Ieder jaar komen vertegenwoordigers uit de zuivelsector die het Convenant Weidegang hebben ondertekend bijeen. Tijdens dit jaarlijks evenement, georganiseerd door ZuivelNL, wordt met elkaar actief gewerkt aan een plan om een vernieuwde aanpak op te stellen om weidegang te bevorderen.
LTO Melkveehouderij is een van de ondertekenaars van het convenant en actief betrokken bij de ontwikkeling van een nieuwe strategische aanpak.

Weidegangcijfers
Weidegang raakt aan verschillende domeinen, van dierenwelzijn tot aan ammoniakreductie. Over 2025 laten de cijfers over de weidegang een dalende trend zien. Koeien zagen in 2025 weer minder de wei dan voorgaande jaren. De convenantspartijen kwamen dit jaar bijeen om de cijfers te analyseren en gezamenlijk aan een strategische heroriëntatie te werken. Het doel is om meer koeien in de wei te krijgen en ook langer in de wei te houden. Hiervoor zijn effectieve maatregelen noodzakelijk die echt verandering brengen.

“LTO Melkveehouderij is partner van het Convenant Weidegang. We staan achter dit traject en zetten ons in om te komen tot werkbare voorstellen én werkbare ecoregelingen voor de weidegang,” aldus bestuurslid Wilco Brouwer de Koning.

Convenant Weidegang
Om meer koeien in de wei te krijgen op diervriendelijke en duurzame wijze is in 2012 een convenant gesloten met de zuivelsector. Van melkveehouders tot ketenpartners tot aan bestuurlijke vertegenwoordigers. Alle partijen dragen verantwoordelijkheid om bij te dragen aan een aanpak voor de sector die zorgen voor een duurzame en diervriendelijke sector.

Meer over de uitkomsten van de convenantsdag lees ook Weidegang vraagt om gamechangers: sector zet volgende stap in strategische heroriëntatie – ZuivelNL

Generaties lang hebben boeren gewerkt aan een landbouwsysteem dat voedsel produceert voor miljoenen mensen. Veehouderij vormt daarvan een onmisbare schakel. Niet alleen omdat vlees, melk, en eieren belangrijke voedingsmiddelen zijn, maar ook omdat dier en plant in de landbouw onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

Toch wordt vanuit de groene beweging steeds vaker het beeld neergezet dat de ideale toekomst bestaat uit akkers vol plantaardige eiwitten en stallen die voorgoed leegstaan. Alsof voedselproductie een eenvoudig rekensommetje is dat je achter een bureau kunt oplossen. Alsof dieren slechts een belasting vormen voor het milieu en geen onderdeel zijn van een natuurlijk en economisch systeem dat al eeuwenlang functioneert.

Wat daarbij opvalt, is dat de werkelijkheid nauwelijks nog een rol lijkt te spelen. Dezelfde mensen die spreken over natuurlijke kringlopen, lijken te vergeten dat vruchtbare landbouwgrond voedingsstoffen nodig heeft. Dierlijke mest is niet zomaar afval; het is een essentiële bouwsteen voor de bodem waarop onze gewassen groeien. Akkerbouw en veeteelt zijn geen tegenpolen, maar partners in een systeem dat elkaar versterkt.

Ook het beeld dat vleesconsumptie per definitie verkeerd zou zijn, verdient meer nuance dan het tegenwoordig krijgt. Natuurlijk kunnen mensen ervoor kiezen vegetarisch of veganistisch te leven. Dat is hun goed recht. Maar het verheffen van die keuze tot morele norm voor de hele samenleving is iets anders.

Wat misschien nog het meest stoort, is de toon waarmee vaak wordt gesproken over boeren en voedselproducenten. Mensen die dagelijks zorgen voor ons voedsel worden neergezet als vervuilers, terwijl steeds minder mensen nog weten waar hun eten vandaan komt. Alsof voedsel vanzelf in de supermarkt verschijnt. Alsof landbouwgrond zonder boeren kan bestaan. Alsof dieren uitsluitend een probleem zijn en geen onderdeel van een zorgvuldig opgebouwde voedselketen.

De gevolgen van dit groene wensdenken worden bovendien ernstig onderschat. Wanneer we de veehouderij steeds verder terugdringen en voedselproductie ondergeschikt maken aan ideologische doelen, komt onze voedselzekerheid onder druk te staan. Dat is geen theoretisch risico, maar een vraagstuk van strategisch belang.

Nederland heeft in de afgelopen jaren veel van zijn economische en industriële zelfstandigheid uit handen gegeven. Juist daarom moeten we zuinig zijn op een van onze laatste echte strategische troeven: de mogelijkheid om zelf voedsel te produceren. Voedselzekerheid is geen luxe. Het is een fundament onder onze nationale veiligheid.

