te lichten. Tegelijkertijd is er ruimte om de zorgen en prioriteiten van Kamerleden te bespreken. De sector wil verantwoordelijkheid nemen voor het verminderen van de milieubelasting van gewasbeschermingsmiddelen. Daarvoor zijn wel de juiste randvoorwaarden nodig, waaronder innovatie, beschikbare alternatieven, economische haalbaarheid en uitvoerbare afspraken.

De maatschappelijke urgentie om de milieubelasting te verlagen wordt breed gevoeld, ook door telers zelf. Zij willen stappen zetten naar duurzamere teeltsystemen, maar moeten ook in de toekomst rendabel gezonde gewassen kunnen blijven telen. Rechtszekerheid, helder en eenduidig beleid en concreet handelingsperspectief zijn daarvoor onmisbaar.

In de volgende nieuwsbrief praten we je bij over hoe dit gesprek is verlopen.

Na een succesvolle inschrijving is de Nmin-meetcampagne 2026 op 15 oktober van start gegaan. De komende weken trekken monsternemers van vier laboratoria het land in om Nmin-monsters te nemen op zo’n 12.500 percelen door heel Nederland. Met de metingen krijgen agrariërs inzicht in de hoeveelheid minerale stikstof die aan het einde van het groeiseizoen in de bodem achterblijft. Initiatiefnemers LTO Nederland, BO Akkerbouw en NAJK willen daarmee ondernemers helpen om stikstof beter te benutten en gerichter te werken aan een goede waterkwaliteit.

Meten op drie dieptes
De bemonstering vindt plaats tussen 15 oktober en 1 december 2026, in alle provincies, voor verschillende gewassen en sectoren. Daarbij vormen grasland (29%), aardappelen (17%), granen (16%), suikerbieten (10%) en snijmais (10%) de grootste groepen. Ook in de vollegrondsgroenten, bloembollen, fruitteelt, boom- en bloemkwekerij worden Nmin-metingen uitgevoerd.

Het Nmin-residu wordt gemeten tot 90 cm diepte, verdeeld over drie bodemlagen (0-30, 30-60 en 60-90 cm). Deze aanpak maakt het mogelijk om zowel het risico op nitraatuitspoeling als de efficiëntie van het stikstofgebruik te beoordelen. Door tot 90 centimeter diepte te meten, ontstaat een representatief beeld van de stikstofvoorraad in de bodem.

De totale voorraad minerale stikstof (ammonium en nitraat) in de laag 0-90 cm geeft inzicht in mogelijke verliezen naar het grondwater. De verdeling over de afzonderlijke bodemlagen laat daarnaast zien waar de stikstof zich bevindt:

• 0-30 cm: stikstof die recent niet door het gewas of een vanggewas is benut, bijvoorbeeld door een hoge stikstofgift, sterke mineralisatie of een onvoldoende ontwikkeld vanggewas;
• 30-60 cm: stikstof die gedurende het groeiseizoen al verder is uitgespoeld en vaak moeilijker door gewassen kan worden opgenomen;
• 60-90 cm: stikstof die waarschijnlijk tijdens de winterperiode verloren gaat door verdere uitspoeling.

Van meetresultaat naar keuzes op het bedrijf
Een Nmin-meting geeft agrariërs informatie om hun teelt- en bemestingsplan voor 2027 verder aan te scherpen. Bijvoorbeeld door opnieuw te kijken naar de hoeveelheid en het moment van bemesten, de keuze van meststoffen of de inzet van een vanggewas. De uitslag helpt om te beoordelen waar kansen liggen om stikstof beter te benutten en het risico op nitraatuitspoeling te verkleinen.

Iedere bodem en ieder groeiseizoen is anders. Naast bemesting beïnvloeden onder meer het gewas, de bodem en de weersomstandigheden hoeveel stikstof achterblijft. Door de meetresultaten naast de eigen teeltpraktijk te leggen, krijgt de agrariër meer inzicht in wat goed gaat en waar verbetering mogelijk is.

De Nmin-meetcampagne is mogelijk doordat veel partijen samenwerken, van sectorpartijen tot laboratoria en van telers tot IT’ers. De meetcampagne levert niet alleen concrete aanknopingspunten op om stikstof beter te benutten en teelt- en bemestingspunten aan te scherpen. We doen zo ook samen ervaring op met de ontwikkeling van doelsturing.

Gezamenlijk initiatief
In deze campagne trekken LTO Nederland, BO Akkerbouw en NAJK samen op. Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) financiert de Nmin-tool en de gratis najaarsmetingen.

Meer informatie is beschikbaar op Nminmeting.nl in de uitgebreide Q&A en het meetprotocol voor de metingen.

