Extreme droogte remde in grote delen van het land de opkomst en ontwikkeling van gewassen. Aangezien dit een kwestie van overmacht betreft, heeft RVO besloten de uiterste ingangsdatum voor de minimale bedekking van percelen voor eco-activiteiten ‘groene braak’, ‘kruidenrijke bufferstrook langs bouwland’ en ‘kruidenrijke bufferstrook langs grasland’ aan te passen. Boeren en telers krijgen nu tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarde van een minimale bedekking of aandeel kruiden/vlinderbloemigen van de percelen te voldoen.

Voorjaarsdroogte
LTO heeft het ministerie van LVVN en RVO het afgelopen jaar vele malen gewezen op de overmachtssituatie, waardoor de opkomst en bodembedekking onvoldoende was. Het nieuwe satellietmonitoring-systeem (AMS) is volgens LTO onvoldoende praktijkrijp om de bodembedekking te meten; dood/dor/geklepeld gewas wordt vaak niet goed waargenomen. Maar boeren hoorden dit vaak pas in april 2026, nadat het betrokken perceel alweer in gebruik genomen was voor het teeltseizoen 2026. Dit leidt tot een afname van het vertrouwen van boeren en ruim 6% minder deelname aan de eco-regeling in 2026. Dit jaar dreigt een herhaling gezien de voorjaarsdroogte en extreme hitte.

RVO beoordeelt nu de extreme droogte als overmacht en geeft boeren daarom tot 1 juli de tijd om alsnog aan de voorwaarden van de eco-activiteit te voldoen. Het uitstel betekent dat boeren 2 tot 4 weken langer de tijd hebben om het gewas te laten groeien. De overige voorwaarden en einddatum van de genoemde eco-activiteiten wijzigen niet.

Voor de volgende eco-activiteiten is de ingangsdatum voor minimale bedekking uitgesteld:

• Eco-activiteit Groene braak: het perceel moet uiterlijk op 1 juli 2026 voor minimaal 80% zichtbaar bedekt zijn met het gewas dat is opgegeven.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstroken langs grasland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.
• Eco-activiteit Kruidenrijke bufferstrook langs bouwland: het perceel moet uiterlijk op 1 juli zichtbare bedekking hebben. Deze bestaat uit tenminste 25% duidelijk zichtbare kruiden en vlinderbloemige gewassen.

Boeren hoeven op dit moment geen overmachtsmelding te doen voor deze drie eco-activiteiten. Maar als de hitte en droogte aanhouden, en de genoemde percentages niet op het hele perceel gehaald worden, adviseert LTO om in juli /augustus alsnog om de overmachtsmelding wel te doen. Maak ook wekelijks foto’s van de betreffende percelen om bewijsmateriaal gereed te hebben, mocht er straks een afwijzing vanuit RVO komen. De foto’s moeten te herleiden zijn naar het perceel, zorg ervoor dat er herkenbare gebouwen of bomen op staan.

Voor de overige eco-activiteiten verandert er nu niets. Op deze activiteiten blijven de oorspronkelijke voorwaarden van toepassing. Dat betekent dat de gebruikelijke resultaatverplichting in stand blijft. Dat kan betekenen dat de inspanning alleen niet voldoende kan zijn. Als het niet gaat lukken om aan de voorwaarde voor de subsidie te voldoen door een andere reden dan overmacht, dan moet de boer de activiteit intrekken.

Volgende week vrijdag 26 juni presenteert minister Van Essen hoe het kabinet de doelen voor stikstofreductie en natuurherstel wil halen. En hoe zij vergunningverlening weer mogelijk wil maken. Deze aanpak zal gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering van veel boeren. LTO Nederland organiseert samen met LTO Noord, ZLTO en LLTB een regiotour door het land. Op vijf bijeenkomsten gaan we met jullie in gesprek over de plannen van het kabinet en over onze inzet. Tijdens de bijeenkomsten is er volop ruimte voor vragen, zorgen, aandachtspunten én om je inbreng voor de vervolgaanpak aan ons mee te geven.

De planning van de ledenbijeenkomsten is als volgt:

Aanmelden
Aanmelden voor deze bijeenkomsten is verplicht. Na aanmelding ontvang je een e-mail met aanvullende informatie.

Klik hier om je aan te melden voor een van de ledenbijeenkomsten van LTO Noord.
Klik hier om je aan te melden voor de ledenbijeenkomst van ZLTO.
Klik hier om je aan te melden voor de ledenbijeenkomst van LLTB.

Planning
Op 26 juni in de middag, na de ministerraad, zal LVVN-minister Van Essen een persconferentie houden waarin hij de uitkomsten van de Taskforce presenteert. Gelijktijdig zal hij daarover een brief aan de Tweede Kamer sturen. Later die (na)middag zullen wij onze eerste reactie op de plannen publiceren.

We vinden het belangrijk om zo snel mogelijk na de bekendmaking het gesprek met jullie aan te gaan. LTO-voorzitter Ger Koopmans, regiobestuurders en specialisten van LTO Nederland gaan graag met jullie in gesprek over het voorstel van het kabinet, over onze inzet in de voorbije weken en maanden, en bovenal over onze vervolginzet in de komende tijd.

Vanaf maandag 29 juni starten we met vijf ledenbijeenkomsten, verspreid over het land. Mocht je verhinderd zijn voor een bijeenkomst in je eigen regio, dan ben je als LTO-lid van harte welkom om een van de andere bijeenkomsten bij te wonen.

Convenant Gewasbescherming
Het proces om tot een Convenant Gewasbescherming te komen is met één week uitgesteld en loopt dus niet parallel met de brief van 26 juni. Op donderdag 2 juli van 20:00 – 21:15u organiseren we samen met NAJK, BO Akkerbouw en Greenports Nederland een leden-webinar over het Convenant Gewasbescherming. Tijdens dit webinar is volop ruimte voor vragen én om aandachtspunten aan ons mee te geven voor de verdere uitwerking. Meer informatie over dit webinar en over de voortgang rondom het convenant volgt spoedig.

