Om uit het stikstofslot te komen is een combinatie nodig van juridische aanpassingen én geborgde emissiereductie. Dat wordt bevestigd door het recente stikstofrapport en de daar bijhorende vervolganalyse van o.a. Gerard Ros, Wouter de Heij, Wim de Vries en Henk Kievit. In hun rapporten onderbouwen de auteurs dat het stikstofslot ontrafeld kan worden door drie kernproblemen te onderscheiden – het milieutechnische probleem, het ecologische probleem en het juridische probleem – en daarvoor oplossingen te vinden. LTO onderschrijft deze analyse. De wetenschappers leveren daarmee een belangrijke bijdrage aan het stikstofdebat. Vandaag worden deze rapporten besproken tijdens een technische briefing in de Tweede Kamer.

Kernvraag
Voor boeren en tuinders is de kernvraag simpel: hoe krijgen we weer een werkbaar vergunningensysteem mét toekomst- en handelingsperspectief voor ondernemers? Juist aan die vraag leveren de rapporten volgens LTO een belangrijke bijdrage. Zonder handelingsperspectief voor agrariërs zullen de stikstofdoelen nooit gehaald worden. Daar ontbreekt het nu volledig aan; voor PAS-melders en Interimmers, maar ook voor andere veehouders die hun bedrijf duurzaam willen ontwikkelen. In hun rapporten laten de wetenschappers zien dat de huidige stikstofimpasse niet alleen een natuurvraagstuk is, maar vooral het gevolg van een juridisch systeem dat steeds verder is vastgelopen.

Van depositie- naar emissiebeleid
LTO herkent zich daarom in de richting die de rapporten voorstellen: een verschuiving van depositiesturing naar emissiesturing. Ondernemers kunnen immers sturen op emissies vanuit hun eigen bedrijfsvoering, maar niet op de natuurkwaliteit in verder gelegen gebieden. Ook in de gezamenlijke Bouwsteen emissiereductie landbouw van LTO, IPO, VNG, UvW en NAJK is daarom gekozen voor wettelijke verankering van emissiedoelen in plaats van sturing op percentages natuurareaal onder de KDW.

De rapporten bevestigen daarnaast dat natuurherstel breder ziet dan uitsluitend stikstofdepositie. Factoren als waterhuishouding, natuurbeheer, bodemkwaliteit, recreatiedruk en andere drukfactoren spelen eveneens een belangrijke rol. Depositiedaling blijft noodzakelijk, maar leidt niet automatisch en op korte termijn tot voldoende natuurherstel.

Nadere uitwerking
De Bouwsteen emissiereductie landbouw blijft voor LTO de basis voor het toekomstgerichte stikstofbeleid. De nieuwe stikstofrapporten waarover de Tweede Kamer vandaag spreekt, bevatten op veel onderdelen een waardevolle uitwerking en aanvulling daarvan. Tegelijkertijd blijft LTO kritisch op enkele andere onderdelen van de rapporten. Dat geldt met name voor de voorgestelde zoneringen rond Natura 2000-gebieden en het werken met zogenaamde ‘gebiedsplafonds’. We vrezen dat deze aanpak in de uitwerking te complex en tijdrovend is. Een belangrijk aandachtspunt is dat de inzet van nieuwe instrumenten alleen aan de orde kan zijn wanneer zij juridisch houdbaar, proportioneel, uitvoerbaar en financieel gedragen zijn. Een nieuw systeem mag niet opnieuw leiden tot onzekerheid of gebrek aan ontwikkelruimte voor ondernemers. En we zien met urgentie uit naar het wetsvoorstel om de KDW uit de wet te halen en stappen te zetten naar emissie-gestuurd beleid.

LTO Nederland maakt zich grote zorgen over de plannen van het kabinet voor een nationaal Ontwerp-Natuurplan. Landen moeten zo’n plan opstellen in het kader van de Europese Natuurherstelverordening. LTO heeft een kritische reactie ingediend op de zogenaamde Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) van het nationale Ontwerp-natuurplan.

De Europese Unie verplicht lidstaten om natuurgebieden te herstellen en beter te beschermen. Hiervoor moet Nederland een zogenoemd Ontwerp-Natuurplan opstellen. Volgens LTO schiet de huidige aanpak echter tekort en dreigen grote gevolgen voor boeren, voor toekomstige vergunningverlening en voor het platteland.

Onduidelijkheid
Volgens LTO is nog onvoldoende duidelijk welke keuzes het kabinet precies wil maken en wat de gevolgen daarvan zijn voor landbouw, voedselproductie en grondgebruik. Ook zouden alternatieven en economische gevolgen onvoldoende worden onderzocht. De organisatie vreest dat het natuurplan vooral bestaande beleidskeuzes moet rechtvaardigen, in plaats van dat er écht wordt gekeken naar verschillende mogelijkheden. LTO verwijst daarbij naar de problemen rond het stikstofbeleid van de afgelopen jaren. Volgens de organisatie mogen dezelfde fouten niet opnieuw worden gemaakt, zoals onduidelijke regels en langdurige juridische onzekerheid.

Zorgen over gevolgen voor boeren
Een belangrijk punt van kritiek is dat de gevolgen voor boerenbedrijven nog onvoldoende in beeld zijn. LTO wil onder meer weten hoeveel landbouwgrond geraakt wordt, wat de gevolgen zijn voor bedrijfsvoering en welke impact het beleid heeft op de regionale economie. Ook vraagt de organisatie aandacht voor de stapeling van verschillende regels, zoals stikstofbeleid, waterkwaliteitseisen en klimaatmaatregelen. Vooral in gebieden als veenweiden en beekdalen kan de druk volgens LTO te groot worden. Daarnaast vrezen we dat nieuwe natuurregels later kunnen leiden tot strengere vergunningverlening en extra beperkingen voor boeren en andere ondernemers.