Terwijl de Europese regeringsleiders vandaag in Brussel spreken over de Europese meerjarenbegroting voor 2028–2034, komen Europese landbouworganisaties bijeen in Stockholm voor het European Farmers Congress. Daar presenteren zij de Stockholm Declaration, waarin zij de noodklok luiden over de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). LTO Nederland heeft de verklaring medeondertekend. Vicevoorzitter Thijs Rompelberg is namens LTO Nederland aanwezig in Stockholm met vertegenwoordigers van alle EU landen.

Met de Stockholm Declaration benadrukken de Europese landbouworganisaties dat het GLB aan de basis staat van het Europese Unie. Ze waarschuwen dat de voorstellen om de gemeenschappelijke structuur en het budget te ontmantelen een historische vergissing zou zijn. De financiering van het GLB is essentieel voor de voedselzekerheid, vergroening, de strategische autonomie en de concurrentiekracht van Europa. Daarom roepen zij de Europese regeringsleiders op om voldoende middelen voor het landbouwbeleid beschikbaar te houden, het gezamenlijke Europese karakter van het GLB te beschermen en boeren en tuinders meer zekerheid te bieden om te investeren en te produceren.

De verklaring verschijnt op een belangrijk moment. Vandaag komen regeringsleiders in Brussel bijeen voor een Europese top om verder te praten over de begroting. Nederland heeft zich aangesloten bij een groep van landen die pleit voor een kleinere totale EU-begroting, samen met Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, Finland en Zweden. Maar verschillende van deze landen zetten zich tegelijkertijd in voor behoud van het GLB. Zo stelde de Oostenrijkse bondskanselier Christian Stocker op dat landbouwgelden niet de dupe mogen worden van bezuinigingen. Nederland komt daarmee steeds verder alleen te staan in het aandringen op verdere bezuinigingen op het landbouwbudget.

Ook in de Tweede Kamer werd deze week gedebatteerd over de Nederlandse inzet bij de Europese top. Verschillende partijen pleitten ervoor om verder te korten op de landbouwbegroting dan de Europese Commissie al voorstelt. Dat voorstel betekent nu al een korting van meer dan 24% op het Nederlandse GLB-budget ten opzichte van de huidige begrotingsperiode, nog zonder rekening te houden met inflatie. LTO Nederland roept de Tweede Kamer en het kabinet om die drastische reductie niet nog groter te maken, ook gelet op het belang van de GLB-gelden voor natuurbehoud.

Vandaag presenteerden Agractie, NMV, NVP en DDB hun alternatieve voorstellen om Nederland van het stikstofslot te halen. LTO waardeert het zeer dat ook deze landbouworganisaties nu hun plannen ter bespreking op tafel hebben gelegd. In hun voorstellen zien we waardevolle onderdelen. Andere onderdelen roepen nog veel vragen op die om nadere toelichting of uitwerking vragen. De cruciale vraag is of deze plannen boeren voldoende rechtszekerheid bieden. Want daarover zijn we het eens: vergunningverlening moet zo snel mogelijk loskomen, en PAS-melders, Interimmers, positief-geweigerden en boeren die getroffen zijn door de ‘18 december-uitspraak’ over intern salderen moeten zo snel mogelijk worden gelegaliseerd.

Gedeelde probleemanalyse
De probleemanalyse die Agractie, NMV, NVP en DDB schetsen, komt grotendeels overeen met die van LTO. Terecht benadrukken zij daarbij het belang van een vitale landbouw en van het behoud van voedselzekerheid in een wereld die geopolitiek steeds instabieler wordt.

We delen de kritiek op de schijnnauwkeurigheid van zeer kleine depositieberekeningen. We delen ook de kritiek dat natuurdoelanalyses en beheerplannen beter moeten. Deze zijn te vaak gebaseerd op ontbrekende of gedateerde informatie over de natuurkwaliteit. En ze focussen te eenzijdig op stikstof, terwijl we weten dat de natuurkwaliteit wordt bepaald door een groot aantal drukfactoren (hydrologie, exoten, achterstallig natuurbeheer, recreatiedruk). Daarom moet veel meer prioriteit worden gegeven aan natuurmonitoring en aan (herstel)beheer in natuurgebieden zelf. Over die onderdelen zijn we het eens. Al deze onderwerpen legt LTO al jarenlang scherp op tafel in onze gesprekken met de minister.