Meer informatie
Tijdens het proces van de Taskforce Landbouw, Stikstof & Natuur hebben we regelmatig nieuwsberichten gepubliceerd over de voortgang van het traject.

• Lees hier de eerste nieuwsbrief terug met meer informatie over het proces en de planning;
• Lees hier de brief die Ger Koopmans op 5 juni stuurde aan LTO-leden;
• Lees hier het bericht naar aanleiding van Ger Koopmans’ interview in Buitenhof;
• Lees hier ons bericht naar aanleiding van de gelekte informatie van 16 juni.

Om fraude met mest te bestrijden en de waterkwaliteit te verbeteren heeft het ministerie van LVVN wijzigingen voorgesteld in het Uitvoeringsbesluit Meststoffenwet (EMK) en de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet (Urm). LTO heeft met de werkgroep Eerlijke Mestketen (EMK) hierop een gezamenlijke reactie ingediend.

LTO en de partners in de Eerlijke Mestketen roepen het ministerie op om de voorgestelde wijzigingen verder te verduidelijken en waar nodig aan te passen. Maatregelen moeten niet alleen bijdragen aan fraudebestrijding, maar ook uitvoerbaar, proportioneel en juridisch zorgvuldig zijn voor alle partijen in de keten. De organisaties gaan hierover graag in gesprek met het ministerie in de verdere uitwerking van het besluit.

De voorgestelde wetgeving grijpt in op alle schakels in de keten, van producent tot transporteur en afnemer. De mestketen functioneert alleen goed als alle betrokken partijen verantwoordelijkheid nemen binnen hun rol.

LTO Nederland, POV, Cumela en TLN werken sinds 2017 samen binnen de werkgroep Eerlijke Mestketen. Door samen op te trekken wordt een integere en transparante mestketen, onder meer via digitalisering en certificering, versterkt. De organisaties willen mestfraude tegengaan en versterking op naleving van de huidige wetgeving. De voorgestelde wijzigingen van het ministerie van LVVN dragen daar aan bij. De Werkgroep Eerlijke Mestketen vraagt daarbij aandacht voor de uitvoerbaarheid en proportionaliteit van de maatregelen.

Belangrijke punten

• Ketenverantwoordelijkheid moet werkbaar zijn: partijen kunnen alleen verantwoordelijk worden gehouden voor onderdelen waar zij daadwerkelijk invloed op hebben.
• Risico op disproportionele boetes: één administratieve fout kan nu leiden tot boetes voor meerdere partijen, ook als zij die fout niet konden voorkomen.
• Onvoldoende duidelijkheid bij uitzonderingen: situaties zoals systeemstoringen of logistieke problemen zijn nog onvoldoende uitgewerkt.
• Negatieve effecten voor kleine afnemers: hoge boetes kunnen ertoe leiden dat kleine partijen afhaken, waardoor afzetruimte verdwijnt.
• Handhaving op perceelsniveau moet proportioneel blijven: kleine afwijkingen mogen niet gelijkgesteld worden aan fraude.
• Fundamentele knelpunten in mestverwerkingssystematiek blijven bestaan: strengere handhaving lost deze onderliggende problemen niet op.

Wekelijks informeren we onze achterban over de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Lees hier de nieuwsupdate van vorige week. Vandaag schrijft LTO-voorzitter Ger Koopmans een brief aan de leden over actuele ontwikkelingen en de huidige stand van zaken ten aanzien van stikstofreductie en natuurherstel.

Beste leden,

Nog drie weken, dan stuurt minister Van Essen namens het kabinet zijn plannen voor stikstofreductie en natuurherstel naar de Tweede Kamer. Het convenant gewasbescherming maakt onderdeel uit van dit zomerpakket. Vandaag komt de kerntafel over het convenant weer bijeen. Begin volgende week informeren we jullie over actuele ontwikkelingen rondom het convenant. In deze brief gaan we specifiek in op de stikstofaanpak.

Op 26 juni wordt duidelijk hoe het kabinet de stikstofdoelen voor 2030 en 2035 wil halen. Elementen zoals bedrijfsemissienormen, dierrechten, afroming, zonering en grondgebondenheid kunnen daar onderdeel van uitmaken. Ik voel mee met alle boeren die zich met spanning afvragen wat dit voor het eigen bedrijf gaat betekenen.

Vergunningverlening moet loskomen
Voor LTO is het een harde randvoorwaarde dat de aanpak niet alléén over stikstofreductie en natuurherstel kan gaan. De plannen moeten garanderen dat vergunningverlening weer loskomt en dat boeren en tuinders rechtszekerheid krijgen. De KDW moet uit de wet, natuurdoelanalyses mogen geen directe juridische gevolgen meer hebben voor de vergunningverlening en ‘additionaliteit’ moet worden opgelost. De rekenkundige ondergrens moet worden ingevoerd en PAS-melders en interimmers moeten gelegaliseerd worden.

Zeven jaar na de PAS-uitspraak uit 2019 is het nodig om de impasse achter ons te laten. Velen van jullie hebben inmiddels te maken met een situatie waarin je PAS-melder of interimmer bent, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeert door gerechtelijke uitspraken. Velen van jullie zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Hierdoor leven jullie, ondernemers en agrarische gezinsbedrijven, vaak al jarenlang in onzekerheid. Je kunt niet investeren en je weet niet wat de toekomst brengt.

Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Jullie moeten de mogelijkheid krijgen om in je bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter daarvan.