Meer duidelijkheid en realisme nodig
LTO benadrukt dat natuurherstel belangrijk is, maar vindt dat het beleid realistischer en beter uitvoerbaar moet worden. Volgens de organisatie moet Nederland alléén uitvoeren wat verplicht is vanuit Europa zonder daar extra nationale regels aan toe te voegen. We pleiten voor meer waardering van bestaande inspanningen van boeren, zoals agrarisch natuurbeheer, weidevogelbeheer en kruidenrijk grasland. Verder vraagt LTO om duidelijke juridische regels, eerlijke compensatie voor getroffen boeren en meer tijd om het natuurplan zorgvuldig uit te werken. Uiteindelijk moet niet alleen naar de effecten op natuur worden gekeken, maar ook naar de gevolgen voor economie, leefbaarheid en het platteland.

Lees hier de zienswijze van LTO op de NRD van het nationaal Ontwerp-Natuurplan.

UPDATE 19 mei 2026: Commissie MER
Op 19 mei heeft de Commissie MER advies uitgebracht over de NRD voor het plan-MER van het Nederlandse Natuurplan. Dit advies bevestigt ons standpunt dat op essentiële onderdelen nog belangrijke uitwerking ontbreekt. De Commissie MER vraagt nadrukkelijk om verdere uitwerking van onder meer de referentiesituatie, alternatieven, effecten en het beoordelingskader. Volgens LTO biedt dat belangrijke aanknopingspunten om het plan-MER alsnog zorgvuldig en juridisch houdbaar op te bouwen.

LTO is teleurgesteld over de opvolger legalisatieprogramma PAS-melders die minister Van Essen (LVVN) afgelopen vrijdag aan de Tweede Kamer stuurde. Het programma biedt PAS-melders géén zekerheid op legalisatie. Het kabinet erkent dat PAS-melders buiten hun schuld in een illegale situatie zijn beland, maar in het voorstel ontbreekt de noodzakelijke juridische doorbraak om deze problematiek op te lossen. LTO herhaalt dat de eerder voorgestelde aanpak in de Bouwsteen emissiereductie noodzakelijk is om deze doorbraak wel te realiseren.

Bouwsteen emissiereductie
LTO heeft nu ruim een jaar geleden een onderbouwde juridische handreiking gedaan met het rapport ‘Meer dan papier’ van Houthoff advocaten. LTO roept het kabinet op om uiterlijk vóór de zomer 2026 wetsvoorstellen in procedure te brengen, die per 1 januari 2027 in werking treden, en die voorzien in:

1. Juridische borging van de legaliseerbaarheid van PAS-melders, door vast te leggen dat deze niet langer afhankelijk is van de huidige projectgebonden toepassing van additionaliteit;
2. Aanpassing van het vergunningstelsel, waarbij vergunningverlening wordt gebaseerd op geborgde emissiereductie in plaats van de huidige depositiesturing;
3. Vastlegging van een afdwingbaar tijdpad in wet- en regelgeving, zodat de uitvoering van legalisatie en vergunningverlening niet opnieuw wordt uitgesteld;
4. Een juridisch sluitende oplossing voor alle PAS-melders, waarbij de wettelijke systematiek zodanig wordt ingericht dat legalisatie niet beperkt blijft tot een deel van de doelgroep.

Het is voor LTO onbestaanbaar dat de overheid niet in staat is om PAS-melders in de komende negen jaar te legaliseren. Als deze lijn voor de hele stikstofaanpak wordt doorgezet, komt Nederland nooit van het slot. Volgens LTO kan de PAS-problematiek alleen worden opgelost als zowel het juridische kader én geborgde emissiereductie onlosmakelijk samen worden ontwikkeld. Alleen een combinatie van geborgde emissiereductie én een aangepast vergunningstelsel maakt vergunningverlening weer mogelijk.

PAS-melders blijven in de knel
Het Ministerie van LVVN voorspelt nu al dat niet voor iedere PAS melder een oplossing gevonden kan worden. De minister schetst dat de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof op zoek gaat naar oplossingen, maar neemt er in de Kamerbrief een voorschot op dat ‘additionaliteit’ niet voor elk gebied ingevuld zal kunnen worden. Zonder die invulling kan er niet intern of extern gelegaliseerd worden en is voor de meeste PAS-melders geen oplossing mogelijk.

Juridische aanpassingen
Zolang PAS-melders niet intern of extern kunnen salderen en de rekenkundige ondergrens niet wordt ingevoerd, is het legalisatieprogramma voor de meeste PAS-melders een lege huls. Sowieso is intern salderen pas mogelijk als provincies weer innovatieve stalsystemen vergunnen. Het is daarom belangrijk dat er voor de verschillende stalsystemen op korte termijn ‘passende beoordelingen’ beschikbaar komen zodat – als additionaliteit geregeld is – er weer direct vergund kan worden.

Uit de Kamerbrief blijkt dat het Rijk vergunningverlening blijft koppelen aan de kritische depositiewaarde (KDW) en aan de staat van de natuur, waarop agrariërs geen directe invloed hebben. Deze aanpak staat haaks op het Bouwstenendocument en op het recent gepubliceerde stikstofrapport ‘De Nederlandse stikstofcrisis, van verwarring naar verbinding’ en is ook niet in lijn met het voornemen van het kabinet om de KDW uit de wet te halen. Zolang deze systematiek niet wordt aangepast, blijven we gevangen in een oneindig probleem waarbij verschillende gebieden inclusief 25 kilometer-zone niet van het slot zullen komen.

LTO Nederland zal een reactie indienen op de internetconsultatie van het concept opvolger legalisatieprogramma PAS-melders (2026–2028). Deze reactie zullen we ook openbaar maken.

Na het uitstellen van het concept 8^ste Actieprogramma Nitraatrichtlijn eind 2025 is het speelveld rond het mest- en waterbeleid veranderd. Nieuwe bestuurlijke verhoudingen en een aangescherpte focus op waterkwaliteitsdoelen maken dat de invulling van het programma opnieuw wordt bepaald.