Wie naar de wereld kijkt, ziet dat geopolitieke spanningen toenemen. Oorlogen, handelsconflicten, verstoringen van internationale aanvoerketens en groeiende machtsblokken maken landen kwetsbaar. In zo’n wereld is het onverstandig om de eigen voedselproductie bewust af te bouwen en afhankelijker te worden van import uit andere delen van de wereld. Een land dat zijn voedselvoorziening uit handen geeft, geeft uiteindelijk ook een deel van zijn zelfstandigheid uit handen.

De ironie is dat juist de mensen die zeggen de natuur te verdedigen, soms lijken te vergeten dat ook de mens onderdeel is van diezelfde natuur. Landbouw, voedselproductie en natuurbeheer hoeven geen tegenstellingen te zijn. Eeuwenlang hebben boeren het Nederlandse landschap gevormd. De weilanden, de akkers en de bedrijven die ons dagelijks van voedsel voorzien, zijn niet de vijanden van het landschap. Ze maken er deel van uit.

Misschien wordt het tijd om minder te luisteren naar ideologische blauwdrukken en meer naar de mensen die dagelijks verantwoordelijkheid dragen voor onze voedselvoorziening. Mensen die begrijpen dat duurzaamheid niet ontstaat door vee weg te denken, maar door verstandig om te gaan met dieren, grond en productie.

Want een samenleving die haar boeren verliest, verliest meer dan een economische sector. Ze verliest een deel van haar onafhankelijkheid, haar voedselzekerheid en uiteindelijk haar vermogen om voor zichzelf te zorgen.

Wim Brouwer
Bestuurslid Vakgroep Kalverhouderij

De Subsidie voor Emissieloos Landbouwmaterieel (SEL) is binnen enkele dagen zwaar overtekend. Boeren en tuinders hebben samen zevenmaal meer subsidie aangevraagd dan hetgeen op dit moment beschikbaar is. Dit laat zien dat de sector met enthousiasme wil verduurzamen, maar daarin wordt geremd door een tekort aan ondersteunend budget.

Boeren en tuinders willen investeren
Boeren en tuinders investeren massaal in elektrische trekkers en machines. Daarmee verminderen zij het gebruik van diesel en verlagen zij hun uitstoot. Dit zorgt voor minder broeikasgassen en minder stikstofuitstoot. Deze investeringen helpen ook om kosten in de toekomst te voorkomen. Door schoner te werken, kunnen boeren en tuinders ETS2-heffingen vermijden.

Beperkte regeling remt verduurzaming af
De SEL-regeling loopt vast door het (te) lage budget. Veel ondernemers willen investeren, maar dreigen buiten de boot te vallen. Dat heeft duidelijke gevolgen:

• Voorbereide investeringen gaan niet door;
• Emissiereductie blijft liggen;
• Ondernemers krijgen minder investeringszekerheid;

LTO Nederland roept het kabinet op om direct actie te nemen:

• Maak het volledige gereserveerde budget van €77 miljoen nu beschikbaar;
• Zorg dat alle passende aanvragen worden goedgekeurd;
• Kom met nieuwe openstellingen en nieuw budget in de komende jaren;

Gebruik het momentum
Wat LTO betreft is het van belang om het beschikbare budget te verhogen en de ingediende subsidieaanvragen niet af te wijzen. De hoge vraag komt niet uit de lucht vallen. Diesel is duur, duurzame stroom is vaak beschikbaar en ondernemers willen vooruit. De sector staat klaar om te investeren. Nu is het moment om door te pakken!

Wekelijks informeren we onze achterban over de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Lees hier de nieuwsupdate van vorige week. Vandaag schrijft LTO-voorzitter Ger Koopmans een brief aan de leden over actuele ontwikkelingen en de huidige stand van zaken ten aanzien van stikstofreductie en natuurherstel.

Beste leden,

Nog drie weken, dan stuurt minister Van Essen namens het kabinet zijn plannen voor stikstofreductie en natuurherstel naar de Tweede Kamer. Het convenant gewasbescherming maakt onderdeel uit van dit zomerpakket. Vandaag komt de kerntafel over het convenant weer bijeen. Begin volgende week informeren we jullie over actuele ontwikkelingen rondom het convenant. In deze brief gaan we specifiek in op de stikstofaanpak.

Op 26 juni wordt duidelijk hoe het kabinet de stikstofdoelen voor 2030 en 2035 wil halen. Elementen zoals bedrijfsemissienormen, dierrechten, afroming, zonering en grondgebondenheid kunnen daar onderdeel van uitmaken. Ik voel mee met alle boeren die zich met spanning afvragen wat dit voor het eigen bedrijf gaat betekenen.

Vergunningverlening moet loskomen
Voor LTO is het een harde randvoorwaarde dat de aanpak niet alléén over stikstofreductie en natuurherstel kan gaan. De plannen moeten garanderen dat vergunningverlening weer loskomt en dat boeren en tuinders rechtszekerheid krijgen. De KDW moet uit de wet, natuurdoelanalyses mogen geen directe juridische gevolgen meer hebben voor de vergunningverlening en ‘additionaliteit’ moet worden opgelost. De rekenkundige ondergrens moet worden ingevoerd en PAS-melders en interimmers moeten gelegaliseerd worden.