De stikstofplannen zijn nog volop in ontwikkeling
Vanuit LTO zetten we er – samen met onze partners zoals NAJK – met man en macht op in om de plannen maximaal te beïnvloeden, op zo’n manier dat boeren en tuinders daarmee uit de voeten kunnen. Dat doe ik niet alleen, maar samen met de collega-bestuursleden van LTO Nederland, met voorzitters van vakgroepen en sectororganisaties, met de regio’s en met onze medewerkers.

Laat ik daarbij ook duidelijk zijn over onze rol: LTO zit niet aan de onderhandelingstafel en het kabinet vraagt niet aan ons om onze handtekening te zetten onder de uiteindelijke plannen. LTO neemt deel aan een maatschappelijke klankbordgroep onder leiding van Elbert Dijkgraaf. Hoewel onze rol in dit traject dus anders is dan ten tijde van het landbouwakkoord, oefenen we maximaal invloed uit. Dagelijks voeren we gesprekken met minister en staatssecretaris, met Tweede Kamerleden, met ambtenaren, provinciebestuurders en andere maatschappelijke organisaties. Met als doel dat de stikstofaanpak haalbaar en realistisch is. Dat er voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. Maar – bovenal – dat de plannen ook echt vergunningverlening lostrekken. Alleen zo ontstaat perspectief om te investeren in een bedrijf dat toekomst heeft, waar een goede boterham verdiend kan worden en waar de boer zelf achter het stuur zit.

Uit ons intensieve contact met bewindspersonen, ambtenaren, Kamerleden en andere betrokkenen maken wij op dat de stikstofplannen nog volop in ontwikkeling zijn. Op alle onderdelen van het zomerpakket vindt nog uitwerking én onderhandeling plaats. Dat is geen kwestie van de laatste-puntjes-op-de-i : in de politiek en in het kabinet worden nog behoorlijk fundamentele discussies gevoerd. En dat zal waarschijnlijk ook wel tot 26 juni zo blijven.

Tegelijkertijd zien we in whatsapp-groepen en in de (sociale) media regelmatig doemscenario’s langskomen. De meest ingrijpende maatregelen passeren dan de revue alsof die met zekerheid ingevoerd gaan worden. Vaak gecombineerd met uitspraken als: “zet de trekkers maar vast klaar!”. En vaak naar buiten gebracht door personen of organisaties die zelf helemaal niet aan tafel zitten. Van sommige van die maatregelen kunnen we met zekerheid zeggen dat ze nooit op tafel hebben gelegen en nooit onderwerp van gesprek zijn geweest. En voor alle andere geldt dus dat er nog helemaal geen definitieve besluiten over zijn genomen. De stikstofaanpak wordt op 26 juni gepresenteerd. Tot die dag proberen we hem te beïnvloeden. Daarna gaan we het plan nauwgezet bestuderen en daarna beoordelen we het kritisch. Dat is de enige effectieve volgorde.

Duidelijkheid tot 2035
We weten nog niet hoe het stikstofpakket van het kabinet er op 26 juni uit gaat zien. Dat weet nog niemand. Maar het zal een mix worden van beperkende maatregelen én van maatregelen die de sector nieuw perspectief bieden. Hoe de balans tussen die sporen uitvalt, wordt bepalend voor hoe we daar vanuit LTO op gaan reageren.

Het is onvermijdelijk dat de overheid van boeren en tuinders gaat vragen om stappen te zetten in de verdere verduurzaming van hun bedrijf richting 2035. We zijn ervan overtuigd dat we die stappen ook kunnen zetten. We hebben in Nederland de meest innovatieve boeren ter wereld. Maar daarna moet het ook wel een keer klaar zijn. Duidelijkheid richting 2035 betekent duidelijkheid voor de overheid, maar ook duidelijkheid voor de boer. We hebben nog drie weken om maximaal invloed uit te oefenen, met als inzet dat er duidelijkheid komt die juridisch houdbaar, praktisch uitvoerbaar en bedrijfsmatig haalbaar is.

Met vriendelijke groet, namens het bestuur van LTO Nederland,

Ger Koopmans
Voorzitter LTO Nederland

Volgende maand presenteert de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof hoe het kabinet de doelen voor stikstofreductie en natuurherstel wil halen. En hoe zij vergunningverlening weer mogelijk wil maken. Deze aanpak zal gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering van veel boeren. Via wekelijkse nieuwsberichten informeren we onze achterban over de voortgang van het proces en over de inzet van LTO. Dit bericht is de eerste (en daardoor extra lange) wekelijkse nieuws-update over de Taskforce.

Wat doet de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof?
In de ministeriële Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof werkt het kabinet aan de opgaven voor natuur en stikstof in samenhang met de opgaven op water, gewasbescherming, klimaat en dierwaardigheid. Op 27 maart j.l. presenteerde LVVN-minister Van Essen het proces en de doelen van de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Het kabinet kiest voor een aanpak op basis van zeven pijlers. De eerste pijler draait om generieke stikstofreductie. Het kabinet stuurt op een ammoniakreductie van 23-25% (in 2030) en 42-46% (in 2035) ten opzichte van 2019. Om dat te bereiken worden verschillende instrumenten voorbereid. Daarbij gaat het om bedrijfsspecifieke emissienormen, het invoeren van grondgebondenheid in de melkveehouderij uiterlijk in 2032, afroming van productierechten bij verhandeling en het verbreden van het stelsel van dier- en fosfaatrechten. Het kabinet blijft inzetten op vrijwillige beëindigingsregelingen voor ondernemers die willen stoppen.

De tweede pijler betreft de gebiedsgerichte aanpak. Het kabinet kiest ervoor om rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden te werken met zonering. In die zones gelden strengere eisen aan emissiereductie en wordt het grondgebruik aangepast aan de natuurdoelen. De Veluwe, de Peel, het Groene Hart, Hart van het Noorden en Noordwest-Overijssel worden genoemd als prioritaire gebieden.

