Het 8^e Actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt uitgesteld. Dat heeft minister Van Essen van LVVN in een brief aan de Tweede Kamer bekend gemaakt. De minister wil kijken naar een meer integrale aanpak binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof en de Stroomgebiedsbeheerplannen. LTO Nederland kan zich vinden in die redenatie om het 8^e Actieprogramma uit te stellen.

Het uitstel van het 8^E Actieprogramma Nitraatrichtlijn zorgt voor langere onzekerheid bij agrarische ondernemers. Naar verwachting wordt een aantal maatregelen uit het nieuwe 8^e Actieprogramma per 1 januari 2028 ingevoerd. LTO Nederland ziet hierdoor een mogelijk risico ontstaan dat ondernemers in de tweede helft van 2027 geconfronteerd worden met nieuwe maatregelen. LTO Nederland zet zich in om dit te voorkomen.

In de Kamerbrief van 22 mei licht minister van Essen de afwegingen en de nieuwe tijdlijn toe. Binnen de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof wordt momenteel gewerkt aan een plan van het kabinet om stikstof terug te dringen in samenhang met de natuur- en milieuopgaves, waaronder ook de opgave voor waterkwaliteit. Grondgebondenheid, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden worden hierin meegenomen. De keuzes op deze thema’s hebben direct of indirect effect op de waterkwaliteit. Daarnaast worden eind 2026 de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen vanuit de Kaderrichtlijn Water ter inzage voorgelegd.

Aandachtsgebieden
Ondanks dat het uitstel te begrijpen is, is dit een hard gelag voor de aandachtsgebieden die op basis van fosfaat zijn aangewezen. Deze gebieden worden in 2027 nog steeds geconfronteerd met een generieke stikstofkorting en dat is onwenselijk. LTO Nederland heeft daarom herhaaldelijk aangegeven dat deze generieke maatregel het draagvlak ondermijnt en niet bijdraagt aan een effectief waterbeleid. LTO roept op om dit per 1 januari 2027 alsnog te wijzigen.

Tijdlijn
Voor de integraliteit en het vaststellen wat de waterkwaliteitsopgave precies is, is het logisch om de keuzes in de Taskforce en de Stroomgebiedsbeheerplannen eerst af te wachten voordat er een concept 8^e Actieprogramma wordt opgesteld. Het concept 8^e Actieprogramma wordt in het eerste kwartaal 2027 ter consultatie verwacht om deze per 1 juli 2027 in te voeren. LTO Nederland benut deze extra tijd om de lobby te versterken voor een uitvoerbaar en realistisch beleid.

Doelsturing
LTO Nederland is blij dat er ondanks het uitstel van het 8^e Actieprogramma wel wordt doorgewerkt aan doelsturing en dat er eind 2026 begonnen kan worden met meten. Het opbouwen van inzicht, ervaring en kennis is belangrijk om doelsturing succesvol te maken.

LTO Nederland blijft zich inzetten op een werkbaar systeem waarin vakmanschap wordt beloond en handelingsperspectief wordt geboden. Het is belangrijk om verbetering te realiseren daar waar het nodig is. Dat vraagt om een gerichte doelmatige aanpak. Zwaarder generiek beleid past daar niet bij.

LTO Nederland vindt het een verstandige keuze van het kabinet om de plannen voor een versnelde verhoging van de AOW-leeftijd van tafel te halen. Vandaag kwam minister Vijlbrief met een reactie op het ultimatum van de vakbonden op voorstellen van het kabinet over AOW, WW en WIA.

“LTO hoopt dat dit een opening biedt voor werkgevers en bonden om met elkaar in gesprek te gaan over het sociaal stelsel voor een gezonde en duurzame arbeidsmarkt. Ook voor agrarische ondernemers en werknemers,” stelt voorzitter Ger Koopman. “LTO Nederland werkt samen met sociale partners aan passende en gedragen oplossingen.”

De krapte op de arbeidsmarkt en onzekerheid van een toekomstbestendige bedrijfsvoering met voldoende en goedgeschoold personeel is ook bij agrariërs een zorg. Voor de agrarische sectoren is het van belang dat het sociale zekerheidsstelsel eenvoudig en betaalbaar is voor boeren en tuinders én hun medewerkers voldoende zekerheden biedt. LTO werkt samen met partners in de Stichting van de Arbeid o.a. naar een beter stelsel van werk naar werk. Die bevindingen zullen we meenemen in de gesprekken met het kabinet en bonden.