Zeven jaar na de PAS-uitspraak uit 2019 is het nodig om de impasse achter ons te laten. Velen van jullie hebben inmiddels te maken met een situatie waarin je PAS-melder of interimmer bent, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeert door gerechtelijke uitspraken. Velen van jullie zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Hierdoor leven jullie, ondernemers en agrarische gezinsbedrijven, vaak al jarenlang in onzekerheid. Je kunt niet investeren en je weet niet wat de toekomst brengt.

Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Jullie moeten de mogelijkheid krijgen om in je bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter daarvan.

De stikstofplannen zijn nog volop in ontwikkeling
Vanuit LTO zetten we er – samen met onze partners zoals NAJK – met man en macht op in om de plannen maximaal te beïnvloeden, op zo’n manier dat boeren en tuinders daarmee uit de voeten kunnen. Dat doe ik niet alleen, maar samen met de collega-bestuursleden van LTO Nederland, met voorzitters van vakgroepen en sectororganisaties, met de regio’s en met onze medewerkers.

Laat ik daarbij ook duidelijk zijn over onze rol: LTO zit niet aan de onderhandelingstafel en het kabinet vraagt niet aan ons om onze handtekening te zetten onder de uiteindelijke plannen. LTO neemt deel aan een maatschappelijke klankbordgroep onder leiding van Elbert Dijkgraaf. Hoewel onze rol in dit traject dus anders is dan ten tijde van het landbouwakkoord, oefenen we maximaal invloed uit. Dagelijks voeren we gesprekken met minister en staatssecretaris, met Tweede Kamerleden, met ambtenaren, provinciebestuurders en andere maatschappelijke organisaties. Met als doel dat de stikstofaanpak haalbaar en realistisch is. Dat er voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. Maar – bovenal – dat de plannen ook echt vergunningverlening lostrekken. Alleen zo ontstaat perspectief om te investeren in een bedrijf dat toekomst heeft, waar een goede boterham verdiend kan worden en waar de boer zelf achter het stuur zit.

Uit ons intensieve contact met bewindspersonen, ambtenaren, Kamerleden en andere betrokkenen maken wij op dat de stikstofplannen nog volop in ontwikkeling zijn. Op alle onderdelen van het zomerpakket vindt nog uitwerking én onderhandeling plaats. Dat is geen kwestie van de laatste-puntjes-op-de-i : in de politiek en in het kabinet worden nog behoorlijk fundamentele discussies gevoerd. En dat zal waarschijnlijk ook wel tot 26 juni zo blijven.

Tegelijkertijd zien we in whatsapp-groepen en in de (sociale) media regelmatig doemscenario’s langskomen. De meest ingrijpende maatregelen passeren dan de revue alsof die met zekerheid ingevoerd gaan worden. Vaak gecombineerd met uitspraken als: “zet de trekkers maar vast klaar!”. En vaak naar buiten gebracht door personen of organisaties die zelf helemaal niet aan tafel zitten. Van sommige van die maatregelen kunnen we met zekerheid zeggen dat ze nooit op tafel hebben gelegen en nooit onderwerp van gesprek zijn geweest. En voor alle andere geldt dus dat er nog helemaal geen definitieve besluiten over zijn genomen. De stikstofaanpak wordt op 26 juni gepresenteerd. Tot die dag proberen we hem te beïnvloeden. Daarna gaan we het plan nauwgezet bestuderen en daarna beoordelen we het kritisch. Dat is de enige effectieve volgorde.

Duidelijkheid tot 2035
We weten nog niet hoe het stikstofpakket van het kabinet er op 26 juni uit gaat zien. Dat weet nog niemand. Maar het zal een mix worden van beperkende maatregelen én van maatregelen die de sector nieuw perspectief bieden. Hoe de balans tussen die sporen uitvalt, wordt bepalend voor hoe we daar vanuit LTO op gaan reageren.

Het is onvermijdelijk dat de overheid van boeren en tuinders gaat vragen om stappen te zetten in de verdere verduurzaming van hun bedrijf richting 2035. We zijn ervan overtuigd dat we die stappen ook kunnen zetten. We hebben in Nederland de meest innovatieve boeren ter wereld. Maar daarna moet het ook wel een keer klaar zijn. Duidelijkheid richting 2035 betekent duidelijkheid voor de overheid, maar ook duidelijkheid voor de boer. We hebben nog drie weken om maximaal invloed uit te oefenen, met als inzet dat er duidelijkheid komt die juridisch houdbaar, praktisch uitvoerbaar en bedrijfsmatig haalbaar is.

Met vriendelijke groet, namens het bestuur van LTO Nederland,

Ger Koopmans
Voorzitter LTO Nederland

Uit onderzoek van LTO Noord, ZLTO, LLTB en Greenports blijkt dat agrarische ondernemers in diverse sectoren door een tekort aan huisvesting moeite hebben om internationale werknemers op of nabij het werk te huisvesten. Daardoor wordt het lastiger om arbeidskrachten aan te trekken. Ook neemt de druk op het lokale woningenbestand toe.
LTO Nederland ondersteunt de oproep van de betrokken organisaties aan lokale overheden om werk te maken van passend en uitvoerbaar woonbeleid.

