LTO heeft de Samenhangende aanpak Landbouw, Natuur en Stikstof nauwgezet bestudeerd. Deze samenhangende aanpak stuurde minister Van Essen vorige week naar de Tweede Kamer. In de voorstellen zijn belangrijke onderdelen overgenomen van de stikstofaanpak die LTO voorstaat. Maar we zien ook veel onderwerpen die vragen oproepen en nadere uitwerking behoeven. Op cruciale onderdelen wijkt de aanpak af van het door ons voorgestelde totaalpakket. In de komende maanden zullen we ons er maximaal voor inspannen dat onze voorstellen integraal worden overgenomen in de stikstofaanpak van het nieuwe kabinet.

Totaalpakket
Op 27 maart stuurde minister Van Essen (LVVN) de Samenhangende aanpak Landbouw, Natuur en Stikstof naar de Tweede Kamer, samen met een juridische reflectie over de introductie van een rekenkundige ondergrens. We zijn verheugd om te constateren dat de aanpak belangrijke elementen overneemt uit het ‘Bouwstenendocument emissiereductie’ dat LTO vorig jaar met provincies, gemeenten, waterschappen en NAJK publiceerde. Onlangs heeft LTO de stikstofaanpak zoals wij die voorstaan nog eens uitgebreid en in detail toegelicht en onderbouwd. Daarbij heeft LTO altijd benadrukt dat onze voorstellen een totaalpakket vormen. De onderdelen waaruit het is opgebouwd, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De verschillende elementen zijn geen vrijblijvend meerkeuzemenu waar naar believen uit gesnackt kan worden.

Vanuit LTO hebben we onze stikstofvoorstellen volledig en gedegen juridisch laten onderbouwen. Met deze voorstellen kunnen geborgde emissiereductie en vergunningverlening op korte termijn op gang komen. Bovendien bieden de voorstellen, die nu al meer dan een jaar op tafel liggen, de zekerheid dat PAS-melders, Interimmers en overige knelgevallen op korte termijn gelegaliseerd kunnen worden.

Emissiereductie onder voorwaarden
LTO onderschrijft de richting en de noodzaak van substantiële emissiereductie. Maar de voorgestelde uitwerking van de minister sluit nog onvoldoende aan bij de randvoorwaarden die juridisch en bedrijfskundig nodig zijn om de impasse daadwerkelijk te doorbreken. In het Bouwstenendocument emissiereductie heeft LTO zich achter de 42% – 46 % reductie geschaard, maar wel nadrukkelijk onder voorwaarden. Wat in de Kamerbrief ontbreekt, is zicht op handelingsperspectief, op vergunningverlening en op rechtszekerheid voor agrarische ondernemers. Terwijl al die zaken wel harde randvoorwaarden zijn om de doelen te kunnen halen: juridische herstructurering en geborgde emissiereductie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Start van de uitwerking
Wat LTO betreft is de samenhangende aanpak die minister Van Essen vorige week publiceerde de start van een uitwerkingstraject. De voorgestelde aanpak roept op veel onderdelen vragen en zorgen op. Deze onderdelen zullen nader uitgewerkt moeten worden. Enkele voorbeelden daarvan zijn het systeem van bedrijfsgerichte emissiereductie, het verwijderen van de KDW uit de wet maar eveneens als normatief kader in de vergunningverlening, en de wijze waarop invulling wordt gegeven aan ‘additionaliteit’.

Op andere onderdelen worden in de samenhangende aanpak keuzes gemaakt die fundamenteel afwijken van de totaalaanpak zoals LTO die voorstaat. Daarover zullen we, in aanloop naar het volgende Kamerdebat over stikstof op 24 juni, het gesprek aan gaan met de minister, het departement, het kabinet, de Kamer en andere organisaties. Op deze onderdelen moeten de voorstellen wat LTO betreft echt aangepast worden. Dit betreft met name het in samenhang aanpakken van emissiereductie én wetswijziging. Ook hebben PAS-melders, Interimmers en overige knelgevallen met de voorgestelde aanpak geen garantie op legalisatie op de korte termijn. De voorgestelde zonering kan alleen effectief zijn als deze onderdeel is van een geborgd programma met bijpassend instrumentarium, waaronder landinrichting, zodat bedrijven in deze zone niet klemgezet worden.  Ook voor deze bedrijven geldt dat handelingsperspectief en rechtszekerheid nodig is om te kunnen verduurzamen, innoveren, verplaatsen en of te extensiveren zodat ze stappen kunnen zetten om weer een generatie vooruit te kunnen.