Zaterdag 30 mei is het Internationale Aardappeldag. Een initiatief van de Verenigde Naties welke dit jaar op 28 mei gevierd wordt. Deze dag onderstreept het wereldwijde belang van de aardappel voor de voedselvoorziening. De Nederlandse aardappel, de spil onder de akkerbouwbedrijven, draagt overal ter wereld bij aan voedselzekerheid. Samen met alle schakels in de Nederlandse aardappelketen zorgen we voor gezond en duurzaam voedsel. Dat levert Nederland veel op: werkgelegenheid, technologische voorsprong en een sterk strategisch exportproduct. De Nederlandse aardappel is een icoon waar we trots op mogen zijn.

Nederland is wereldwijd de grootste exporteur van aardappelen en aardappelproducten, met een exportwaarde van € 4,6 miljard in 2025. Het Nederlandse uitgangsmateriaal staat internationaal bekend om zijn kwaliteit, betrouwbaarheid en hoge opbrengstpotentie. Daarmee leveren Nederlandse telers een directe bijdrage aan voedselzekerheid in Europa, Afrika, Azië en het Midden-Oosten. Ook de zetmeel- en consumptieaardappelteelt zijn van grote economische betekenis. De aardappelketen zorgt voor werkgelegenheid, innovatiekracht en miljarden aan exportwaarde.

“Van één zak Nederlandse pootaardappelen kunnen telers in het buitenland tien zakken aardappelen oogsten. Wereldwijd kunnen ruim 800 miljoen mensen worden gevoed dankzij hoogwaardig pootgoed dat in Nederland wordt geteeld”, aldus Tineke de Vries, voorzitter van de vakgroep Akkerbouw.

Internationale Aardappeldag
Sinds 2024 wordt op 30 mei de Internationale Aardappeldag gevierd. De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties besloot in december 2023 deze dag in het leven te roepen. Wereldwijd wordt dan stilgestaan bij het belang van de aardappel: het derde belangrijkste voedselgewas ter wereld, dat dagelijks miljarden mensen voedt.

De oproep van de sector is helder: maak van elke dag een aardappeldag. Aardappelen zijn niet alleen veelzijdig, maar ook voedzaam en gezond. Ze bevatten veel vitamine C, zeker wanneer ze vers geoogst zijn. Per 100 gram bevatten aardappelen zelfs meer vitamine C dan bijvoorbeeld wortels of komkommers. Daarnaast bevat een portie gekookte aardappelen aanzienlijk minder calorieën dan een vergelijkbare portie gekookte pasta of rijst. Ook vanuit duurzaamheidsperspectief scoort de aardappel goed: de CO₂-voetafdruk van aardappelen is ongeveer een derde van die van rijst.

In dat kader bracht Tineke de Vries vandaag samen met partijen uit de aardappelketen, Avebe, NAO, BO Akkerbouw, Plantum en VAVI, het belang van de sector onder de aandacht van Tweede Kamerleden. Samen namen zij politici mee op een reis door de Nederlandse aardappelketen en benadrukten dat de overheid een belangrijke partner is om de akkerbouwsector hierin te ondersteunen met faciliterend beleid en gezamenlijke inzet voor oplossingen.

Innovatie als sleutel voor de toekomst
Tegelijkertijd staan telers voor grote uitdagingen. Denk aan prijsschommelingen, contractering, strengere milieueisen, de afnemende beschikbaarheid van gewasbeschermingsmiddelen en toenemende klimaatrisico’s. Het pakket aan gewasbeschermingsmiddelen wordt kleiner, terwijl ziekten zoals Phytophthora infestans een blijvende en zelfs toenemende bedreiging vormen. Deze ziekte kan een onbeschermd gewas binnen twee weken volledig vernietigen. Die situatie is kwetsbaar. Het mogelijke uitfaseren van bepaalde middelen, waaronder PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen, leidt dan ook tot grote zorgen binnen de sector om op tijd genoeg alternatieven te vinden.