De nieuwe Wet versterking regie volkshuisvesting die op 1 juli 2026 ingaat, verplicht gemeenten en provincies om doelgroepen op te nemen in hun woonbeleid. Dit biedt volgens LTO Nederland kansen om te kijken naar specifieke doelgroepen zoals internationale werknemers die vaak seizoensgebonden werk verrichten bij agrarische ondernemers.

Internationale werknemers zijn onmisbaar voor de land- en tuinbouw. Zonder goede huisvesting lopen bedrijven én de voedselvoorziening vast. Gemeenten en provincies kunnen dit niet los van elkaar oplossen. Juist regionale samenwerking is nodig om voldoende en passende huisvesting mogelijk te maken.

Meer informatie over de cijfers van de peiling onder werkgevers lees hier:
Werkgevers slaan alarm: tekort aan huisvesting remt agrarische sector – Werkgeverslijn

In dit bericht geven we een update over actuele ontwikkelingen rondom Woo-verzoek Woo/2023/066 en over het nieuwe Woo-verzoek Woo/2026/001. In beide Woo-verzoeken zal LTO als collectieve belangenbehartiger een procedure voeren tegen openbaarmaking.

Woo/2023/066
Via Woo-procedure Woo/2023/066 heeft RVO gegevens uit gecombineerde opgaven uit de periode 1989 t/m 2022 openbaar gemaakt. Er zijn veel bezwaarschriften ingediend op dit Woo-verzoek. Deze bezwaarschriften zijn nadien als beroepschrift doorgestuurd naar de rechtbank Midden-Nederland. LTO heeft geprobeerd om te voorkomen dat een rekening voor het griffierecht verzonden zou worden (ongeveer 400 euro) en hoopte dit te bespreken tijdens de regiezitting die nog plaats moet vinden. Vandaag hebben veel agrariërs die in beroep zijn gegaan een brief van de rechtbank ontvangen. In de brief van de rechtbank geeft de rechtbank echter aan dat de rechtbank voornemens is om facturen te gaan versturen voor het griffierecht. LTO vindt dat RVO het griffierecht zou moeten betalen. Hierover zijn afgelopen vrijdag door de BBB ook Kamervragen gesteld.

LTO voert als collectieve belangenbehartiger een procedure tegen openbaarmaking van deze gegevens. Agrariërs vallen automatisch onder deze procedure. Daarnaast zijn er ruim 1.900 agrariërs van wie het bezwaarschrift is doorgestuurd door RVO als beroepschrift. Zij voeren naast de collectieve LTO-procedure ook individuele procedures tegen het openbaarmakingsbesluit.

Advies van LTO: wacht de resultaten van de regiezitting af en maak zelf een afweging om de griffierechten wel of niet te betalen. Als het je het griffierecht betaalt zorg je ervoor dat je in de individuele procedure inhoudelijk meedoet. De rechtbank gaat dan inhoudelijk beoordelen wat is aangevoerd tegen de openbaarmaking. Onder andere de omstandigheid dat RVO agrariërs ten onrechte niet betrokken heeft bij de bezwaarprocedure, en niet heeft uitgenodigd voor het horen in bezwaar, kan ertoe leiden dat RVO het betaalde griffierecht moet vergoeden. Het is verstandig om dit ook aan te voeren. Hou er bij betaling van het griffierecht echter rekening mee dat het griffierecht niet wordt vergoed door RVO. Als je de procedure op deze wijze voort wil zetten, kun je de rechtbank ook verzoeken om anoniem te mogen procederen, zodat de Woo-verzoeker en andere partijen niet weten welke agrariërs de procedure voeren. Een argument hiervoor is dat partijen zo willen voorkomen dat de Woo-verzoeker de gegevens uit de gecombineerde opgave kan koppelen aan de partij die de procedure voert.

Als je het griffierecht niet betaalt is de kans groot dat de rechtbank niet inhoudelijk naar de aangevoerde gronden kijkt en het beroepschrift niet-ontvankelijk verklaard. Daarmee komt de zaak dan ten einde. Het is niet zo dat nadien alsnog het griffierecht moet worden betaald. Via de regiezitting en de Kamervragen wordt getracht RVO vooraf het griffierecht te laten betalen. Tijdens de procedure kan het beroepschrift ook ten alle tijden worden ingetrokken.