Tijdpad cruciaal
In de samenhangende aanpak ontbreekt een tijdstraject. Maar zonder handelingsperspectief, bijvoorbeeld op vergunde stalinnovaties, zal de 42% – 46% emissiereductie nooit gehaald worden. LTO benadrukt dat het nodig is dat er nu stappen gezet moeten worden en dat het kabinet daarom nog vóór de zomer wetsvoorstellen in procedure moet brengen, zodat deze uiterlijk 1 januari 2027 in werking kunnen treden. Alleen met dit tijdpad ontstaat voldoende zekerheid om emissiereductie daadwerkelijk te realiseren. Uitstel aan de juridische zijde van de medaille geeft ook vertraging in de emissieaanpak.

De gisterenavond gepresenteerde rapportage uit de tweede Monitoring en evaluatie van het Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering (PSN) over de voortgang van het stikstofbeleid laat zien dat de stikstofdepositie de afgelopen jaren weliswaar fors is afgenomen, maar dat het tempo van verbetering onvoldoende is om de huidige natuurdoelen te halen. Volgens LTO Nederland bevestigt de rapportage dat Nederland een andere koers nodig heeft: weg van een papieren werkelijkheid gebaseerd op modelberekeningen en toe naar een geborgde aanpak die daadwerkelijk leidt tot emissiereductie. Daartoe presenteerde LTO onlangs samen met gemeenten, provincies, waterschappen en NAJK een bouwsteen emissiereductie.

Volgens LTO laat de rapportage zowel waardevolle inzichten als duidelijke tekortkomingen in het huidige stikstofbeleid zien. Positief is dat uit het rapport blijkt dat de stikstofdepositie in Nederland al langere tijd daalt en dat sectoren maatregelen hebben genomen om emissies terug te dringen. Tegelijkertijd wordt de voortgang nog steeds vooral beoordeeld op basis van modelberekeningen van stikstofdepositie en het toetsen aan kritische depositiewaarden (KDW). Volgens LTO leidt dit in de praktijk tot een papieren werkelijkheid die onvoldoende basis biedt voor effectief beleid.

Plannen van de nieuwe coalitie en het ingestelde stikstoffonds maken nog geen onderdeel uit van de doorrekening. Om die plannen uit te kunnen voeren moet er aan randvoorwaarden worden voldaan, zoals vergunningverlening. Dat moet de hoogste prioriteit krijgen.

Daarbij blijft in het rapport onderbelicht dat de KDW’s voor veel Natura 2000-gebieden halverwege het traject vergaand zijn aangescherpt. Hierdoor is de opgave voor sectoren, waaronder de landbouw, aanzienlijk groter geworden. LTO pleit er daarom voor om de KDW uit de wet te halen en boeren te beoordelen op hun daadwerkelijke emissies in plaats van op modelberekeningen.
Ook concludeert het rapport dat innovaties in de afgelopen jaren nog weinig hebben opgeleverd. LTO onderschrijft dat beeld, maar wijst erop dat een belangrijke oorzaak niet wordt benoemd: er worden al geruime tijd vrijwel geen vergunningen meer afgegeven voor de veehouderij. Daardoor ontbreekt voor boeren het noodzakelijke handelingsperspectief om te investeren in nieuwe technieken, zelfs wanneer zij dat wel willen.

Naar een geborgde aanpak van emissiereductie
LTO pleit voor een aanpak waarin emissiereductie centraal staat en waarin maatregelen juridisch, financieel en praktisch worden geborgd en boeren weer een vergunning kunnen krijgen voor de maatregelen die ze nemen.