Om de sterke internationale positie van Nederland te behouden, is goede samenwerking binnen de keten essentieel. Veredelaars, telers, verwerkers, kennisinstellingen en handelspartijen trekken gezamenlijk op en gaan de uitdagingen niet uit de weg. Er wordt volop geïnvesteerd in teeltonderzoeken, weerbare teeltsystemen, een taskforce phytophthora, waterbeheer en robuuste aardappelrassen. Daarnaast worden stappen gezet om ervoor te zorgen dat phytophthoraresistente rassen ook door afnemers daadwerkelijk worden geaccepteerd en afgezet. De overheid is een belangrijke partner om de akkerbouwsector hierin te ondersteunen met faciliterend beleid en gezamenlijke inzet op oplossingen.

Alleen met blijvende investeringen in innovatie, samenwerking en toekomstbestendig beleid kan de Nederlandse aardappelketen haar wereldwijde koppositie behouden en ook in de toekomst bijdragen aan voedselzekerheid, duurzaamheid en economische kracht.

Als voorzitter van de vakgroep Vollegrondsgroente sta ik voor een sector die bekend staat om de uitzonderlijke kwaliteit van Nederlandse gewassen van bloemkool tot broccoli, van witlof tot spinazie, ijsbergsla en alle andere gewassen. Dat betekent dat wij vakmanschap en innovatie hoog in het vaandel hebben. Wij maken ons sterk voor toekomstperspectief en waardering voor de sector. 

 Het is bij iedereen met een land- en tuinbouwhart wel doorgedrongen dat er een spannende tijd voor de deur staat. In het coalitieakkoord is afgesproken dat er een convenant gewasbeschermingsmiddelen moet komen tussen de overheid en de plantaardige sectoren. Het belang is groot en de druk is hoog. Voor 3 juli moet er een getekend convenant op hoofdlijnen liggen. Na de zomer gevolgd door convenanten per sector, dus ook één voor de vollegrondsgroentesector.  

Het convenant moet leiden tot toekomstbestendige teeltsystemen met een lage milieubelasting. De vollegrondsgroente sector ondersteunt deze doelstelling. Nu al doen telers er alles aan om het gewas alleen dan te behandelen als het echt uiterste noodzaak is. Dit toont zich ook aan; het aantal gebruikte middelen en de hoeveelheid daarvan daalt al jaren op rij. Daarbij is onze vollegrondsgroente sector al jarenlang continu op zoek naar uiteenlopende alternatieven, gecombineerde technieken en nieuwe resistente rassen om zo schoon mogelijk te kunnen telen. 

De innovaties om tot alternatieve groene geïntegreerde gewasbescherming te komen zijn kostbaar en vragen soms jarenlang tijd om te ontwikkelen maar ook om terug te verdienen. De vollegrondsgroente sector kent daarnaast veel verschillende gewassen met elk zijn specifieke probleem qua insecten, bacteriën, schimmels en wortel aaltjes. Voor elke individuele teelt moet daarom een eigen geïntegreerd plan ontwikkeld worden.  

Naast steun van de overheid om deze innovaties te versnellen heeft de keten, van veredelaar, teler tot retailer van supermarkt tot consument, een belangrijke rol in de daadwerkelijke waardering van schone en gezonde producten die de vollegrondsgroente sector aanbiedt. Op het moment dat innovaties niet snel genoeg tot een oplossing komen voor verdwijnende gewasbeschermingsmiddelen kan dit leiden tot mogelijke tekorten of minder optisch aantrekkelijk producten door een vlekje, interne smet of meer insecten dan we op dit moment gewend zijn. 

De vollegrondsgroente sector is bereid zicht te committeren aan de wetgeving maar vraagt daar van de overheid o.a. wel rechtszekerheid en continuïteit voor terug. Telers moeten weten aan welke regels ze zich moeten en kunnen vasthouden zonder dat deze eenzijdig, halverwege het proces, door welk overheidsonderdeel zoals gemeente of provincie, veranderd worden. 

Verder ziet de sector dat omringende landen andere, lossere, maatstaven hanteren dan in Nederland. Van alle groenten die Nederland consumeert wordt het overgrote deel in eigen land geconsumeerd. De sector is hier trots op en wil dit graag zo houden. Met het ongelijke speelveld dat gecreëerd is wordt het de sector wel moeilijk gemaakt deze unieke positie bekend om kwaliteit en vakmanschap te behouden.