Maak ook de onderbouwing openbaar
Om vergunningverlening los te krijgen, pleiten de landbouwpartijen voor het invoeren van een drempelwaarde van 21 mol en 3% van de KDW, of voor significantiestroken van 250 meter langs stikstofgevoelige habitats. De partijen benadrukken dat in de rest van het land emissiereductiebeleid noodzakelijk is. Daarbij noemen zij bronmaatregelen, productieplafonds, afroming bij overdracht en de inzet van BBT bij nieuwe vergunningen. Het voorstel maakt echter niet duidelijk hoeveel reductie hiermee in de komende jaren bereikt wordt. Belangrijker nog: het voorstel maakt ook niet duidelijk hoe deze reductie geborgd wordt. Terwijl gerechtelijke uitspraken en politieke standpunten die borging wel degelijk vereisen. Daarom kiest LTO ervoor om de KDW te verwijderen uit de wet en de vergunningverlening, en te vervangen door geborgde emissiereductiedoelen in de wet.

In hun presentatie zeggen de landbouwpartijen dat er een juridische en wetenschappelijke onderbouwing is voor de invoering van de door hen voorgestelde drempelwaarden. Maar die onderbouwing zelf hebben zij niet openbaar gemaakt.  Voor de politieke besluitvorming in de komende weken en maanden zou het goed zijn als de genoemde wetenschappelijke en juridische onderbouwing van hun voorstellen ook naar buiten komt en wordt meegewogen in het debat en de besluitvorming.

Rechtszekerheid
Daarnaast blijft de vraag onbeantwoord hoe additonaliteit in deze voorstellen wordt opgelost. Daar zit een belangrijke vraag: emissiereductie wordt in de plannen niet (beleidsmatig en juridisch) geborgd. Terwijl gerechtelijke uitspraken al jarenlang laten zien dat geborgde emissiereductie een randvoorwaarde is voor vergunningverlening. Cruciaal is de vraag of dit alternatieve pakket, binnen de Nederlandse context, bijdraagt aan vergunningverlening, aan het legaliseren van PAS-melders en overige knelgevallen, en of het een antwoord biedt waardoor handhavings- en intrekkingsverzoeken afgewezen kunnen worden. Voor LTO is het een harde randvoorwaarde dat intrekkings- en handhavingsverzoeken met een pakket afgewezen kunnen worden.

Aan tafel
Slechte kabinetsplannen kunnen van tafel door zelf betere alternatieven op tafel te leggen. Vanuit die overtuiging proberen we sinds 26 juni om het stikstofpakket aan te passen en te verbeteren. En spreken we daarover met het kabinet, met Tweede en Eerste Kamerleden, met provincies en maatschappelijke organisaties. We zijn verheugd dat Agractie, NMV, NVP en DDB nu ook hun stikstofvoorstellen op tafel leggen. We roepen LVVN-minister Van Essen op om alle plannen serieus te bekijken en op korte termijn door te laten rekenen op doelbereik en rechtszekerheid.

Inzet LTO
De partijen die zich verenigd hebben in de ‘Landbouw Alliantie, hebben LTO niet gevraagd om daaraan mee te doen. Wij menen ook dat iedere organisatie zijn eigen rol te vervullen heeft. We kiezen voor samenwerking waar dat kan (daarover lopen ook gesprekken), én we zien onze verschillende rollen en posities ook als een kracht die de sector in zijn geheel sterker maakt.

De inzet van LTO blijft ongewijzigd: LTO heeft steeds benadrukt dat de stikstofaanpak pas geslaagd is als die aan drie basisvoorwaarden voldoet: 1) geen enkele boer die wil investeren in de toekomst van het bedrijf moet gedwongen worden om te stoppen, 2) boeren moeten ruimte krijgen om keuzes te maken die passen bij het eigen vakmanschap en het karakter van het eigen bedrijf, en 3) iedere boer die stappen wil zetten, moet perspectief hebben op een toekomstbestendigheid bedrijf waarmee een goede boterham verdiend kan worden.

Daarbij zetten we ons in voor een goede toekomst voor alle agrarische bedrijven in Nederland: van extensief of biologisch tot intensief of hoogtechnologisch. Vanuit onze absolute overtuiging dat de verscheidenheid van onze land- en tuinbouw haar grootste kracht is!

Sinds augustus organiseren LTO Noord, ZLTO en LLTB een groot aantal regionale bijeenkomsten waar zij met leden in gesprek gaan over het stikstofpakket van het kabinet en de inzet van LTO. Tot nu toe hebben ruim drieduizend boeren en tuinders hun vragen, zorgen en voorstellen gedeeld tijdens 21 ledenbijeenkomsten. In de komende weken vinden nog meer bijeenkomsten plaats. Ook voor de zomer organiseerde LTO Nederland samen met de regio’s al een regiotour. In totaal namen meer dan zesduizend leden deel aan een van de LTO-ledenbijeenkomsten.  