Nieuw WOO-verzoek: WOO/2026/001
Er is een nieuwe Woo-procedure die zich in de conceptfase bevindt. Het besluit ziet op de openbaarmaking van recente gecombineerde opgaven (periode 2023 t/m 2025). Meer informatie staat op de website van RVO. Tegen het voornemen tot openbaarmaking kan een zienswijze worden ingediend. Het indienen van een zienswijze zal naar verwachting echter geen invloed hebben op het voorgenomen besluit. Daarom zal er geen brede communicatie plaatsvinden hierover. Zodra het besluit definitief genomen is, kan er tegen het besluit bezwaar gemaakt worden. Hier staan 6 weken voor. LTO zal een voorbeeld-bezwaarschrift voor leden opstellen en delen via de regionale nieuwsbrieven en de website.

Los van alle ontwikkelingen rondom stikstof en natuur in Nederland, speelt er ook in Brussel een belangrijk proces: De Europese commissie voert een zogenaamde ‘stress-test’ uit van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Een test die voor Nederland cruciaal is: vergunningverlening is compleet vastgelopen door de Nederlandse interpretatie en uitwerking van Europese natuurregels. Een nieuwe juridische analyse die LTO uit heeft laten voeren door het gerenommeerde advocatenkantoor Houthoff laat zien wat er op Europees niveau veranderd kan worden om uit de impasse te komen. Het doel van deze voorstellen is om tot een eenvoudiger, voorspelbaarder en beter toepasbaar natuurbeleid te komen zonder het beschermingsniveau van de natuur te verlagen. Deze analyse volgt op het eerdere advies dat Houthoff opstelde voor nationale stappen die gezet kunnen worden om uit de stikstofcrisis te komen binnen de kaders van EU-wetgeving, waarbij deze nieuwe analyse zich richt op de knelpunten waarvoor actie op EU-niveau nodig is.

Strikte interpretatie
De huidige beschermingspraktijk heeft grote gevolgen voor boeren en tuinders. De systematiek van vergunningverlening die voortvloeit uit de Habitatrichtlijn leidt tot juridische onzekerheid en tot een impasse in de vergunningverlening. Zelfs activiteiten die leiden tot een afname van emissies zijn in praktijk vaak niet of zeer moeizaam vergunbaar. Zo laat de Nederlandse situatie zien hoe opstapelende jurisprudentie en een zeer strikte interpretatie van de richtlijn leidt tot bijna onoplosbare knelpunten – zonder dat dit tot betere natuurresultaten leidt.

LTO-voorzitter Ger Koopmans: “Deze nieuwe analyse maakt duidelijk dat de Europese Commissie handreikingen kan doen om uit de stikstofimpasse te komen zonder de inzet op natuurbescherming te verlagen. Door de ruimte die er is te verduidelijken en beter te benutten kunnen we natuurdoelen én een toekomstbestendige landbouw beter met elkaar in balans brengen.”

Verbeteringen
De analyse ‘Paper trails’ doet voorstellen om het beleid werkbaarder en effectiever te maken, en de complexiteit van procedures te verminderen. Dit vanuit de randvoorwaarde dat maatregelen moeten leiden tot verbetering van de ecologische kwaliteit.

Centraal in de analyse staan drie knelpunten die zijn ontstaan in de uitwerking van artikel 6 van de Habitatrichtlijn. Ten eerste zorgt de uitwerking van dit artikel er in Nederland voor dat projecten die bijdragen aan emissiereductie niet van de grond komen, ondanks dat ze wel bijdragen aan de onderliggende doelen van de wetgeving voor natuurbescherming. Ten tweede zorgt een te generieke formuleringen van ‘significante effecten’ van projecten voor grote verschillen tussen lidstaten in hoe zij de habitatrichtlijn toepassen. Ten derde geeft de habitatrichtlijn onvoldoende rechtszekerheid om maatregelen te vergunnen die op systeem- of gebiedsniveau leiden tot emissiereducties. Het rapport biedt de Europese Commissie verschillende oplossingen om deze knelpunten weg te nemen. Bijvoorbeeld door de ruimte die de huidige wetgeving biedt te verduidelijken of door gerichte aanpassingen te doen in nieuwe wetgeving.

Werkbare toepassing
De bevindingen van Houthoff benadrukken dat de effectiviteit van de Vogel- en Habitatrichtlijn niet alleen wordt bepaald door de tekst van de richtlijn zelf, maar ook door de manier waarop deze in lidstaten wordt toegepast. Voor de Europese stresstest betekent dit dat niet alleen gekeken moet worden naar de juridische bepalingen, maar óók naar de praktische uitvoerbaarheid van het beleid, de juridische zekerheid en de samenhang met andere beleidsdoelen, zoals klimaat, landbouw en voedselzekerheid. Op basis van de analyse pleit LTO nadrukkelijk niet voor het loslaten of verlagen van natuurdoelen, maar voor een werkbare en juridisch houdbare toepassing van de regels. Meer duidelijkheid over kernbegrippen zoals “significant effect”, een betere benutting van emissiereducties en innovaties, én een aanpak die ruimte biedt voor gebieds- en systeemmaatregelen moeten daar onderdeel van uitmaken.