Sjaak van der Tak
Voorzitter vakgroep Vollegrondsgroente

Een seksueel getinte opmerking, (seksuele) intimidatie of pestgedrag kan grote impact hebben op de betrokkenen. Dit soort gedrag kan overal op de werkvloer voorkomen en leidt tot een onveilig werkklimaat. Agressie, intimidatie en pesten zijn onwenselijk en vragen om aandacht – ook in de agrarische sector. Waar mensen samenwerken, kunnen in de sociale omgang situaties ontstaan waarin grenzen worden overschreden.

Als werkgever ben je verantwoordelijk voor een veilige werkomgeving en een respectvolle omgang tussen medewerkers. Iedereen moet zich veilig voelen op het werk. Het is daarom belangrijk dat je weet waar je als ondernemer terechtkunt voor passende ondersteuning en bemiddeling voor je medewerkers.

Vertrouwenspersoon
Heeft jouw bedrijf geen interne vertrouwenspersoon of geef je de voorkeur aan een externe? Via Stigas kun je eenvoudig een externe vertrouwenspersoon inschakelen.
Voor meer informatie: Vertrouwenspersoon | Stigas

Op weg naar herstel
Perspectief Herstelbemiddeling begeleidt het contact tussen mensen die betrokken zijn geweest bij een ingrijpende gebeurtenis. Zij bieden ondersteuning aan zowel degene die het meemaakte als degene die het veroorzaakte, en aan andere direct betrokkenen zoals collega’s of werkgevers. Herstelbemiddeling biedt een veilige omgeving om situaties bespreekbaar te maken en te werken aan herstel.

Samen werken we aan een gezonde en veilige arbeidsmarkt in onze groene sectoren.
Bekijk de flyer voor meer informatie.

Jaarlijks doet de WUR (Wageningen Social & Economic Research) onderzoek binnen de agrarische sector dat inzicht moet geven in de markt, prijzen en marges van nutriënten. De resultaten van het onderzoek komen in de Agro Nutrimonitor. Uit het tussentijdsrapport komt naar voren dat niet alle extra kosten worden gecompenseerd voor de productie onder een duurzaamheidskeurmerk.
Dat stellen deelnemende agrarische ondernemers aan het onderzoek, de Agro Nutrimonitor 2026.

Deze tussentijdse bevindingen zijn voor LTO niet nieuw. In 2025 concludeerde de ACM in de vierde Agro-Nutri Monitor al dat verduurzaming van voedselproductie leidt tot hogere productiekosten en dat consumenten slechts een deel van deze meerkosten betalen. Een ander deel van de verduurzamingskosten moeten boeren en tuinders zelf betalen, boven op bestaande bedrijfskosten. In 2022 werd ook al geconcludeerd dat de beperkte betalingsbereidheid door consumenten nog steeds een knelpunt is voor verdere stappen naar grootschalige verduurzaming. De grote vraag blijft: wie betaalt voor verduurzaming van ons voedsel?

Consument en producent
De consument kan dankzij onze boeren en tuinders rekenen op veilige, smakelijke en altijd beschikbare producten. Maar ook op duurzame producten. In Nederland zijn de eisen streng en de handhaving is goed georganiseerd. Tegelijkertijd staan ondernemers te popelen om nog verder te gaan op het gebied van duurzaamheid om nog meer te investeren in verduurzaming.

Aanpak
LTO ziet meerdere noodzakelijke aanpakken:
*            Maak de consument bewust van gezonde keuzes door hoge kwaliteit en duurzaamheid van een product. Dat bevordert begrip en waardering en brengt een bewustere keuze tot stand;
*            maak eerlijke afspraken met supermarkten en telers. Een agrariër moet kunnen rekenen op een goede prijs voor zijn producten;
*            zet in op versoepeling van wet – en regelgeving die duurzame investeringen mogelijk maken waarbij geld direct teruggaat naar de verduurzaming bij de boer en niet bij de consument wordt neergelegd.

De AgroNutri Monitor wordt uitgevoerd door Wageningen Social & Economic Research en Geelen Consultancy, in opdracht van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). Het onderzoek biedt beleidsmakers aanknopingspunten om knelpunten in prijsvorming en verduurzaming gericht aan te pakken.