In de huidige fase ligt nog veel open. Wel is duidelijk dat de druk toeneemt om te komen tot verdergaande maatregelen. Ook de komst van doelsturing is nog geen uitgemaakte zaak. Zonder  sterke, geloofwaardige en uitvoerbare alternatieven dreigt een aanpak waarin te weinig ruimte overblijft voor maatwerk, vakmanschap en sturing op doelen in plaats van middelvoorschriften.

Tegen deze achtergrond heeft LTO haar aanpak herijkt. Waar LTO vorig jaar binnen het consortium doelsturing 8^e Actieprogramma vooral meedacht over de uitwerking van doelsturing, kiest LTO er nu bewust voor om samen met andere sectorpartijen ook in te zetten op de totaalaanpak van het 8^ste APN.  Die verbrede aanpak is nodig om invloed te houden op de randvoorwaarden waarbinnen doelsturing daadwerkelijk kan werken.

LTO zet de komende periode alles op alles om te beïnvloeden dat er een werkbaar 8^ste Actieprogramma komt, met een insteek die effectief bijdraagt aan betere waterkwaliteit én uitvoerbaar blijft voor ondernemers in de praktijk. Dat vraagt om een aanpak waarin maatregelen gericht en slim worden ingezet waar dat nodig is, in plaats van generieke aanscherpingen die overal hetzelfde uitwerken.

Doelsturing blijft voor LTO daarbij een essentieel instrument. Juist met duidelijke streefwaarden, heldere randvoorwaarden en ruimte voor vakmanschap en ondernemerschap kan doelsturing bijdragen aan het behalen van resultaten, terwijl ondernemers perspectief houden op een werkbare bedrijfsvoering met eigen handelingsperspectief.

De komende maanden zijn bepalend. Richting de zomer worden de contouren van het 8^ste Actieprogramma verder uitgewerkt, waarna politieke besluitvorming volgt met het oog op inwerkingtreding per 2027.

Alleen met een samenhangende en uitvoerbare aanpak kan worden gewerkt aan waterkwaliteitsdoelen én aan een toekomstbestendige land- en tuinbouw.

LTO ontvangt veel signalen van leden dat eco-activiteiten voor het jaar 2025 worden afgekeurd met een beperkte, onduidelijke of onterechte onderbouwing door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).

Zo zijn bijvoorbeeld in het hele land percelen afgekeurd die zijn aangemeld voor groenbedekking. Op die percelen zou tussen 1 januari en 1 maart de ondergrens van 80% bodembedekking niet gehaald zijn. De verklaring hiervoor is echter dat de bodembedekker was doodgevroren. Maar afgesproken is dat doodgevroren gewas óók meetelt voor bodembedekking. Dit is door LTO inmiddels opnieuw gemeld aan RVO.

Daarnaast is er, onder andere, ook discussie over de ondergrens van 80% bodembedekking bij groene braak tussen 31 mei en 31 augustus. Ook dat is vorig jaar door overmacht – extreme droogte – niet overal gehaald. Ook daarbij zijn boeren en tuinders onderhevig aan externe factoren waar zij geen invloed op kunnen hebben.

LTO is over de afkeuring van eco-activiteiten in gesprek met RVO en het ministerie van LVVN. Blijf als boer of tuinder ook zelf alert: controleer of een afkeuring door de RVO terecht is, en maak tijdig bezwaar als dat niet zo is. De RVO maakt voor de beoordeling van percelen gebruik van satellietbeelden die door een algoritme worden geanalyseerd.  Afwijzingen door het algoritme worden, als het goed is, opgevolgd door een RVO-medewerker, maar dat systeem werkt kennelijk nog niet perfect.

Onderbouw een eventueel bezwaar goed en toon aan dat de vereiste inspanning is geleverd, bijvoorbeeld met beeldmateriaal, maar dat externe omstandigheden (zoals vorst of droogte) tegenwerkten. Loopt de bezwaarprocedure niet goed, meld dit dan bij de regionale LTO-informatielijn. Deze signalen helpen LTO om het gesprek met LVVN en RVO met onderbouwde argumenten te voeren.

Mocht u uw aanvraag voor 2026 reeds gedaan hebben, kijk dan goed of deze nog aanpassing behoeft. De deadline is dit jaar maandag 18 mei.

LTO heeft de Samenhangende aanpak Landbouw, Natuur en Stikstof nauwgezet bestudeerd. Deze samenhangende aanpak stuurde minister Van Essen vorige week naar de Tweede Kamer. In de voorstellen zijn belangrijke onderdelen overgenomen van de stikstofaanpak die LTO voorstaat. Maar we zien ook veel onderwerpen die vragen oproepen en nadere uitwerking behoeven. Op cruciale onderdelen wijkt de aanpak af van het door ons voorgestelde totaalpakket. In de komende maanden zullen we ons er maximaal voor inspannen dat onze voorstellen integraal worden overgenomen in de stikstofaanpak van het nieuwe kabinet.

Totaalpakket
Op 27 maart stuurde minister Van Essen (LVVN) de Samenhangende aanpak Landbouw, Natuur en Stikstof naar de Tweede Kamer, samen met een juridische reflectie over de introductie van een rekenkundige ondergrens. We zijn verheugd om te constateren dat de aanpak belangrijke elementen overneemt uit het ‘Bouwstenendocument emissiereductie’ dat LTO vorig jaar met provincies, gemeenten, waterschappen en NAJK publiceerde. Onlangs heeft LTO de stikstofaanpak zoals wij die voorstaan nog eens uitgebreid en in detail toegelicht en onderbouwd. Daarbij heeft LTO altijd benadrukt dat onze voorstellen een totaalpakket vormen. De onderdelen waaruit het is opgebouwd, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De verschillende elementen zijn geen vrijblijvend meerkeuzemenu waar naar believen uit gesnackt kan worden.