Andere pijlers richten zich onder andere op natuurherstel (betere monitoring, betere verankering van agrarisch natuurbeheer als belangrijk instrument) en wettelijke aanpassingen. Het kabinet wil de KDW-systematiek vervangen door wettelijk vastgelegde emissiedoelen voor landbouw, industrie en mobiliteit, en werkt aan een juridisch houdbare rekenkundige ondergrens. Bovenal moet het vraagstuk rondom ‘additionaliteit’ worden opgelost zodat vergunningverlening weer mogelijk wordt.

Wat is de rol van LTO?
Onderdeel van het proces is een ‘maatschappelijk overleg Landbouw, Natuur en Stikstof’: een klankbordgroep onder voorzitterschap van Elbert Dijkgraaf. Vanuit de landbouwsector nemen onder andere LTO Nederland, NAJK, Biohuis, BO Akkerbouw, BoerenNatuur, Avined, Coviva en ZuivelNL hieraan deel. Ook keten- en bedrijfsorganisaties als FNLI, Rabobank, Greenports Nederland/Glastuinbouw Nederland, VNO-NCW en Bouwend Nederland zijn betrokken. Vanuit NGO’s nemen Natuurmonumenten, LandschappenNL, Natuur & Milieu en de Dierenbescherming deel.

In deze klankbordgroep zet LTO zich er maximaal voor in om te beïnvloeden dat de voorgestelde aanpak ook in praktijk haalbaar en realistisch is, dat voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. En, bovenal, dat de agrarische sector ook toekomst- en handelingsperspectief krijgt.

Wat wordt er besproken?
Tijdens de laatste bijeenkomst van de klankbordgroep (woensdag 27 mei 2026) riep LTO-voorzitter Ger Koopmans op om het stikstof-reductiepercentage van 42-46% te vervangen door feitelijke, absolute getallen per sector. Ger Koopmans: “We merken dat het percentage van 42-46% emissiereductie voor de landbouw in 2035 ten opzichte van 2019 tot veel onduidelijkheid leidt. Het percentage roept – ten onrechte – het beeld op alsof alle boeren in Nederland deze taakstelling krijgen opgelegd. Dat is nadrukkelijk niet het geval. Het percentage is een landelijke opgave. Voor, bijvoorbeeld, boeren die de voorbije jaren al stappen gezet hebben, moet de opgave kleiner zijn. Die onzekerheid moet van tafel gehaald worden: Communiceer een harde, nationale totaalopgave voor de land- en tuinbouw van in totaliteit van 45 tot 50 kiloton minder stikstofuitstoot in 2035 ten opzichte van 2019, rechtvaardig onderverdeeld naar de verschillende sectoren. Uiteraard moeten de stappen die sinds 2019 al zijn gezet, zoals de effecten van de stoppersregelingen en het verlies van derogatie, hierin worden meegenomen.”

Een ander onderwerp waar LTO aandacht voor vroeg, is de noodzaak voor bedrijven om te kunnen ontwikkelen. Ger Koopmans: “Het overgrote deel van alle agrariërs heeft inmiddels te maken met een situatie waarin zij PAS-melder of interimmer zijn, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeren door de gerechtelijke uitspraken in de Rendac en Amercentrale (18 december 2024) of de Greenpeace-uitspraak (22 januari 2025). Tal van ondernemers zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Ondernemers en agrarische gezinsbedrijven die vaak al jarenlang in onzekerheid leven, die niet in hun bedrijf kunnen investeren en die niet weten wat de toekomst brengt. Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Maar verduurzaming zonder de mogelijkheid om bedrijven toekomstgericht door te laten ontwikkelen, is geen verduurzaming. Dat is platte krimp. Daar kan geen sprake van zijn. Boeren en tuinders moeten de mogelijkheid krijgen om in hun bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter van het eigen bedrijf. Alleen dan kan de sector écht investeren in verdere verduurzaming.”

Andere onderwerpen die door ons zijn ingebracht, gaan over de noodzaak om in toekomstige gebiedsprocessen wettelijke herverkaveling (WILG) in te kunnen zetten, over de noodzaak om ‘additionaliteit’ juridisch op te lossen, en over het in beeld brengen van de impact (ruimtelijk en economisch) van de zonering die het kabinet in wil voeren. Ook in deze zones gaan we ervan uit dat het volledige ‘trappetje van Remkes’ tot de mogelijkheden behoort: de keuze om te extensiveren, te innoveren, te verplaatsen of om een bedrijfsomslag te maken.

Hoe ziet de planning eruit?
Het kabinet heeft aangekondigd dat de Taskforce de uitwerking van haar aanpak op 26 juni a.s. aan de Tweede Kamer stuurt. In de week van 29 juni, waarschijnlijk op woensdag 1 juli, debatteert de Tweede Kamer hierover met het kabinet. Vanuit LTO spreken we doorlopend met Kamerleden, bewindspersonen, ambtenaren en collega-organisaties over de uitwerking van de samenhangende aanpak.

LTO Nederland en Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) zijn kritisch op het conceptprogramma voor de maatwerkaanpak van PAS-projecten. Zeven jaar na het wegvallen van het PAS zitten duizenden ondernemers die handelden volgens overheidsbeleid nog altijd zonder legalisatie. Volgens LTO biedt ook deze aanpak onvoldoende uitzicht op een echte oplossing.

“Het is onbestaanbaar dat ondernemers die deden wat de overheid vroeg, nog steeds in onzekerheid verkeren,” stelt LTO. “Het systeemfalen wordt nu feitelijk afgewenteld op individuele ondernemers, terwijl de overheid verantwoordelijk blijft voor legalisatie.”