Consultatie
De komende weken gaat de Europese Commissie met stakeholders en lidstaten, waaronder Nederland, in gesprek om de knelpunten die zijn ontstaan voor vergunningsverlening door uitwerking van de Habitatrichtlijn in kaart te brengen. LTO roept het kabinet op om de Nederlandse vraagstukken hierin duidelijk naar voren te brengen, en te putten uit de analyse van Houthoff voor aanbevelingen naar de Europese Commissie.

Lees de analyse ‘Paper trails’ hier in het Nederlands en hier in het Engels.

De zorglandbouw stond in de belangstelling tijdens een werkbezoek van Carsten Herstel, Directeur-Generaal Langdurige Zorg bij het ministerie van VWS. Op uitnodiging van de Federatie Landbouw en Zorg (FLZ) en de vakgroep Multifunctionele Landbouw (MFL) van LTO Nederland bezocht hij zorgboerderij De Buytenhof in Rhoon.

Het verdiepen van de kennis over de zorglandbouw stond centraal, evenals het bespreken van wet- en regelgeving die deze sector raakt. De Buytenhof vormde hiervoor een inspirerend voorbeeld. Het bedrijf combineert akker- en tuinbouw en een boomgaard met uiteenlopende activiteiten, zoals zorgverlening, een boerderijwinkel, een theeschenkerij met terras, vergadermogelijkheden en evenementen.

Ondernemer Wiard Visser gaf een bevlogen toelichting op de ontwikkeling van het bedrijf. Hij schetste hoe de verschillende activiteiten elkaar versterken en hoe zorg en landbouw op een waardevolle manier samenkomen. Daarbij ging hij ook in op de knelpunten waar zorgboeren in de praktijk tegenaan lopen, waarmee hij de bredere uitdagingen binnen de sector tastbaar maakte.

Een belangrijk onderdeel van het werkbezoek was het gesprek over actuele beleidsthema’s. Er werd uitgebreid stilgestaan bij de gevolgen van wet- en regelgeving zoals het wetsvoortsel Wibz en de Wtza (zie ook Ontwikkelingen bij Wibz en Wtza in de zorglandbouw – LTO). Vanuit de sector werd de wens uitgesproken om regels te vereenvoudigen en beter aan te laten sluiten op de dagelijkse praktijk.

Carsten Herstel gaf aan onder de indruk te zijn van de inzet en passie van ondernemers in de zorglandbouw. Hij benadrukte dat de manier waarop zij zorg en welzijn, landbouw en landschap met elkaar weten te verbinden, leidt tot waardevolle zorgzame gemeenschappen en aansluit op de visie die VWS hierop heeft.

Ook LTO-voorzitter Ger Koopmans en Bart Pijnenburg, voorzitter van de vakgroep Multifunctionele Landbouw, kijken terug op een geslaagd werkbezoek. Zij zien het bezoek als een belangrijke stap in het versterken van de samenwerking en de verdere ontwikkeling van de zorglandbouw in Nederland.

Het is niet voor iedere particuliere paardenbezitter inzichtelijk aan welke regels moet worden voldaan om een paard te kunnen vervoeren. Al langere tijd was het onduidelijkheid wanneer vervoer van paarden wordt gezien als economische bedrijvigheid en wanneer niet. De NVWA (Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit) heeft in samenwerking met de sectorraad Paarden, waar LTO onderdeel van is, nu uitgelegd hoe de Europese Transportverordening moet worden toegepast. Daardoor is duidelijker in welke gevallen een transportvergunning nodig is en welke uitzonderingen gelden. De nieuwe uitgangspunten gaan in op 1 juni 2026.

Uitzonderingen
Het uitgangspunt is dat iedereen die een paard vervoert onder de Europese Transportverordening valt. Daarop zijn twee uitzonderingen. Zo gelden bij vervoer van eigen paarden binnen 50 kilometer van het eigen bedrijf met eigen middelen alleen de algemene welzijnsregels. Ook particulier vervoer van een eigen paard, bijvoorbeeld voor een wedstrijd, training, buitenrit of bezoek aan de dierenarts, wordt niet gezien als economische activiteit.

Extra verplichtingen
Van economische bedrijvigheid is wél sprake in situaties zoals vervoer voor verkoop, lease of verhuur, transport naar een markt of slachthuis, verblijf op een bedrijfsmatige locatie, vervoer van circus- of werkpaarden of wanneer een professioneel vervoersbedrijf wordt ingeschakeld. In die gevallen kunnen extra verplichtingen gelden, zoals een vervoerdersvergunning, vakbekwaamheidseisen en transportdocumenten.

Europees Diergezondheidsverordening
Daarnaast wijst de NVWA erop dat bij vervoer van paarden naar het buitenland ook regels uit de Europese Diergezondheidsverordening van toepassing kunnen zijn. Om paardeneigenaren te helpen is een online regelhulp beschikbaar gesteld, waarmee zij kunnen nagaan welke regels in hun situatie gelden.