Vanuit LTO hebben we onze stikstofvoorstellen volledig en gedegen juridisch laten onderbouwen. Met deze voorstellen kunnen geborgde emissiereductie en vergunningverlening op korte termijn op gang komen. Bovendien bieden de voorstellen, die nu al meer dan een jaar op tafel liggen, de zekerheid dat PAS-melders, Interimmers en overige knelgevallen op korte termijn gelegaliseerd kunnen worden.

Emissiereductie onder voorwaarden
LTO onderschrijft de richting en de noodzaak van substantiële emissiereductie. Maar de voorgestelde uitwerking van de minister sluit nog onvoldoende aan bij de randvoorwaarden die juridisch en bedrijfskundig nodig zijn om de impasse daadwerkelijk te doorbreken. In het Bouwstenendocument emissiereductie heeft LTO zich achter de 42% – 46 % reductie geschaard, maar wel nadrukkelijk onder voorwaarden. Wat in de Kamerbrief ontbreekt, is zicht op handelingsperspectief, op vergunningverlening en op rechtszekerheid voor agrarische ondernemers. Terwijl al die zaken wel harde randvoorwaarden zijn om de doelen te kunnen halen: juridische herstructurering en geborgde emissiereductie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Start van de uitwerking
Wat LTO betreft is de samenhangende aanpak die minister Van Essen vorige week publiceerde de start van een uitwerkingstraject. De voorgestelde aanpak roept op veel onderdelen vragen en zorgen op. Deze onderdelen zullen nader uitgewerkt moeten worden. Enkele voorbeelden daarvan zijn het systeem van bedrijfsgerichte emissiereductie, het verwijderen van de KDW uit de wet maar eveneens als normatief kader in de vergunningverlening, en de wijze waarop invulling wordt gegeven aan ‘additionaliteit’.

Op andere onderdelen worden in de samenhangende aanpak keuzes gemaakt die fundamenteel afwijken van de totaalaanpak zoals LTO die voorstaat. Daarover zullen we, in aanloop naar het volgende Kamerdebat over stikstof op 24 juni, het gesprek aan gaan met de minister, het departement, het kabinet, de Kamer en andere organisaties. Op deze onderdelen moeten de voorstellen wat LTO betreft echt aangepast worden. Dit betreft met name het in samenhang aanpakken van emissiereductie én wetswijziging. Ook hebben PAS-melders, Interimmers en overige knelgevallen met de voorgestelde aanpak geen garantie op legalisatie op de korte termijn. De voorgestelde zonering kan alleen effectief zijn als deze onderdeel is van een geborgd programma met bijpassend instrumentarium, waaronder landinrichting, zodat bedrijven in deze zone niet klemgezet worden.  Ook voor deze bedrijven geldt dat handelingsperspectief en rechtszekerheid nodig is om te kunnen verduurzamen, innoveren, verplaatsen en of te extensiveren zodat ze stappen kunnen zetten om weer een generatie vooruit te kunnen.

Tijdpad cruciaal
In de samenhangende aanpak ontbreekt een tijdstraject. Maar zonder handelingsperspectief, bijvoorbeeld op vergunde stalinnovaties, zal de 42% – 46% emissiereductie nooit gehaald worden. LTO benadrukt dat het nodig is dat er nu stappen gezet moeten worden en dat het kabinet daarom nog vóór de zomer wetsvoorstellen in procedure moet brengen, zodat deze uiterlijk 1 januari 2027 in werking kunnen treden. Alleen met dit tijdpad ontstaat voldoende zekerheid om emissiereductie daadwerkelijk te realiseren. Uitstel aan de juridische zijde van de medaille geeft ook vertraging in de emissieaanpak.

De gisterenavond gepresenteerde rapportage uit de tweede Monitoring en evaluatie van het Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering (PSN) over de voortgang van het stikstofbeleid laat zien dat de stikstofdepositie de afgelopen jaren weliswaar fors is afgenomen, maar dat het tempo van verbetering onvoldoende is om de huidige natuurdoelen te halen. Volgens LTO Nederland bevestigt de rapportage dat Nederland een andere koers nodig heeft: weg van een papieren werkelijkheid gebaseerd op modelberekeningen en toe naar een geborgde aanpak die daadwerkelijk leidt tot emissiereductie. Daartoe presenteerde LTO onlangs samen met gemeenten, provincies, waterschappen en NAJK een bouwsteen emissiereductie.

Volgens LTO laat de rapportage zowel waardevolle inzichten als duidelijke tekortkomingen in het huidige stikstofbeleid zien. Positief is dat uit het rapport blijkt dat de stikstofdepositie in Nederland al langere tijd daalt en dat sectoren maatregelen hebben genomen om emissies terug te dringen. Tegelijkertijd wordt de voortgang nog steeds vooral beoordeeld op basis van modelberekeningen van stikstofdepositie en het toetsen aan kritische depositiewaarden (KDW). Volgens LTO leidt dit in de praktijk tot een papieren werkelijkheid die onvoldoende basis biedt voor effectief beleid.

Plannen van de nieuwe coalitie en het ingestelde stikstoffonds maken nog geen onderdeel uit van de doorrekening. Om die plannen uit te kunnen voeren moet er aan randvoorwaarden worden voldaan, zoals vergunningverlening. Dat moet de hoogste prioriteit krijgen.

Daarbij blijft in het rapport onderbelicht dat de KDW’s voor veel Natura 2000-gebieden halverwege het traject vergaand zijn aangescherpt. Hierdoor is de opgave voor sectoren, waaronder de landbouw, aanzienlijk groter geworden. LTO pleit er daarom voor om de KDW uit de wet te halen en boeren te beoordelen op hun daadwerkelijke emissies in plaats van op modelberekeningen.
Ook concludeert het rapport dat innovaties in de afgelopen jaren nog weinig hebben opgeleverd. LTO onderschrijft dat beeld, maar wijst erop dat een belangrijke oorzaak niet wordt benoemd: er worden al geruime tijd vrijwel geen vergunningen meer afgegeven voor de veehouderij. Daardoor ontbreekt voor boeren het noodzakelijke handelingsperspectief om te investeren in nieuwe technieken, zelfs wanneer zij dat wel willen.