LTO Nederland roept boeren en tuinders op hun ervaringen te blijven delen. Alleen met een volledig beeld van de praktijk kan worden gewerkt aan een landbouwsysteem waarin duurzaamheid en verdienvermogen hand in hand gaan.

Agrarische ondernemers die willen bijdragen aan een goed en representatief beeld van de praktijk kunnen deelnemen aan de enquête via: https://geelen-consultancy.nl/prijsvorming/

Het kabinet heeft tijdens de afgelopen voorjaarsbesluitvorming besloten het minimumjeugdloon voor jongeren van 16 tot en met 20 jaar per 1 januari 2027 te verhogen.
LTO plaatst haar kanttekening bij dit besluit. Een eerlijk loon is voor LTO belangrijk maar een verhoging kan onbedoeld een negatief neveneffect hebben en kansen op de arbeidsmarkt voor jongeren juist beperken.

LTO Nederland vertegenwoordigt ondernemers in de land- en tuinbouw die veel werken met jongeren en seizoenswerkers. Vanuit dat perspectief onderschrijven wij het belang van een eerlijke beloning voor jongeren. In de cao Open Teelten zijn daarom de jeugdschalen recent verhoogd. Hierbij is bewust gekozen om de jeugdschalen niet volledig gelijk te trekken met het volwassen minimumloon.

Arbeidsmarktpositie
Een belangrijke vraag is wat deze verhoging daadwerkelijk oplevert voor jongeren en hun positie op de arbeidsmark. Wanneer het loonverschil tussen jongere en oudere werknemers afneemt, kiest een ondernemer wellicht eerder voor een volwassene werknemer (met eventueel meer ervaring). Juist jongeren die werkervaring willen opdoen, lopen daarmee het risico minder kansen op instroom/bijbaan te krijgen.

“Een te snelle of te vergaande verhoging van het jeugdloon kan onbedoeld negatieve effecten hebben op de arbeidsmarktkansen van jongeren. Vandaar dat we kanttekeningen plaatsen bij de gekozen systematiek en mogelijke neveneffecten van de voorgestelde verhoging van het minimumjeugdloon”, aldus Eric Douma, bestuurder LTO.

Inkomenspositie
LTO Nederland pleit ervoor om breder te kijken dan alleen een verhoging van leeftijdsgebonden minimumlonen. Denk aan ruimte voor loonontwikkeling op basis van ervaring, inzetbaarheid en vaardigheden, en aan differentiatie naar productiviteit, vooral in sectoren met (seizoensgebonden) productiewerk.

De wens om de inkomenspositie te verbeteren is begrijpelijk, maar de voorgestelde verhoging kan ook negatieve effecten hebben op de werkgelegenheid en instroom van jongeren. Met name in productie- en uitvoerend werk is productiviteit een belangrijkere maatstaf dan leeftijd.
Een uniforme koppeling van loon aan leeftijd doet onvoldoende recht aan verschillen in ervaring, inzetbaarheid en feitelijke prestaties.

Oproep
LTO roept het kabinet op om niet uitsluitend te sturen op leeftijd, oog te houden voor verschillen in ervaring en productiviteit en te toetsen wat deze maatregel betekent voor de kansen van jongeren op werk, niet alleen voor hun loonstrook.

Na een aantal jaren als gezamenlijke vakgroep met Akkerbouw te hebben gefunctioneerd, heeft LTO besloten dat de vollegrondsgroentesector een eigen, zelfstandige vakgroep krijgt.
Het belang en de omvang van de sector rechtvaardigen een duidelijke positionering naast de vakgroep Akkerbouw. Met de oprichting van de vakgroep Vollegrondsgroente krijgt de sector een herkenbaar en krachtig platform binnen LTO. 

Sterke vertegenwoordiging vanuit de praktijk
De nieuwe vakgroep wordt voorgezeten door Sjaak van der Tak. Van der Tak is voormalig voorzitter van LTO Nederland, voormalig voorzitter van Glastuinbouw Nederland en voormalig burgemeester van het Westland. Met zijn brede bestuurlijke ervaring en kennis van de agrarische sector vormt hij een stevige verbindende schakel tussen praktijk, beleid en politiek. 