Lees voor meer informatie: NVWA verduidelijkt regels voor particulieren die een paard vervoeren | NVWA

Het 8^e Actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt uitgesteld. Dat heeft minister Van Essen van LVVN in een brief aan de Tweede Kamer bekend gemaakt. De minister wil kijken naar een meer integrale aanpak binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof en de Stroomgebiedsbeheerplannen. LTO Nederland kan zich vinden in die redenatie om het 8^e Actieprogramma uit te stellen.

Het uitstel van het 8^E Actieprogramma Nitraatrichtlijn zorgt voor langere onzekerheid bij agrarische ondernemers. Naar verwachting wordt een aantal maatregelen uit het nieuwe 8^e Actieprogramma per 1 januari 2028 ingevoerd. LTO Nederland ziet hierdoor een mogelijk risico ontstaan dat ondernemers in de tweede helft van 2027 geconfronteerd worden met nieuwe maatregelen. LTO Nederland zet zich in om dit te voorkomen.

In de Kamerbrief van 22 mei licht minister van Essen de afwegingen en de nieuwe tijdlijn toe. Binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof wordt momenteel gewerkt aan een plan van het kabinet om stikstof terug te dringen in samenhang met de natuur- en milieuopgaves, waaronder ook de opgave voor waterkwaliteit. Grondgebondenheid, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden worden hierin meegenomen. De keuzes op deze thema’s hebben direct of indirect effect op de waterkwaliteit. Daarnaast worden eind 2026 de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen vanuit de Kaderrichtlijn Water ter inzage voorgelegd.

Aandachtsgebieden
Ondanks dat het uitstel te begrijpen is, is dit een hard gelag voor de aandachtsgebieden die op basis van fosfaat zijn aangewezen. Deze gebieden worden in 2027 nog steeds geconfronteerd met een generieke stikstofkorting en dat is onwenselijk. LTO Nederland heeft daarom herhaaldelijk aangegeven dat deze generieke maatregel het draagvlak ondermijnt en niet bijdraagt aan een effectief waterbeleid. LTO roept op om dit per 1 januari 2027 alsnog te wijzigen.

Tijdlijn
Voor de integraliteit en het vaststellen wat de waterkwaliteitsopgave precies is, is het logisch om de keuzes in de Taskforce en de Stroomgebiedsbeheerplannen eerst af te wachten voordat er een concept 8^e Actieprogramma wordt opgesteld. Het concept 8^e Actieprogramma wordt in het eerste kwartaal 2027 ter consultatie verwacht om deze per 1 juli 2027 in te voeren. LTO Nederland benut deze extra tijd om de lobby te versterken voor een uitvoerbaar en realistisch beleid.

Doelsturing
LTO Nederland is blij dat er ondanks het uitstel van het 8^e Actieprogramma wel wordt doorgewerkt aan doelsturing en dat er eind 2026 begonnen kan worden met meten. Het opbouwen van inzicht, ervaring en kennis is belangrijk om doelsturing succesvol te maken.

LTO Nederland blijft zich inzetten op een werkbaar systeem waarin vakmanschap wordt beloond en handelingsperspectief wordt geboden. Het is belangrijk om verbetering te realiseren daar waar het nodig is. Dat vraagt om een gerichte doelmatige aanpak. Zwaarder generiek beleid past daar niet bij.

Volgende maand presenteert de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof hoe het kabinet de doelen voor stikstofreductie en natuurherstel wil halen. En hoe zij vergunningverlening weer mogelijk wil maken. Deze aanpak zal gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering van veel boeren. Via wekelijkse nieuwsberichten informeren we onze achterban over de voortgang van het proces en over de inzet van LTO. Dit bericht is de eerste (en daardoor extra lange) wekelijkse nieuws-update over de Taskforce.

Wat doet de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof?
In de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof werkt het kabinet aan de opgaven voor natuur en stikstof in samenhang met de opgaven op water, gewasbescherming, klimaat en dierwaardigheid. Op 27 maart j.l. presenteerde LVVN-minister Van Essen het proces en de doelen van de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Het kabinet kiest voor een aanpak op basis van zeven pijlers. De eerste pijler draait om generieke stikstofreductie. Het kabinet stuurt op een ammoniakreductie van 23-25% (in 2030) en 42-46% (in 2035) ten opzichte van 2019. Om dat te bereiken worden verschillende instrumenten voorbereid. Daarbij gaat het om bedrijfsspecifieke emissienormen, het invoeren van grondgebondenheid in de melkveehouderij uiterlijk in 2032, afroming van productierechten bij verhandeling en het verbreden van het stelsel van dier- en fosfaatrechten. Het kabinet blijft inzetten op vrijwillige beëindigingsregelingen voor ondernemers die willen stoppen.

De tweede pijler betreft de gebiedsgerichte aanpak. Het kabinet kiest ervoor om rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden te werken met zonering. In die zones gelden strengere eisen aan emissiereductie en wordt het grondgebruik aangepast aan de natuurdoelen. De Veluwe, de Peel, het Groene Hart, Hart van het Noorden en Noordwest-Overijssel worden genoemd als prioritaire gebieden.