Naar een geborgde aanpak van emissiereductie
LTO pleit voor een aanpak waarin emissiereductie centraal staat en waarin maatregelen juridisch, financieel en praktisch worden geborgd en boeren weer een vergunning kunnen krijgen voor de maatregelen die ze nemen.

Dat betekent een systematiek waarin reducties worden gerealiseerd, gemonitord en juridisch geborgd. LTO heeft vorig jaar zomer samen met de koepelorganisaties IPO, VNG en UvW en jongerenboerenorganisatie NAJK een bouwsteen voor het kabinet opgesteld met een bod hoe de stikstofproblematiek kan worden aangepakt. LTO is verheugd dat de huidige coalitie ook erkent dat een dergelijke koerswijziging nodig is. In deze rapportage zijn deze plannen nog niet meegenomen.
De komende jaren zullen we moeten werken aan een aanpak waarin alle sectoren bijdragen aan geborgde emissiereductie. Dat vraagt ook om aanpassing van de wetgeving, zodat beleid weer uitvoerbaar wordt en vergunningverlening mogelijk blijft.

Landbouw wil bijdragen
De landbouwsector heeft volgens LTO de afgelopen decennia al aanzienlijke emissiereducties gerealiseerd en kan ook in de toekomst een belangrijke bijdrage leveren.
Boeren willen en kunnen verdere stappen zetten richting emissiereductie, maar daarvoor is perspectief nodig: duidelijk beleid, realistische doelen en ruimte om te investeren in innovatie en verduurzaming. Alleen met een dergelijke aanpak kan zowel natuurherstel als maatschappelijke ontwikkeling worden gerealiseerd.

De ministeries van LVVN en J&V hebben een conceptwetsvoorstel gepubliceerd voor de herziening van de pachtregelgeving. LTO onderschrijft de hoofdlijn van het voorstel, maar vindt aanpassingen noodzakelijk om het nieuwe stelsel in de praktijk goed werkbaar te maken. Volgens LTO kan een volledige beoordeling bovendien pas plaatsvinden wanneer ook de bijbehorende uitvoeringsregels beschikbaar zijn.

Pachtvormen: goede basis, uitvoering doorslaggevend

Het wetsvoorstel zet in op het stimuleren van langjarige pacht en het ontmoedigen van kortlopende overeenkomsten. Daarmee wordt volgens LTO een goed fundament gelegd voor de nieuwe pachtregelgeving.

Standaardpacht wordt de nieuwe norm voor langjarige overeenkomsten met een minimale looptijd van 24 jaar. Deze duur draagt bij aan de financierbaarheid van agrarische bedrijven. LTO kan bij deze pachtvorm echter niet instemmen met een vrije pachtprijs.

Kortlopende pacht wordt ontmoedigd via een progressief prijsstelsel dat is gekoppeld aan de regionorm. LTO steunt dit voorstel, mits het progressieve karakter voldoende onderscheidend is. Structureel afsluiten van zeer kortlopende overeenkomsten moet financieel onaantrekkelijk worden.

Continuatiepacht blijft mogelijk in het nieuwe stelsel. LTO is tevreden dat deze pachtvorm behouden blijft, maar ook hier kan niet worden ingestemd met een vrije pachtprijs.

Teeltpacht blijft eveneens bestaan. LTO kan echter niet instemmen met een maximale duur van één tot twee jaar. De contractduur moet aansluiten bij de daadwerkelijke teeltduur van gewassen.

Natuurpacht wordt geïntroduceerd als nieuwe pachtvorm. LTO ziet dit als een positieve ontwikkeling om de continuïteit van agrarisch medegebruik te waarborgen, maar plaatst daarbij de volgende kanttekeningen:

• Contracten mogen uitsluitend worden afgesloten binnen het Natuurnetwerk Nederland (NNN) én op gronden die daadwerkelijk zijn aangekocht en ingericht voor natuur.
• De contractduur moet bij voorkeur minimaal 12 jaar bedragen.
• Eenzijdige wijziging of beëindiging door de verpachter mag niet mogelijk zijn zonder instemming van de pachter en toetsing door de Grondkamer.
• De pachtprijsnorm moet recht doen aan gebruiksbeperkingen.
• Beheervergoedingen moeten toekomen aan de uitvoerende pachter.

Bestaande reguliere pacht onvoldoende geborgd

Bestaande reguliere pacht wordt gerespecteerd in het wetsvoorstel, maar volgens LTO is deze pachtvorm onvoldoende structureel geborgd. Het opnemen onder het overgangsrecht biedt te weinig zekerheid voor de continuïteit van deze overeenkomsten. LTO stelt daarom voor om reguliere pacht als bijzondere pachtovereenkomst wettelijk te verankeren.

Geen vrije pachtprijs bij langjarige contracten

LTO kan niet instemmen met een vrije pachtprijs voor standaardpacht en continuatiepacht. In een markt met grondschaarste kan dit leiden tot opbod en hoge kosten, terwijl langjarige contracten juist stabiliteit moeten bieden.

LTO pleit daarom voor gereguleerde prijsvorming met ruimte binnen een genormeerde bandbreedte, gebaseerd op objectieve factoren zoals grondbeloning, bodemkwaliteit en gebruiksbeperkingen.

Duurzaamheid: vrijwillig en gericht op bodem

Het wetsvoorstel biedt ruimte voor duurzaamheidsafspraken in pachtcontracten. LTO benadrukt dat deze afspraken vrijwillig moeten zijn en wil dat dit vrijwillige karakter expliciet in het wetsvoorstel wordt geborgd.

Een zogenoemde positieflijst met mogelijke duurzaamheidscriteria mag geen verplicht karakter krijgen. Duurzaamheidsafspraken moeten primair gericht zijn op een gezonde bodem. Eventuele beperkingen of extra kosten moeten bovendien doorwerken in een lagere pachtprijs.