“De vollegrondsgroentesector speelt een cruciale rol in onze voedselvoorziening en staat voor grote uitdagingen. Met een eigen vakgroep kunnen we deze belangen scherper en effectiever behartigen,” aldus Van der Tak. 

Vakgroepleden
De vakgroep bestaat uit ondernemers en bestuurders met een sterke binding met de vollegrondsgroentesector: 

Jean Paul Tacken 
Jean Paul Tacken  was eerder als adviseur betrokken bij de gezamenlijke vakgroep Akkerbouw en Vollegrondsgroente. Tacken is mede-eigenaar van Taco Bedrijven, een familiebedrijf dat actief is in zowel industriegroenten als groenteteelt voor de versmarkt. Het bedrijf teelt en verwerkt onder andere prei, bonen, wortelen, spinazie, erwten en aardappelen en is gevestigd in Meterik (Limburg)

Eric Muijsers 
Eric Muijsers is bedrijfskundig manager bij Van Dijck Groenteproducties. Hij is eindverantwoordelijk voor juridische en financiële HR-vraagstukken binnen Van Dijck Groenteproducties BV, Siberia BV en Groentemakers BV. Muijsers beschikt over brede ervaring in arbeid, commercie en bedrijfsvoering en brengt een sterk sociaal-economisch en strategisch perspectief in.  

Gert Jan de Wit 
Gert Jan de Wit is eigenaar van MTS GJ & K de Wit, een witlofteeltbedrijf in Grootebroek (Noord-Holland). Hij is voorgedragen via VGO en vertegenwoordigt de witlofteelt binnen de vakgroep. 

Meindert-Jan Botman 
Meindert-Jan Botman is eigenaar van KaaBee & Co en runt samen met zijn vrouw een bedrijf van ongeveer 125 hectare broccoli en bloemkool. Daarmee produceren zij een groot deel van het Nederlandse areaal broccoli. Botman is actief binnen het afdelingsbestuur West-Friesland van LTO Noord en is woordvoerder van de kerngroep broccoli van Vollegrondsgroente.net.  

Focus en ambitie
De vakgroep Vollegrondsgroente richt zich op actuele en toekomstige uitdagingen binnen de sector, zoals arbeid, sociaaleconomische vraagstukken, marktontwikkelingen, verduurzaming en politieke belangenbehartiging op nationaal en Europees niveau. Met een brede vertegenwoordiging uit verschillende regio’s en teelten wil de vakgroep de stem van de vollegrondsgroentetelers binnen LTO verder versterken. 

Achter de vijf bestuursleden van de vakgroep Vollegrondsgroente staat een uitgebreid team van circa 30 medewerkers van LTO Nederland. Aanspreekpunt bij LTO Nederland is Rogier Laurens als Strategisch Beleidsmedewerker. Deze professionals ondersteunen de vakgroep op uiteenlopende dossiers, waaronder beleid, lobby, juridisch advies, communicatie, markt- en ketenvraagstukken en Europese belangenbehartiging.  

Dankzij deze brede en deskundige ondersteuning beschikt de vakgroep over een stevige inhoudelijke en organisatorische basis om de belangen van vollegrondsgroentetelers krachtig en effectief te vertegenwoordigen, zowel nationaal als in Brussel. 

Een brede coalitie van organisaties uit landbouw, visserij, jacht en recreatie waarschuwt voor de stapeling van natuurplannen en doelensystemen in Nederland. Volgens hen dreigt hiermee een herhaling van de fouten uit het stikstof- en Natura 2000-dossiers. In een gezamenlijke brief aan staatssecretaris Rummenie roepen zij het kabinet op om nu te kiezen voor duidelijke doelen, samenhang en uitvoerbaarheid. Daarmee willen zij voorkomen dat opnieuw onuitvoerbaar en juridisch kwetsbaar beleid ontstaat.

Tijdens een informatiebijeenkomst over de Europese Natuurherstelverordening (NHV) georganiseerd door het ministerie van LVVN gehouden in oktober te Utrecht werd duidelijk dat fundamentele keuzes ontbreken. Sectoren die dagelijks werken met land en water krijgen te maken met nieuwe verplichtingen. Tegelijk blijft onduidelijk wat ‘natuurherstel’ precies betekent. Ook is niet helder hoe doelen worden vastgesteld en wat de gevolgen zijn voor vergunningverlening, bedrijfsvoering en bestaand gebruik.