Volgens LTO Nederland is legalisatie van PAS-melders vooral een papieren exercitie. De emissies van deze bedrijven zitten al in de AERIUS-modellen en zorgen feitelijk niet voor extra uitstoot. Daarom pleit LTO opnieuw voor het juridisch mogelijk maken van zogenoemde natuurtoestemmingsvervangende besluiten, zoals eerder voorgesteld in het Houthoff-rapport Meer dan papier.

Daarnaast roept LTO het kabinet op om fundamenteel anders naar stikstofbeleid te kijken. De organisatie wil af van de huidige KDW-systematiek en pleit voor sturen op emissiereductie in plaats van vergunningverlening koppelen aan de staat van de natuur.

Om Nederland van het slot te halen vraagt LTO om spoedwetgeving vóór de zomer van 2026. Daarbij noemt de organisatie onder meer:

• juridische borging van legalisatie van PAS-melders;
• invoering van een rekenkundige ondergrens;
• ruimte voor vergunningverlening van innovaties;
• een afdwingbaar tijdpad voor legalisatie.

LTO ondersteunt het voornemen om vóór maart 2028 voor iedere PAS-melder een passende oplossing te vinden, maar waarschuwt dat het huidige kabinet nog onvoldoende handelingsperspectief biedt. “Vrijwillige beëindiging mag nooit de impliciete uitkomst worden van een ondeugdelijk vergunningenstelsel,” aldus LTO.

Tot slot benadrukt LTO dat ook interimmers, positief geweigerden en andere bedrijven zonder juiste natuurtoestemming een oplossing nodig hebben. De organisatie hoopt dat de integrale stikstofaanpak die het kabinet deze zomer presenteert wél voldoende perspectief biedt voor ondernemers én vergunningverlening in Nederland.

De reactie van LTO kunt u hier lezen.

Om uit het stikstofslot te komen is een combinatie nodig van juridische aanpassingen én geborgde emissiereductie. Dat wordt bevestigd door het recente stikstofrapport en de daar bijhorende vervolganalyse van o.a. Gerard Ros, Wouter de Heij, Wim de Vries en Henk Kievit. In hun rapporten onderbouwen de auteurs dat het stikstofslot ontrafeld kan worden door drie kernproblemen te onderscheiden – het milieutechnische probleem, het ecologische probleem en het juridische probleem – en daarvoor oplossingen te vinden. LTO onderschrijft deze analyse. De wetenschappers leveren daarmee een belangrijke bijdrage aan het stikstofdebat. Vandaag worden deze rapporten besproken tijdens een technische briefing in de Tweede Kamer.

Kernvraag
Voor boeren en tuinders is de kernvraag simpel: hoe krijgen we weer een werkbaar vergunningensysteem mét toekomst- en handelingsperspectief voor ondernemers? Juist aan die vraag leveren de rapporten volgens LTO een belangrijke bijdrage. Zonder handelingsperspectief voor agrariërs zullen de stikstofdoelen nooit gehaald worden. Daar ontbreekt het nu volledig aan; voor PAS-melders en Interimmers, maar ook voor andere veehouders die hun bedrijf duurzaam willen ontwikkelen. In hun rapporten laten de wetenschappers zien dat de huidige stikstofimpasse niet alleen een natuurvraagstuk is, maar vooral het gevolg van een juridisch systeem dat steeds verder is vastgelopen.

Van depositie- naar emissiebeleid
LTO herkent zich daarom in de richting die de rapporten voorstellen: een verschuiving van depositiesturing naar emissiesturing. Ondernemers kunnen immers sturen op emissies vanuit hun eigen bedrijfsvoering, maar niet op de natuurkwaliteit in verder gelegen gebieden. Ook in de gezamenlijke Bouwsteen emissiereductie landbouw van LTO, IPO, VNG, UvW en NAJK is daarom gekozen voor wettelijke verankering van emissiedoelen in plaats van sturing op percentages natuurareaal onder de KDW.

De rapporten bevestigen daarnaast dat natuurherstel breder ziet dan uitsluitend stikstofdepositie. Factoren als waterhuishouding, natuurbeheer, bodemkwaliteit, recreatiedruk en andere drukfactoren spelen eveneens een belangrijke rol. Depositiedaling blijft noodzakelijk, maar leidt niet automatisch en op korte termijn tot voldoende natuurherstel.

Nadere uitwerking
De Bouwsteen emissiereductie landbouw blijft voor LTO de basis voor het toekomstgerichte stikstofbeleid. De nieuwe stikstofrapporten waarover de Tweede Kamer vandaag spreekt, bevatten op veel onderdelen een waardevolle uitwerking en aanvulling daarvan. Tegelijkertijd blijft LTO kritisch op enkele andere onderdelen van de rapporten. Dat geldt met name voor de voorgestelde zoneringen rond Natura 2000-gebieden en het werken met zogenaamde ‘gebiedsplafonds’. We vrezen dat deze aanpak in de uitwerking te complex en tijdrovend is. Een belangrijk aandachtspunt is dat de inzet van nieuwe instrumenten alleen aan de orde kan zijn wanneer zij juridisch houdbaar, proportioneel, uitvoerbaar en financieel gedragen zijn. Een nieuw systeem mag niet opnieuw leiden tot onzekerheid of gebrek aan ontwikkelruimte voor ondernemers. En we zien met urgentie uit naar het wetsvoorstel om de KDW uit de wet te halen en stappen te zetten naar emissie-gestuurd beleid.

LTO Nederland maakt zich grote zorgen over de plannen van het kabinet voor een nationaal Ontwerp-Natuurplan. Landen moeten zo’n plan opstellen in het kader van de Europese Natuurherstelverordening. LTO heeft een kritische reactie ingediend op de zogenaamde Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) van het nationale Ontwerp-natuurplan.