Grondruil essentieel voor vruchtwisseling

In de praktijk ruilen agrarische ondernemers regelmatig tijdelijk grond om vruchtwisseling mogelijk te maken. Deze praktijk is belangrijk voor duurzaam bodembeheer, maar juridisch nog onvoldoende verankerd.

LTO pleit daarom voor een wettelijk verankerde grondruilovereenkomst als zelfstandige rechtsfiguur. Dit voorkomt dat gangbare ruilpraktijken achteraf als pacht worden aangemerkt met ongewenste juridische gevolgen. Zolang een dergelijke regeling ontbreekt, kan LTO niet instemmen met beperkende voorstellen zoals een negatieflijst bij teeltpacht.

Agrarische Bedrijfstoets

LTO ondersteunt de introductie van een bedrijfsmatigheidstoets bij het bereiken van de AOW-leeftijd, om grond beschikbaar te houden voor actieve ondernemers. De toets moet wel praktisch uitvoerbaar zijn, rekening houden met marktomstandigheden en met de dynamiek en diversiteit van de sectoren. Bovendien mag de toets niet kostenverhogend werken voor de pachter.

LTO onderschrijft de hoofdlijn van het wetsvoorstel, maar benadrukt dat een volledige beoordeling nog niet mogelijk is zolang essentiële uitvoeringsregels ontbreken. Het gaat onder meer om het Pachtprijzenbesluit, de positieflijst duurzaamheid en de negatieflijst teeltpacht.

LTO blijft zich inzetten voor een pachtstelsel dat zekerheid biedt, investeringen mogelijk maakt en grond beschikbaar houdt voor actieve agrarische ondernemers.

LTO Nederland heeft gereageerd op de internetconsultatie voor de Landelijke vrijwillige beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Vbr). Deze regeling biedt stoppende veehouders opnieuw een mogelijkheid om hun bedrijf vrijwillig te beëindigen. Voor sommige ondernemers kan dit een aantrekkelijke optie zijn. 

Bedrijven binnen de 1000 meter van een Natura 2000 gebied hebben voorrang. Daarna komen bedrijven die met de minste euro’s de meeste milieuwinst realiseren als eerst in aanmerking voor de regeling. Dat heeft als voordeel dat oudere stallen eerder in aanmerking komen dan nieuwe stallen. Daar is LTO positief over.

Tegelijkertijd benadrukt LTO Nederland dat deze regeling slechts één onderdeel is van een bredere, integrale aanpak. Volgens het zogenoemde ‘trappetje van Remkes’ moet beleid niet alleen gericht zijn op stoppen, maar vooral ook op innovatie, verplaatsing en extensivering. LTO maakt zich zorgen dat het perspectief voor boeren die willen doorgaan, en voor jonge boeren die bedrijven willen overnemen, nog steeds ontbreekt. 

Innovatie en vergunningverlening essentieel 

LTO vindt dat de grootste urgentie ligt bij het weer mogelijk maken van vergunningverlening voor veehouderijbedrijven, waaronder ook voor PAS-melders. Het faciliteren van innovatie is effectiever gebleken dan het opkopen van bedrijven. Daarom moet het mogelijk maken van innovatie en het vergunnen daarvan prioriteit nummer één worden voor de nieuwe landbouwminister. 

Kritische succesfactoren 

LTO vraagt aandacht voor de grote sociale impact van bedrijfsbeëindiging op ondernemers en hun gezinnen. Ook om die reden is snelle medewerking van gemeenten bij bestemmingswijzigingen extra belangrijk. 

Daarnaast is LTO positief over het voortzetten van de inzet van zaakwaarnemers. Zij vervullen een belangrijke brugfunctie tussen veehouder, adviseurs en overheden en kunnen ook bij innovatie of verplaatsing een belangrijke rol spelen. 

Twijfel over impact op landbouwstructuur rond N2000 

LTO spreekt haar zorgen uit over dat de melkveehouderij rondom sommige Natura 2000-gebieden dreigt te verdwijnen, terwijl deze sector juist belangrijk is voor maatschappelijke doelen zoals waterkwaliteit, landschap, biodiversiteit en in Zuid-Limburg het voorkomen van erosie. Hoewel de regeling prioriteit geeft aan alle bedrijven binnen 1000 meter van Natura 2000-gebieden, vraagt LTO zich af of dit voldoende aantrekkelijk is. Veel bedrijven in deze zone hadden immers eerder al gebruik kunnen maken van de landelijke beïndigingsregeling veehouderijlocaties (LBV+). LTO pleit daarom voor meer flexibiliteit, zoals de mogelijkheid om bij gemengde bedrijven slechts één tak te beëindigen. 

Ook benadrukt LTO dat verplaatsing in de praktijk vergunning-technisch bijna onmogelijk is. Een succesvolle verplaatsingsaanpak vraagt daarom om een combinatie van grondbeleid, kavelruil en een werkbare inplaatsingsregeling. 

LTO Nederland en Royal Anthos hebben dinsdag 10 februari een toekomstvisie op de boomkwekerijsector 2045 mét een petitie aangeboden aan de Tweede Kamer-commissie Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.

De toekomstvisie en de petitie is overhandigd aan de voorzitter van de Commissie VRO Sandra Beckerman, door de voorzitter van vakgroep LTO Bomen, Vaste planten en Zomerbloemen Erik Stuurbrink en Mark-Jan Terwindt, directeur Royal Anthos.

LTO Nederland en Royal Anthos bieden hun kennis en praktijkervaring aan om samen met de Commissie VRO te werken aan ruimtelijk beleid waarin groen, wonen en natuur elkaar versterken in plaats van beconcurreren.