De sectoren herkennen hierin een patroon dat eerder zichtbaar was bij de aanpak van stikstof en Natura 2000: ambitieuze doelen zonder heldere afbakening, onvoldoende samenhang met bestaand beleid en een onderschatting van de gevolgen voor uitvoering en vergunningverlening. Het resultaat was jarenlange onzekerheid, stilgevallen investeringen en een golf aan juridische procedures. Volgens de betrokken organisaties dreigt het natuurbeleid in Nederland langs hetzelfde pad te worden ingevoerd.

De combinatie van de NHV, de Vogel- en Habitatrichtlijn, de nieuwe Natuurdoelanalyses, de actualisatie van Natura 2000-doelen, mariene gebiedsplannen, beheerplannen van terreinbeheerders en diverse beleidsagenda’s creëert een systeem dat bestuurlijk onduidelijk, ecologisch onzeker en juridisch risicovol is. Hierdoor neemt de stapeling van regels toe en groeit het risico op tegenstrijdige verplichtingen en verdere juridisering. Sectoren waarschuwen dat beleid zo steeds verder losraakt van de uitvoeringspraktijk.

Daarnaast leidt het tot een verdere inperking van de beschikbare ruimte voor land- en watergebruik, terwijl het ecologisch effect van veel voorgestelde maatregelen onvoldoende is onderbouwd. Dit raakt direct landbouw, visserij, jacht en recreatie, maar ook investeringszekerheid, onderhoud van het landschap en de leefbaarheid van het landelijk gebied. De ervaringen met het stikstof- en Natura 2000-beleid laten zien dat vage doelen en een pas later uitgewerkte uitvoering leiden tot vastlopende processen.
Als het kabinet deze lessen nu niet toepast, dreigt opnieuw een vergelijkbare impasse te ontstaan.

De brede sectoren delen dezelfde zorgen. Dit heeft geleid tot een gezamenlijke brief aan de staatssecretaris, met drie dringende oproepen:

1. Neem regie en voorkom herhaling van beleidsstapeling
   Maak expliciet hoe de Natuurherstelverordening zich verhoudt tot bestaand natuurbeleid en voorkom dat dezelfde gebieden, activiteiten en sectoren opnieuw worden geconfronteerd met overlappende en tegenstrijdige verplichtingen.
2. Leer van stikstof en Natura 2000: kies voor heldere, haalbare doelen
   Definieer wat ‘herstel’ betekent, welke ecologische effecten daadwerkelijk worden nagestreefd en hoe deze worden gemeten. Alleen concrete en realistische doelen voorkomen juridische onzekerheid en beleidsstilstand.
3. Zet uitvoerbaarheid centraal, niet achteraf repareren
   Betrek de praktijk vooraf bij de uitwerking. Beleidsambities die niet uitvoerbaar zijn, leiden – zoals eerder is gebleken – tot verlies aan draagvlak, stilvallende vergunningverlening en vertraging van natuurdoelen.

De sectoren roepen de staatssecretaris op om het natuurbeleid te herijken en expliciet de lessen uit het stikstof- en Natura 2000-dossier toe te passen. Zonder die koerswijziging dreigt opnieuw een langdurig beleidsdossier waarin natuur, economie en samenleving allemaal verliezen.

Initiatiefnemers
Aan het initiatief nemen deel: LTO, Agractie Nederland, NAV, de Nederlandse Vissersbond (namens de gezamenlijke visserijorganisaties), de Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging, HISWA-RECRON en de FNRS. De brede samenstelling benadrukt dat de zorgen sectoroverstijgend zijn en niet op zichzelf staan.

Steeds meer agrariërs verbreden hun dagelijkse praktijk met andere activiteiten, bijvoorbeeld in de vorm van kinderopvang, boerderijwinkels of agrotoerisme. Deze multifunctionele landbouw (MFL) biedt de mogelijkheid om een belangrijke bijdrage te leveren aan vraagstukken die spelen in het landelijk gebied – van vergrijzing en biodiversiteitsverlies tot woningtekort. LTO start samen met Het PON & Telos een verkenning naar deze brede meerwaarde van het boerenerf én hoe deze vertaald en inzetbaar kan worden voor de praktijk.