De Europese Unie verplicht lidstaten om natuurgebieden te herstellen en beter te beschermen. Hiervoor moet Nederland een zogenoemd Ontwerp-Natuurplan opstellen. Volgens LTO schiet de huidige aanpak echter tekort en dreigen grote gevolgen voor boeren, voor toekomstige vergunningverlening en voor het platteland.

Onduidelijkheid
Volgens LTO is nog onvoldoende duidelijk welke keuzes het kabinet precies wil maken en wat de gevolgen daarvan zijn voor landbouw, voedselproductie en grondgebruik. Ook zouden alternatieven en economische gevolgen onvoldoende worden onderzocht. De organisatie vreest dat het natuurplan vooral bestaande beleidskeuzes moet rechtvaardigen, in plaats van dat er écht wordt gekeken naar verschillende mogelijkheden. LTO verwijst daarbij naar de problemen rond het stikstofbeleid van de afgelopen jaren. Volgens de organisatie mogen dezelfde fouten niet opnieuw worden gemaakt, zoals onduidelijke regels en langdurige juridische onzekerheid.

Zorgen over gevolgen voor boeren
Een belangrijk punt van kritiek is dat de gevolgen voor boerenbedrijven nog onvoldoende in beeld zijn. LTO wil onder meer weten hoeveel landbouwgrond geraakt wordt, wat de gevolgen zijn voor bedrijfsvoering en welke impact het beleid heeft op de regionale economie. Ook vraagt de organisatie aandacht voor de stapeling van verschillende regels, zoals stikstofbeleid, waterkwaliteitseisen en klimaatmaatregelen. Vooral in gebieden als veenweiden en beekdalen kan de druk volgens LTO te groot worden. Daarnaast vrezen we dat nieuwe natuurregels later kunnen leiden tot strengere vergunningverlening en extra beperkingen voor boeren en andere ondernemers.

Meer duidelijkheid en realisme nodig
LTO benadrukt dat natuurherstel belangrijk is, maar vindt dat het beleid realistischer en beter uitvoerbaar moet worden. Volgens de organisatie moet Nederland alléén uitvoeren wat verplicht is vanuit Europa zonder daar extra nationale regels aan toe te voegen. We pleiten voor meer waardering van bestaande inspanningen van boeren, zoals agrarisch natuurbeheer, weidevogelbeheer en kruidenrijk grasland. Verder vraagt LTO om duidelijke juridische regels, eerlijke compensatie voor getroffen boeren en meer tijd om het natuurplan zorgvuldig uit te werken. Uiteindelijk moet niet alleen naar de effecten op natuur worden gekeken, maar ook naar de gevolgen voor economie, leefbaarheid en het platteland.

Lees hier de zienswijze van LTO op de NRD van het nationaal Ontwerp-Natuurplan.

UPDATE 19 mei 2026: Commissie MER
Op 19 mei heeft de Commissie MER advies uitgebracht over de NRD voor het plan-MER van het Nederlandse Natuurplan. Dit advies bevestigt ons standpunt dat op essentiële onderdelen nog belangrijke uitwerking ontbreekt. De Commissie MER vraagt nadrukkelijk om verdere uitwerking van onder meer de referentiesituatie, alternatieven, effecten en het beoordelingskader. Volgens LTO biedt dat belangrijke aanknopingspunten om het plan-MER alsnog zorgvuldig en juridisch houdbaar op te bouwen.

LTO is teleurgesteld over de opvolger legalisatieprogramma PAS-melders die minister Van Essen (LVVN) afgelopen vrijdag aan de Tweede Kamer stuurde. Het programma biedt PAS-melders géén zekerheid op legalisatie. Het kabinet erkent dat PAS-melders buiten hun schuld in een illegale situatie zijn beland, maar in het voorstel ontbreekt de noodzakelijke juridische doorbraak om deze problematiek op te lossen. LTO herhaalt dat de eerder voorgestelde aanpak in de Bouwsteen emissiereductie noodzakelijk is om deze doorbraak wel te realiseren.

Bouwsteen emissiereductie
LTO heeft nu ruim een jaar geleden een onderbouwde juridische handreiking gedaan met het rapport ‘Meer dan papier’ van Houthoff advocaten. LTO roept het kabinet op om uiterlijk vóór de zomer 2026 wetsvoorstellen in procedure te brengen, die per 1 januari 2027 in werking treden, en die voorzien in:

1. Juridische borging van de legaliseerbaarheid van PAS-melders, door vast te leggen dat deze niet langer afhankelijk is van de huidige projectgebonden toepassing van additionaliteit;
2. Aanpassing van het vergunningstelsel, waarbij vergunningverlening wordt gebaseerd op geborgde emissiereductie in plaats van de huidige depositiesturing;
3. Vastlegging van een afdwingbaar tijdpad in wet- en regelgeving, zodat de uitvoering van legalisatie en vergunningverlening niet opnieuw wordt uitgesteld;
4. Een juridisch sluitende oplossing voor alle PAS-melders, waarbij de wettelijke systematiek zodanig wordt ingericht dat legalisatie niet beperkt blijft tot een deel van de doelgroep.

Het is voor LTO onbestaanbaar dat de overheid niet in staat is om PAS-melders in de komende negen jaar te legaliseren. Als deze lijn voor de hele stikstofaanpak wordt doorgezet, komt Nederland nooit van het slot. Volgens LTO kan de PAS-problematiek alleen worden opgelost als zowel het juridische kader én geborgde emissiereductie onlosmakelijk samen worden ontwikkeld. Alleen een combinatie van geborgde emissiereductie én een aangepast vergunningstelsel maakt vergunningverlening weer mogelijk.