In de petitie pleiten de standsorganisaties voor drie punten:

1. Groen is een randvoorwaarde voor VRO-beleid: de woningbouwopgave, verstedelijking en klimaatadaptatie zijn alleen haalbaar met voldoende bomen, vaste planten en struiken. Dit levend groen is essentieel en bewezen goed voor gezondheid, leefbaarheid, hittestressreductie en biodiversiteit. Veranker beplanting daarom als volwaardige randvoorwaarde in woningbouw- en verstedelijkingsbeleid, zodat het groen structureel wordt meegenomen in ruimtelijke keuzes en gebiedsontwikkelingen;
2. Ruimte voor kwekerijen: deze zijn hofleverancier van levend groen dat nodig is voor steden, dorpen, landschappen en de uitvoering van de Bossenstrategie. Kwekerijen hebben voldoende ruimte nodig om te kunnen produceren. De bedrijven zijn onmisbaar als strategische schakel in de groene keten. Borg voldoende ruimte in nationaal én regionaal beleid;
3. Consistent beleid en structurele samenwerking zijn noodzakelijk: de opkweek van bomen, vaste planten en struiken duurt meerdere jaren. Daarna worden ze uitgeplant in steden, dorpen, landschappen, bos- en natuurgebieden om langdurig te blijven staan, soms zelfs meerdere generaties. De sector investeert per definitie dus op de lange termijn, maar wordt geconfronteerd met versnipperde regelgeving en wisselend beleid. Dat belemmert innovatie en verduurzaming en zet de internationale koploperspositie van de sector onder druk. Zorg daarom voor consistent en uitvoerbaar beleid dat aansluit bij de praktijk. Maak teelt een onderdeel van de invulling van het landschap. Richt bovendien structureel overleg in tussen sector en overheden over de voortgang, knelpunten en beleidsontwikkeling.

LTO Bomen, Vaste planten en Zomerbloemen en Royal Anthos hebben de toekomstvisie op de boomkwekerijsector gezamenlijk opgesteld. De sector speelt in de toekomst een cruciale rol op het gebied van gezondheid, biodiversiteit en klimaat. Bedrijven zijn immers dé makers van het levend groen. Download hier de toekomstvisie (24 pagina’s) getiteld ‘Groen is leven’.

Na de overhandiging aan de Commissie VRO spraken Stuurbrink en Terwindt nog met diverse woordvoerders Ruimtelijke Ordening. Hierin brachten zij de meerwaarde van beplanting voor de leef- en werkomgeving naar voren, alsmede de recente publicatie ‘Groen op de Balans’ over de maatschappelijke en economische baten van de Groene Stad. Daarnaast stelden zij dat teelt van bomen, vaste planten en zomerbloemen goed kan plaatsvinden in overgangsgebieden tussen natuur en bebouwing.

Boeren en tuinders die in 2025 deelnamen aan een eco-regeling krijgen alsnog de volledige vergoeding uitgekeerd van € 60 voor de categorie brons, € 100 voor de categorie zilver en € 200 voor de categorie goud. Dit maakte demissionair minister Wiersma vrijdag bekend. Ook de basispremie 2025 valt hoger uit dan de € 158 per hectare die de minister eerder aankondigde. De definitieve hoogte van de basispremie wordt in maart bekend gemaakt. LTO heeft zich ervoor ingespannen dat deelnemers aan de eco-regeling alsnog de volledige vergoeding uitgekeerd zouden krijgen. We zijn verheugd dat demissionair minister Wiersma hier een mogelijkheid toe heeft gevonden.

Stimulans om extra stappen te zetten
In juli stuurde minister Wiersma een brief aan de Tweede Kamer over de aanmeldingen GLB 2025 waarin zij aankondigde de tarieven voor de eco-regeling met maximaal 10% te willen verlagen. LTO drong er sindsdien op aan om alternatieven te zoeken en een lagere uitbetaling voor de eco-regeling te voorkomen. Boeren hebben in hun bedrijfsvoering rekening gehouden met de aangekondigde vergoedingen. Achteraf korten is niet terecht.

Wat LTO betreft moeten boeren en tuinders gesteund en gestimuleerd worden om deze extra stappen te zetten en daarvoor een zo eerlijk mogelijke vergoeding ontvangen. Ook om te voorkomen dat de toekomstige deelnamebereidheid afneemt. LTO ziet de grote deelname van agrariërs aan de eco-regeling als een positieve ontwikkeling. Hieruit blijkt de bereidheid van boeren en tuinders om te investeren in duurzamere bedrijfsvoering, mits de extra kosten en opbrengstdalingen die daarmee gepaard gaan, worden vergoed. We zijn dan ook verheugd dat demissionair minister Wiersma alsnog ruimte ziet om de vergoedingen voor eco-regelingen over 2025 volledig uit te betalen. Zoals demissionair minister Wiersma het zelf verwoord in haar Kamerbrief: “Dat is belangrijk voor de betrouwbaarheid van het beleid en bevestigt het belang dat de overheid hecht aan perspectief voor boeren die stappen zetten naar een toekomstbestendige bedrijfsvoering.”

2026 en verder
In 2026 is het budget van de eco-regeling met 50 miljoen euro verhoogd. LTO had hierop aangedrongen, door de overheveling van de eerste naar de tweede pijler gedeeltelijk terug te draaien. Ook in 2027, het laatste jaar van de huidige GLB-periode, is normaal gesproken voldoende budget gereserveerd voor de eco-regeling. Hiermee geeft de minister invulling aan de motie van André Flach (SGP) e.a. die opriep om te zorgen voor consistentie in de hoogte van de vergoedingen voor de eco-regeling en voor voldoende middelen binnen de beschikbare budgetten.