Dat betekent een systematiek waarin reducties worden gerealiseerd, gemonitord en juridisch geborgd. LTO heeft vorig jaar zomer samen met de koepelorganisaties IPO, VNG en UvW en jongerenboerenorganisatie NAJK een bouwsteen voor het kabinet opgesteld met een bod hoe de stikstofproblematiek kan worden aangepakt. LTO is verheugd dat de huidige coalitie ook erkent dat een dergelijke koerswijziging nodig is. In deze rapportage zijn deze plannen nog niet meegenomen.
De komende jaren zullen we moeten werken aan een aanpak waarin alle sectoren bijdragen aan geborgde emissiereductie. Dat vraagt ook om aanpassing van de wetgeving, zodat beleid weer uitvoerbaar wordt en vergunningverlening mogelijk blijft.

Landbouw wil bijdragen
De landbouwsector heeft volgens LTO de afgelopen decennia al aanzienlijke emissiereducties gerealiseerd en kan ook in de toekomst een belangrijke bijdrage leveren.
Boeren willen en kunnen verdere stappen zetten richting emissiereductie, maar daarvoor is perspectief nodig: duidelijk beleid, realistische doelen en ruimte om te investeren in innovatie en verduurzaming. Alleen met een dergelijke aanpak kan zowel natuurherstel als maatschappelijke ontwikkeling worden gerealiseerd.

De ministeries van LVVN en J&V hebben een conceptwetsvoorstel gepubliceerd voor de herziening van de pachtregelgeving. LTO onderschrijft de hoofdlijn van het voorstel, maar vindt aanpassingen noodzakelijk om het nieuwe stelsel in de praktijk goed werkbaar te maken. Volgens LTO kan een volledige beoordeling bovendien pas plaatsvinden wanneer ook de bijbehorende uitvoeringsregels beschikbaar zijn.

Pachtvormen: goede basis, uitvoering doorslaggevend

Het wetsvoorstel zet in op het stimuleren van langjarige pacht en het ontmoedigen van kortlopende overeenkomsten. Daarmee wordt volgens LTO een goed fundament gelegd voor de nieuwe pachtregelgeving.

Standaardpacht wordt de nieuwe norm voor langjarige overeenkomsten met een minimale looptijd van 24 jaar. Deze duur draagt bij aan de financierbaarheid van agrarische bedrijven. LTO kan bij deze pachtvorm echter niet instemmen met een vrije pachtprijs.

Kortlopende pacht wordt ontmoedigd via een progressief prijsstelsel dat is gekoppeld aan de regionorm. LTO steunt dit voorstel, mits het progressieve karakter voldoende onderscheidend is. Structureel afsluiten van zeer kortlopende overeenkomsten moet financieel onaantrekkelijk worden.

Continuatiepacht blijft mogelijk in het nieuwe stelsel. LTO is tevreden dat deze pachtvorm behouden blijft, maar ook hier kan niet worden ingestemd met een vrije pachtprijs.

Teeltpacht blijft eveneens bestaan. LTO kan echter niet instemmen met een maximale duur van één tot twee jaar. De contractduur moet aansluiten bij de daadwerkelijke teeltduur van gewassen.

Natuurpacht wordt geïntroduceerd als nieuwe pachtvorm. LTO ziet dit als een positieve ontwikkeling om de continuïteit van agrarisch medegebruik te waarborgen, maar plaatst daarbij de volgende kanttekeningen:

• Contracten mogen uitsluitend worden afgesloten binnen het Natuurnetwerk Nederland (NNN) én op gronden die daadwerkelijk zijn aangekocht en ingericht voor natuur.
• De contractduur moet bij voorkeur minimaal 12 jaar bedragen.
• Eenzijdige wijziging of beëindiging door de verpachter mag niet mogelijk zijn zonder instemming van de pachter en toetsing door de Grondkamer.
• De pachtprijsnorm moet recht doen aan gebruiksbeperkingen.
• Beheervergoedingen moeten toekomen aan de uitvoerende pachter.