PAS-melders blijven in de knel
Het Ministerie van LVVN voorspelt nu al dat niet voor iedere PAS melder een oplossing gevonden kan worden. De minister schetst dat de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof op zoek gaat naar oplossingen, maar neemt er in de Kamerbrief een voorschot op dat ‘additionaliteit’ niet voor elk gebied ingevuld zal kunnen worden. Zonder die invulling kan er niet intern of extern gelegaliseerd worden en is voor de meeste PAS-melders geen oplossing mogelijk.

Juridische aanpassingen
Zolang PAS-melders niet intern of extern kunnen salderen en de rekenkundige ondergrens niet wordt ingevoerd, is het legalisatieprogramma voor de meeste PAS-melders een lege huls. Sowieso is intern salderen pas mogelijk als provincies weer innovatieve stalsystemen vergunnen. Het is daarom belangrijk dat er voor de verschillende stalsystemen op korte termijn ‘passende beoordelingen’ beschikbaar komen zodat – als additionaliteit geregeld is – er weer direct vergund kan worden.

Uit de Kamerbrief blijkt dat het Rijk vergunningverlening blijft koppelen aan de kritische depositiewaarde (KDW) en aan de staat van de natuur, waarop agrariërs geen directe invloed hebben. Deze aanpak staat haaks op het Bouwstenendocument en op het recent gepubliceerde stikstofrapport ‘De Nederlandse stikstofcrisis, van verwarring naar verbinding’ en is ook niet in lijn met het voornemen van het kabinet om de KDW uit de wet te halen. Zolang deze systematiek niet wordt aangepast, blijven we gevangen in een oneindig probleem waarbij verschillende gebieden inclusief 25 kilometer-zone niet van het slot zullen komen.

LTO Nederland zal een reactie indienen op de internetconsultatie van het concept opvolger legalisatieprogramma PAS-melders (2026–2028). Deze reactie zullen we ook openbaar maken.

Na het uitstellen van het concept 8^ste Actieprogramma Nitraatrichtlijn eind 2025 is het speelveld rond het mest- en waterbeleid veranderd. Nieuwe bestuurlijke verhoudingen en een aangescherpte focus op waterkwaliteitsdoelen maken dat de invulling van het programma opnieuw wordt bepaald.

In de huidige fase ligt nog veel open. Wel is duidelijk dat de druk toeneemt om te komen tot verdergaande maatregelen. Ook de komst van doelsturing is nog geen uitgemaakte zaak. Zonder  sterke, geloofwaardige en uitvoerbare alternatieven dreigt een aanpak waarin te weinig ruimte overblijft voor maatwerk, vakmanschap en sturing op doelen in plaats van middelvoorschriften.

Tegen deze achtergrond heeft LTO haar aanpak herijkt. Waar LTO vorig jaar binnen het consortium doelsturing 8^e Actieprogramma vooral meedacht over de uitwerking van doelsturing, kiest LTO er nu bewust voor om samen met andere sectorpartijen ook in te zetten op de totaalaanpak van het 8^ste APN.  Die verbrede aanpak is nodig om invloed te houden op de randvoorwaarden waarbinnen doelsturing daadwerkelijk kan werken.

LTO zet de komende periode alles op alles om te beïnvloeden dat er een werkbaar 8^ste Actieprogramma komt, met een insteek die effectief bijdraagt aan betere waterkwaliteit én uitvoerbaar blijft voor ondernemers in de praktijk. Dat vraagt om een aanpak waarin maatregelen gericht en slim worden ingezet waar dat nodig is, in plaats van generieke aanscherpingen die overal hetzelfde uitwerken.

Doelsturing blijft voor LTO daarbij een essentieel instrument. Juist met duidelijke streefwaarden, heldere randvoorwaarden en ruimte voor vakmanschap en ondernemerschap kan doelsturing bijdragen aan het behalen van resultaten, terwijl ondernemers perspectief houden op een werkbare bedrijfsvoering met eigen handelingsperspectief.

De komende maanden zijn bepalend. Richting de zomer worden de contouren van het 8^ste Actieprogramma verder uitgewerkt, waarna politieke besluitvorming volgt met het oog op inwerkingtreding per 2027.

Alleen met een samenhangende en uitvoerbare aanpak kan worden gewerkt aan waterkwaliteitsdoelen én aan een toekomstbestendige land- en tuinbouw.

LTO ontvangt veel signalen van leden dat eco-activiteiten voor het jaar 2025 worden afgekeurd met een beperkte, onduidelijke of onterechte onderbouwing door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).

Zo zijn bijvoorbeeld in het hele land percelen afgekeurd die zijn aangemeld voor groenbedekking. Op die percelen zou tussen 1 januari en 1 maart de ondergrens van 80% bodembedekking niet gehaald zijn. De verklaring hiervoor is echter dat de bodembedekker was doodgevroren. Maar afgesproken is dat doodgevroren gewas óók meetelt voor bodembedekking. Dit is door LTO inmiddels opnieuw gemeld aan RVO.

Daarnaast is er, onder andere, ook discussie over de ondergrens van 80% bodembedekking bij groene braak tussen 31 mei en 31 augustus. Ook dat is vorig jaar door overmacht – extreme droogte – niet overal gehaald. Ook daarbij zijn boeren en tuinders onderhevig aan externe factoren waar zij geen invloed op kunnen hebben.

LTO is over de afkeuring van eco-activiteiten in gesprek met RVO en het ministerie van LVVN. Blijf als boer of tuinder ook zelf alert: controleer of een afkeuring door de RVO terecht is, en maak tijdig bezwaar als dat niet zo is. De RVO maakt voor de beoordeling van percelen gebruik van satellietbeelden die door een algoritme worden geanalyseerd.  Afwijzingen door het algoritme worden, als het goed is, opgevolgd door een RVO-medewerker, maar dat systeem werkt kennelijk nog niet perfect.