Tijdens de bijeenkomsten worden de ontwikkelingen in Den Haag besproken en is er aandacht voor de gevolgen van het beleid voor boeren en tuinders, in de eigen provincie en regio. Hoewel de lokale omstandigheden verschillen, komt uit de gesprekken een duidelijk gezamenlijk beeld naar voren: zorg voor perspectief voor ondernemers, breng vergunningverlening op gang en voorkom dat nieuwe maatregelen de ontwikkelruimte van bedrijven verder beperken. Leden steunen het overleg met het kabinet, maar verwachten ook een stevige inzet van LTO om de plannen te verbeteren.

Duidelijkheid over de toekomst van het bedrijf
De meest genoemde thema’s tijdens de bijeenkomsten zijn duidelijkheid en toekomstperspectief. Boeren en tuinders willen weten waar ze aan toe zijn en welke mogelijkheden er zijn om hun bedrijf voort te zetten, te ontwikkelen of op termijn over te dragen aan de volgende generatie. Toekomstperspectief en vergunningverlening staan daarbij bovenaan de agenda.

De oproep om vergunningverlening weer op gang te brengen, klinkt breed. Leden vragen om rechtszekerheid, een oplossing voor PAS-melders, interimmers en andere knelgevallen, geen intrekkingen van natuurvergunningen en duidelijkheid over de gevolgen van de kabinetsplannen voor individuele bedrijven. Ook de mogelijke invoering van grondgebondenheid en de GVE-norm roept veel vragen op over de gevolgen voor bedrijfsontwikkeling.

Daarnaast maken leden zich grote zorgen over de stapeling van maatregelen en de gevolgen daarvan. Stikstof staat niet op zichzelf: ook opgaven rond water, gewasbescherming, CO₂ en natuur spelen een rol. Leden willen dat de samenhang tussen deze doelen wordt meegenomen en dat beleid uitvoerbaar blijft in de praktijk.

Zorgen over zonering en te weinig maatwerk
Vooral rond Natura2000-gebieden, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden maken leden zich zorgen over zonering. Zij vrezen gevolgen voor de bedrijfsvoering, grondwaarde, bedrijfsfinanciering en toekomstmogelijkheden.

Leden vragen om een goede onderbouwing van de voorgestelde zonering en vragen om maatwerk zonder generieke, vaste afstanden van 500 of 1.000 meter. Zij pleiten voor een gebiedsgerichte aanpak en betrokkenheid van boeren en tuinders van onderop en vanaf het begin. Alternatieven vanuit de praktijk moeten daarbij serieus worden onderzocht.

Ook vragen leden om ruimte voor innovatie en managementmaatregelen, mits deze aantoonbaar bijdragen aan emissiereductie en juridisch worden erkend. Verder noemen zij het schrappen van de kritische depositiewaarde (KDW) uit de wet, de invoering van een rekenkundige ondergrens en een eerlijke verdeling van de extra opgave in de zones over alle sectoren als belangrijke onderdelen van een oplossing.

Blijf aan tafel, maar treed steviger op
De bijeenkomsten laten zien dat leden het belangrijk vinden dat LTO met de minister in gesprek blijft. Bij de ZLTO-bijeenkomsten werd de stelling “het is goed dat LTO aan tafel zit” expliciet in stemming gebracht; meer dan 80% van de ZLTO-leden steunde de keuze om deel te nemen aan het overleg. Tegelijkertijd klinkt in de verschillende regio’s de oproep om stevig op te komen voor de belangen van boeren en tuinders.

Leden willen een duidelijke boodschap richting politiek en overheid, meer eensgezindheid tussen landbouworganisaties en heldere grenzen in de onderhandelingen. Over de vraag hoeveel ruimte er is om mee te bewegen met voorstellen van het kabinet, lopen de meningen uiteen. De rode draad is dat overleg belangrijk is, maar niet ten koste mag gaan van de fundamentele belangen en ontwikkelruimte van ondernemers.

Ook vragen leden om betrouwbare, onafhankelijke monitoring en realistische natuurdoelen. Maatregelen moeten niet alleen op papier werken, maar ook in de praktijk effect hebben en juridisch houdbaar zijn.

Inbreng van leden vormt de basis voor de verdere inzet
De signalen uit de bijeenkomsten geven richting aan de verdere belangenbehartiging van LTO. De regionale verschillen vragen om maatwerk, maar de gezamenlijke opdracht is helder: werk aan rechtszekerheid, perspectief en ruimte om te ondernemen.

LTO neemt de inbreng van leden mee in de gesprekken met het kabinet en de verdere uitwerking van de inzet op het stikstofdossier. Daarbij blijft het doel om het kabinetsbeleid op essentiële punten te verbeteren, zodat oplossingen aansluiten bij de praktijk van boeren en tuinders.

De boodschap van onze leden is duidelijk: blijf in gesprek, wees helder over de inzet en vecht voor een werkbaar stikstofbeleid dat boeren en tuinders daadwerkelijk toekomstperspectief biedt.