Bestaande reguliere pacht onvoldoende geborgd

Bestaande reguliere pacht wordt gerespecteerd in het wetsvoorstel, maar volgens LTO is deze pachtvorm onvoldoende structureel geborgd. Het opnemen onder het overgangsrecht biedt te weinig zekerheid voor de continuïteit van deze overeenkomsten. LTO stelt daarom voor om reguliere pacht als bijzondere pachtovereenkomst wettelijk te verankeren.

Geen vrije pachtprijs bij langjarige contracten

LTO kan niet instemmen met een vrije pachtprijs voor standaardpacht en continuatiepacht. In een markt met grondschaarste kan dit leiden tot opbod en hoge kosten, terwijl langjarige contracten juist stabiliteit moeten bieden.

LTO pleit daarom voor gereguleerde prijsvorming met ruimte binnen een genormeerde bandbreedte, gebaseerd op objectieve factoren zoals grondbeloning, bodemkwaliteit en gebruiksbeperkingen.

Duurzaamheid: vrijwillig en gericht op bodem

Het wetsvoorstel biedt ruimte voor duurzaamheidsafspraken in pachtcontracten. LTO benadrukt dat deze afspraken vrijwillig moeten zijn en wil dat dit vrijwillige karakter expliciet in het wetsvoorstel wordt geborgd.

Een zogenoemde positieflijst met mogelijke duurzaamheidscriteria mag geen verplicht karakter krijgen. Duurzaamheidsafspraken moeten primair gericht zijn op een gezonde bodem. Eventuele beperkingen of extra kosten moeten bovendien doorwerken in een lagere pachtprijs.

Grondruil essentieel voor vruchtwisseling

In de praktijk ruilen agrarische ondernemers regelmatig tijdelijk grond om vruchtwisseling mogelijk te maken. Deze praktijk is belangrijk voor duurzaam bodembeheer, maar juridisch nog onvoldoende verankerd.

LTO pleit daarom voor een wettelijk verankerde grondruilovereenkomst als zelfstandige rechtsfiguur. Dit voorkomt dat gangbare ruilpraktijken achteraf als pacht worden aangemerkt met ongewenste juridische gevolgen. Zolang een dergelijke regeling ontbreekt, kan LTO niet instemmen met beperkende voorstellen zoals een negatieflijst bij teeltpacht.

Agrarische Bedrijfstoets

LTO ondersteunt de introductie van een bedrijfsmatigheidstoets bij het bereiken van de AOW-leeftijd, om grond beschikbaar te houden voor actieve ondernemers. De toets moet wel praktisch uitvoerbaar zijn, rekening houden met marktomstandigheden en met de dynamiek en diversiteit van de sectoren. Bovendien mag de toets niet kostenverhogend werken voor de pachter.

LTO onderschrijft de hoofdlijn van het wetsvoorstel, maar benadrukt dat een volledige beoordeling nog niet mogelijk is zolang essentiële uitvoeringsregels ontbreken. Het gaat onder meer om het Pachtprijzenbesluit, de positieflijst duurzaamheid en de negatieflijst teeltpacht.

LTO blijft zich inzetten voor een pachtstelsel dat zekerheid biedt, investeringen mogelijk maakt en grond beschikbaar houdt voor actieve agrarische ondernemers.

LTO Nederland heeft gereageerd op de internetconsultatie voor de Landelijke vrijwillige beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Vbr). Deze regeling biedt stoppende veehouders opnieuw een mogelijkheid om hun bedrijf vrijwillig te beëindigen. Voor sommige ondernemers kan dit een aantrekkelijke optie zijn. 

Bedrijven binnen de 1000 meter van een Natura 2000 gebied hebben voorrang. Daarna komen bedrijven die met de minste euro’s de meeste milieuwinst realiseren als eerst in aanmerking voor de regeling. Dat heeft als voordeel dat oudere stallen eerder in aanmerking komen dan nieuwe stallen. Daar is LTO positief over.