LTO vindt het verheugend dat het nieuwe coalitieakkoord trots en vertrouwen uitstraalt in de innovatiekracht van de land- en tuinbouw, en in het vakmanschap van onze boeren en tuinders. Tegelijkertijd zullen de aangekondigde plannen in de komende jaren grote impact hebben op de agrarische sector. Dat blijkt uit het coalitieprogramma “Aan de slag: bouwen aan een beter Nederland” dat D66, CDA en VVD vandaag presenteerden. ‘Ondanks grote, openstaande punten legt het coalitieakkoord een basis die vertrouwen wekt,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans. Het nieuwe kabinet houdt vast aan doelsturing en benadrukt dat zij toekomstig beleid samen met boeren en tuinders vorm wil geven. ‘Heel terecht en cruciaal voor succes,’ benadrukt Koopmans: ‘Maak van boeren en tuinders je partner in plaats van je gespreksonderwerp. Die handschoen pakken we graag op!’

Investeer in vertrouwen
‘Juist in tijden van verandering is het cruciaal om te investeren in wederzijds vertrouwen,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans: ‘En na een decennium van wispelturig beleid is het ook écht noodzakelijk om dat serieus te nemen. Want de keuzes die de nieuwe coalitie maakt, zullen in de komende jaren grote effecten hebben voor onze boeren en tuinders. Juist daarom vind ik het positief dat de coalitiepartijen er nadrukkelijk voor kiezen om het beleid samen met boeren en tuinders vorm te geven. Zo kunnen we schouder aan schouder werken aan doelen op een manier die haalbaar en realistisch is, en die de sector écht toekomstperspectief biedt.’

Convenant gewasbeschermingsmiddelen
Het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen is daarvan een goed voorbeeld. Koopmans: ‘Het produceren van gezond voedsel en mooi groen met steeds minder middelen is een breed gedeelde wens, maar het is ook topsport. En het is bij uitstek beleid dat niet achter een bureau gemaakt kan worden. Dus heel goed dat het kabinet dit samen met onze telers en tuinders op wil pakken!’

Van het stikstofslot
Om Nederland van het stikstofslot te halen kondigt de coalitie aan de kritische depositiewaarde (KDW) zo snel mogelijk uit de wet te willen halen en te vervangen door een juridisch houdbaar alternatief. Bij een gebleken geborgd reductiepakket wordt zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens ingevoerd. Voor de land- en tuinbouw geldt een reductieopgave van 42-46% in 2035 met een tussendoel in 2030. Deze reductiedoelen worden vertaald naar doelen per gebied en bedrijf. Wij gaan er van uit dat daarbij voortgebouwd wordt op het bouwstenendocument emissiereductie landbouw dat LTO eerder samen met NAJK, provincies, gemeenten en waterschappen opstelde.

Rijk moet regie nemen
LTO vindt het positief dat de Rijksoverheid meer regie wil nemen op het ruimtelijk domein. Voorkomen moet worden dat er te grote verschillen ontstaan tussen provincies bij de regionale uitwerking van landelijk beleid. ‘Uiteraard is maatwerk van groot belang,’ zegt Koopmans: ‘Regio’s verschillen van elkaar en dat moet tot uitdrukking komen in het beleid. Maar dat mag niet leiden tot bestuurlijke willekeur: een provinciegrens mag niet de meest bepalende factor zijn voor het toekomstperspectief van een boer of tuinder.’

Stapeling
Alle economische sectoren, inclusief de land- en tuinbouw, staan voor grote uitdagingen om Europese doelen voor natuur, milieu, water en klimaat te halen. Tegelijkertijd blijven nieuwe doelen vanuit Europa maar verder opstapelen. Het is van belang om deze opgaven in samenhang te blijven bezien. Terecht stelt het coalitieakkoord dat, bij het uitvoeren van de Natuurherstelverordening, een bredere afweging wordt gemaakt met andere belangen. LTO vindt het zorgwekkend dat het kabinet niet toezegt dat bij de implementatie van de nieuwe Natuurherstelverordening een impactanalyse wordt gemaakt voordat maatregelen doorgevoerd worden.

De boer aan het stuur
In het coalitieakkoord kondigt het nieuwe kabinet aan een zonering in te stellen rondom de meest stikstofgevoelige Natura2000-gebieden die nog niet onder de norm zitten, nieuw beleid om grondgebondenheid te versterken en bredere invoering van dierrechten. Het zijn voorbeelden van nieuwe plannen die grote gevolgen zullen hebben voor boeren en tuinders. Voor LTO is het randvoorwaardelijk dat dit beleid zo wordt vormgegeven dat de agrariër zelf aan het stuur staat – met respect voor zijn of haar vakmanschap – en in staat wordt gesteld om keuzes te maken die passen bij het karakter van het eigen bedrijf. Koopmans: ‘Wat een agrariër straks moet doen, moet hij ook kunnen doen: bedrijfsmatig, juridisch en financieel. Daar moeten de middelen uit het stikstoffonds van 20 miljard euro op focussen.

Dierwaardigheid
LTO vindt het positief dat de coalitie aangeeft het Convenant Dierwaardige Veehouderij, de autoriteit en de Algemene maatregel van bestuur (AMvB) in samenhang met elkaar te willen bezien. Maar we maken ons zorgen over het feit dat hiervoor geen financiële middelen worden gereserveerd.

Sociaaleconomisch domein
Het coalitieakkoord zet in op economische groei, investeringen en stabiliteit. Dat is ook voor de land- en tuinbouw van groot belang. Boeren en tuinders zijn ondernemers, vaak gezinsbedrijven en werkgevers, die keuzes maken voor de lange termijn. Voor LTO is het daarom belangrijk dat de uitwerking van het beleid bijdraagt aan een gezond verdienvermogen, behoud van werkgelegenheid en continuïteit van bedrijven. LTO onderschrijft voorstellen van de coalitie om loondoorbetaling bij ziekte meer werkbaar te maken voor werkgevers, met name in het midden- en kleinbedrijf. Alleen met duidelijkheid en voorspelbaarheid kunnen ondernemers blijven investeren en hun bedrijf verder ontwikkelen. Samen met andere partijen in het sociaaleconomisch domein, zoals binnen de SER, zien we goede kansen voor afspraken die zorgen voor duidelijkheid en perspectief voor boeren en tuinders.

In de komende dagen bestuderen we het coalitieakkoord in detail.