Onderbouw een eventueel bezwaar goed en toon aan dat de vereiste inspanning is geleverd, bijvoorbeeld met beeldmateriaal, maar dat externe omstandigheden (zoals vorst of droogte) tegenwerkten. Loopt de bezwaarprocedure niet goed, meld dit dan bij de regionale LTO-informatielijn. Deze signalen helpen LTO om het gesprek met LVVN en RVO met onderbouwde argumenten te voeren.

Mocht u uw aanvraag voor 2026 reeds gedaan hebben, kijk dan goed of deze nog aanpassing behoeft. De deadline is dit jaar maandag 18 mei.

LTO heeft de Samenhangende aanpak Landbouw, Natuur en Stikstof nauwgezet bestudeerd. Deze samenhangende aanpak stuurde minister Van Essen vorige week naar de Tweede Kamer. In de voorstellen zijn belangrijke onderdelen overgenomen van de stikstofaanpak die LTO voorstaat. Maar we zien ook veel onderwerpen die vragen oproepen en nadere uitwerking behoeven. Op cruciale onderdelen wijkt de aanpak af van het door ons voorgestelde totaalpakket. In de komende maanden zullen we ons er maximaal voor inspannen dat onze voorstellen integraal worden overgenomen in de stikstofaanpak van het nieuwe kabinet.

Totaalpakket
Op 27 maart stuurde minister Van Essen (LVVN) de Samenhangende aanpak Landbouw, Natuur en Stikstof naar de Tweede Kamer, samen met een juridische reflectie over de introductie van een rekenkundige ondergrens. We zijn verheugd om te constateren dat de aanpak belangrijke elementen overneemt uit het ‘Bouwstenendocument emissiereductie’ dat LTO vorig jaar met provincies, gemeenten, waterschappen en NAJK publiceerde. Onlangs heeft LTO de stikstofaanpak zoals wij die voorstaan nog eens uitgebreid en in detail toegelicht en onderbouwd. Daarbij heeft LTO altijd benadrukt dat onze voorstellen een totaalpakket vormen. De onderdelen waaruit het is opgebouwd, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De verschillende elementen zijn geen vrijblijvend meerkeuzemenu waar naar believen uit gesnackt kan worden.

Vanuit LTO hebben we onze stikstofvoorstellen volledig en gedegen juridisch laten onderbouwen. Met deze voorstellen kunnen geborgde emissiereductie en vergunningverlening op korte termijn op gang komen. Bovendien bieden de voorstellen, die nu al meer dan een jaar op tafel liggen, de zekerheid dat PAS-melders, Interimmers en overige knelgevallen op korte termijn gelegaliseerd kunnen worden.

Emissiereductie onder voorwaarden
LTO onderschrijft de richting en de noodzaak van substantiële emissiereductie. Maar de voorgestelde uitwerking van de minister sluit nog onvoldoende aan bij de randvoorwaarden die juridisch en bedrijfskundig nodig zijn om de impasse daadwerkelijk te doorbreken. In het Bouwstenendocument emissiereductie heeft LTO zich achter de 42% – 46 % reductie geschaard, maar wel nadrukkelijk onder voorwaarden. Wat in de Kamerbrief ontbreekt, is zicht op handelingsperspectief, op vergunningverlening en op rechtszekerheid voor agrarische ondernemers. Terwijl al die zaken wel harde randvoorwaarden zijn om de doelen te kunnen halen: juridische herstructurering en geborgde emissiereductie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Start van de uitwerking
Wat LTO betreft is de samenhangende aanpak die minister Van Essen vorige week publiceerde de start van een uitwerkingstraject. De voorgestelde aanpak roept op veel onderdelen vragen en zorgen op. Deze onderdelen zullen nader uitgewerkt moeten worden. Enkele voorbeelden daarvan zijn het systeem van bedrijfsgerichte emissiereductie, het verwijderen van de KDW uit de wet maar eveneens als normatief kader in de vergunningverlening, en de wijze waarop invulling wordt gegeven aan ‘additionaliteit’.

Op andere onderdelen worden in de samenhangende aanpak keuzes gemaakt die fundamenteel afwijken van de totaalaanpak zoals LTO die voorstaat. Daarover zullen we, in aanloop naar het volgende Kamerdebat over stikstof op 24 juni, het gesprek aan gaan met de minister, het departement, het kabinet, de Kamer en andere organisaties. Op deze onderdelen moeten de voorstellen wat LTO betreft echt aangepast worden. Dit betreft met name het in samenhang aanpakken van emissiereductie én wetswijziging. Ook hebben PAS-melders, Interimmers en overige knelgevallen met de voorgestelde aanpak geen garantie op legalisatie op de korte termijn. De voorgestelde zonering kan alleen effectief zijn als deze onderdeel is van een geborgd programma met bijpassend instrumentarium, waaronder landinrichting, zodat bedrijven in deze zone niet klemgezet worden.  Ook voor deze bedrijven geldt dat handelingsperspectief en rechtszekerheid nodig is om te kunnen verduurzamen, innoveren, verplaatsen en of te extensiveren zodat ze stappen kunnen zetten om weer een generatie vooruit te kunnen.

Tijdpad cruciaal
In de samenhangende aanpak ontbreekt een tijdstraject. Maar zonder handelingsperspectief, bijvoorbeeld op vergunde stalinnovaties, zal de 42% – 46% emissiereductie nooit gehaald worden. LTO benadrukt dat het nodig is dat er nu stappen gezet moeten worden en dat het kabinet daarom nog vóór de zomer wetsvoorstellen in procedure moet brengen, zodat deze uiterlijk 1 januari 2027 in werking kunnen treden. Alleen met dit tijdpad ontstaat voldoende zekerheid om emissiereductie daadwerkelijk te realiseren. Uitstel aan de juridische zijde van de medaille geeft ook vertraging in de emissieaanpak.