Routekaart
In de vorm van een digitale routekaart worden verschillende paden geschetst richting het verankeren van de meerwaarde van MFL in het (lokale) omgevingsbeleid. De verkenning wordt breed gedragen en mede mogelijk gemaakt door verschillende partners: het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), Rabobank, Verenigde Agrarische Kinderopvang (VAK), Landbouw Innovatie Noord-Brabant (Lib), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), het LTO Noord Innovatiefonds en Destinatie-NL.

Omgevingsbeleid
MFL-ondernemers zorgen voor een kleurrijk landschap waar niet alleen voedsel wordt geproduceerd, maar waar ook verbinding met de omgeving en de gemeenschap centraal staat. Daardoor groeit de maatschappelijke en economische waarde van deze vorm van landbouw. Toch is er nog geen vaste aanpak om MFL goed een plek te geven in het omgevingsbeleid. Omgevingsvisies en -plannen bieden hiervoor wel mogelijkheden, maar provincies en gemeenten zoeken vaak nog naar inspiratie en praktische manieren om dit te doen.

Digitale routekaart voor omgevingsbeleid
Met de verkenning wordt gezocht naar mogelijke routes in het omgevingsplan om MFL beter te verankeren in beleid, en zo de meerwaarde voor de samenleving te borgen. Dit gebeurt in de vorm van een digitaal magazine, waarin 12 verschillende MFL- ondernemers vanuit verschillende provincies hun verhalen en ervaringen delen. Deze inzichten worden door onderzoekers, beleidsprofessionals en juridisch experts vertaald naar handvatten voor de beleidspraktijk.

De digitale routekaart wordt landelijk verspreid onder overheden, agrariërs en belangen- en maatschappelijke organisaties. In mei 2026 wordt de publicatie tijdens een bijeenkomst gelanceerd en openbaar beschikbaar.

Het belang van voedselzekerheid en een toekomstbestendige land- en tuinbouw  politiek wordt steeds meer erkent in Brussel. Oplossingen in beleid blijven vaak nog uit. De Europese landbouwkoepel Copa Cogeca, waar LTO lid van is, organiseert vandaag een grootschalige protestmars om de Europese Unie op te roepen haar beloftes voor een betere toekomst voor boeren en tuinders waar te maken.

In de nieuwe voorstellen voor de Europese begroting wordt ingezet op drastische vermindering van het landbouwbudget, prijzen komen onder druk door oneerlijke handel en de regeldruk vanuit Brussel blijft vooralsnog enorm. LTO leden en bestuurders sluiten aan bij de protestactie. LTO Hoofdbestuurslid Thijs Rompelberg gaat vandaag met de vertegenwoordigers van landbouworganisaties uit heel Europa in gesprek met Eurocommissaris Christophe Hansen.

Bij de protestmars zijn boeren aanwezig uit alle 27 landen van de Europese Unie. Zij lopen een protestmars dwars door de Europese wijk van Brussel. De mars stopt op verschillende plekken. Op grote podia worden speeches gehouden door landbouwvertegenwoordigers uit alle EU-landen.
Terwijl de boeren op straat protesteren, komen bij de Europese Raad alle staatshoofden bijeen om te spreken over de Europese Begroting en het Mercosur handelsverdrag.

Ondanks de grote diversiteit in landbouw door de EU, verenigden de boeren zich rond drie oproepen:

• Houd de begroting van het gemeenschappelijk landbouwbeleid op peil;
• verlaag de regeldruk en zorg voor werkbare Europese milieuregels en juridische zekerheid voor boeren en tuinders;
• zorg voor eerlijke concurrentie en een gelijk speelveld in handelsafspraken met landen buiten de EU.

Landbouwvertegenwoordigers benadrukken in het gesprek met Eurocommissaris Hansen om voedselzekerheid in de Europese Unie serieus te nemen en dat er integraal gekeken moet worden naar alle knelpunten waar boeren tegenaanlopen. LTO Nederland blijft zich in Brussel, samen met Copa Cogeca, inzetten om de oproepen van het protest op te volgen met beleidsmakers.

Beluister het interview bij BNR Nieuwsradio met Thijs Rompelberg https://youtu.be/mkMDLXWjy4E