Andere pijlers richten zich onder andere op natuurherstel (betere monitoring, betere verankering van agrarisch natuurbeheer als belangrijk instrument) en wettelijke aanpassingen. Het kabinet wil de KDW-systematiek vervangen door wettelijk vastgelegde emissiedoelen voor landbouw, industrie en mobiliteit, en werkt aan een juridisch houdbare rekenkundige ondergrens. Bovenal moet het vraagstuk rondom ‘additionaliteit’ worden opgelost zodat vergunningverlening weer mogelijk wordt.

Wat is de rol van LTO?
Onderdeel van het proces is een ‘maatschappelijk overleg Landbouw, Natuur en Stikstof’: een klankbordgroep onder voorzitterschap van Elbert Dijkgraaf. Vanuit de landbouwsector nemen onder andere LTO Nederland, NAJK, Biohuis, BO Akkerbouw, BoerenNatuur, Avined, Coviva en ZuivelNL hieraan deel. Ook keten- en bedrijfsorganisaties als FNLI, Rabobank, Greenports Nederland/Glastuinbouw Nederland, VNO-NCW en Bouwend Nederland zijn betrokken. Vanuit NGO’s nemen Natuurmonumenten, LandschappenNL, Natuur & Milieu en de Dierenbescherming deel.

In deze klankbordgroep zet LTO zich er maximaal voor in om te beïnvloeden dat de voorgestelde aanpak ook in praktijk haalbaar en realistisch is, dat voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. En, bovenal, dat de agrarische sector ook toekomst- en handelingsperspectief krijgt.

Wat wordt er besproken?
Tijdens de laatste bijeenkomst van de klankbordgroep (woensdag 27 mei 2026) riep LTO-voorzitter Ger Koopmans op om het stikstof-reductiepercentage van 42-46% te vervangen door feitelijke, absolute getallen per sector. Ger Koopmans: “We merken dat het percentage van 42-46% emissiereductie voor de landbouw in 2035 ten opzichte van 2019 tot veel onduidelijkheid leidt. Het percentage roept – ten onrechte – het beeld op alsof alle boeren in Nederland deze taakstelling krijgen opgelegd. Dat is nadrukkelijk niet het geval. Het percentage is een landelijke opgave. Voor, bijvoorbeeld, boeren die de voorbije jaren al stappen gezet hebben, moet de opgave kleiner zijn. Die onzekerheid moet van tafel gehaald worden: Communiceer een harde, nationale totaalopgave voor de land- en tuinbouw van in totaliteit van 45 tot 50 kiloton minder stikstofuitstoot in 2035 ten opzichte van 2019, rechtvaardig onderverdeeld naar de verschillende sectoren. Uiteraard moeten de stappen die sinds 2019 al zijn gezet, zoals de effecten van de stoppersregelingen en het verlies van derogatie, hierin worden meegenomen.”

Een ander onderwerp waar LTO aandacht voor vroeg, is de noodzaak voor bedrijven om te kunnen ontwikkelen. Ger Koopmans: “Het overgrote deel van alle agrariërs heeft inmiddels te maken met een situatie waarin zij PAS-melder of interimmer zijn, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeren door de gerechtelijke uitspraken in de Rendac en Amercentrale (18 december 2024) of de Greenpeace-uitspraak (22 januari 2025). Tal van ondernemers zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Ondernemers en agrarische gezinsbedrijven die vaak al jarenlang in onzekerheid leven, die niet in hun bedrijf kunnen investeren en die niet weten wat de toekomst brengt. Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Maar verduurzaming zonder de mogelijkheid om bedrijven toekomstgericht door te laten ontwikkelen, is geen verduurzaming. Dat is platte krimp. Daar kan geen sprake van zijn. Boeren en tuinders moeten de mogelijkheid krijgen om in hun bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter van het eigen bedrijf. Alleen dan kan de sector écht investeren in verdere verduurzaming.”

Andere onderwerpen die door ons zijn ingebracht, gaan over de noodzaak om in toekomstige gebiedsprocessen wettelijke herverkaveling (WILG) in te kunnen zetten, over de noodzaak om ‘additionaliteit’ juridisch op te lossen, en over het in beeld brengen van de impact (ruimtelijk en economisch) van de zonering die het kabinet in wil voeren. Ook in deze zones gaan we ervan uit dat het volledige ‘trappetje van Remkes’ tot de mogelijkheden behoort: de keuze om te extensiveren, te innoveren, te verplaatsen of om een bedrijfsomslag te maken.

Hoe ziet de planning eruit?
Het kabinet heeft aangekondigd dat de Taskforce de uitwerking van haar aanpak op 26 juni a.s. aan de Tweede Kamer stuurt. In de week van 29 juni, waarschijnlijk op woensdag 1 juli, debatteert de Tweede Kamer hierover met het kabinet. Vanuit LTO spreken we doorlopend met Kamerleden, bewindspersonen, ambtenaren en collega-organisaties over de uitwerking van de samenhangende aanpak.