Tegelijkertijd benadrukt LTO Nederland dat deze regeling slechts één onderdeel is van een bredere, integrale aanpak. Volgens het zogenoemde ‘trappetje van Remkes’ moet beleid niet alleen gericht zijn op stoppen, maar vooral ook op innovatie, verplaatsing en extensivering. LTO maakt zich zorgen dat het perspectief voor boeren die willen doorgaan, en voor jonge boeren die bedrijven willen overnemen, nog steeds ontbreekt. 

Innovatie en vergunningverlening essentieel 

LTO vindt dat de grootste urgentie ligt bij het weer mogelijk maken van vergunningverlening voor veehouderijbedrijven, waaronder ook voor PAS-melders. Het faciliteren van innovatie is effectiever gebleken dan het opkopen van bedrijven. Daarom moet het mogelijk maken van innovatie en het vergunnen daarvan prioriteit nummer één worden voor de nieuwe landbouwminister. 

Kritische succesfactoren 

LTO vraagt aandacht voor de grote sociale impact van bedrijfsbeëindiging op ondernemers en hun gezinnen. Ook om die reden is snelle medewerking van gemeenten bij bestemmingswijzigingen extra belangrijk. 

Daarnaast is LTO positief over het voortzetten van de inzet van zaakwaarnemers. Zij vervullen een belangrijke brugfunctie tussen veehouder, adviseurs en overheden en kunnen ook bij innovatie of verplaatsing een belangrijke rol spelen. 

Twijfel over impact op landbouwstructuur rond N2000 

LTO spreekt haar zorgen uit over dat de melkveehouderij rondom sommige Natura 2000-gebieden dreigt te verdwijnen, terwijl deze sector juist belangrijk is voor maatschappelijke doelen zoals waterkwaliteit, landschap, biodiversiteit en in Zuid-Limburg het voorkomen van erosie. Hoewel de regeling prioriteit geeft aan alle bedrijven binnen 1000 meter van Natura 2000-gebieden, vraagt LTO zich af of dit voldoende aantrekkelijk is. Veel bedrijven in deze zone hadden immers eerder al gebruik kunnen maken van de landelijke beïndigingsregeling veehouderijlocaties (LBV+). LTO pleit daarom voor meer flexibiliteit, zoals de mogelijkheid om bij gemengde bedrijven slechts één tak te beëindigen. 

Ook benadrukt LTO dat verplaatsing in de praktijk vergunning-technisch bijna onmogelijk is. Een succesvolle verplaatsingsaanpak vraagt daarom om een combinatie van grondbeleid, kavelruil en een werkbare inplaatsingsregeling. 

LTO Nederland en Royal Anthos hebben dinsdag 10 februari een toekomstvisie op de boomkwekerijsector 2045 mét een petitie aangeboden aan de Tweede Kamer-commissie Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.

De toekomstvisie en de petitie is overhandigd aan de voorzitter van de Commissie VRO Sandra Beckerman, door de voorzitter van vakgroep LTO Bomen, Vaste planten en Zomerbloemen Erik Stuurbrink en Mark-Jan Terwindt, directeur Royal Anthos.

LTO Nederland en Royal Anthos bieden hun kennis en praktijkervaring aan om samen met de Commissie VRO te werken aan ruimtelijk beleid waarin groen, wonen en natuur elkaar versterken in plaats van beconcurreren.

In de petitie pleiten de standsorganisaties voor drie punten:

1. Groen is een randvoorwaarde voor VRO-beleid: de woningbouwopgave, verstedelijking en klimaatadaptatie zijn alleen haalbaar met voldoende bomen, vaste planten en struiken. Dit levend groen is essentieel en bewezen goed voor gezondheid, leefbaarheid, hittestressreductie en biodiversiteit. Veranker beplanting daarom als volwaardige randvoorwaarde in woningbouw- en verstedelijkingsbeleid, zodat het groen structureel wordt meegenomen in ruimtelijke keuzes en gebiedsontwikkelingen;
2. Ruimte voor kwekerijen: deze zijn hofleverancier van levend groen dat nodig is voor steden, dorpen, landschappen en de uitvoering van de Bossenstrategie. Kwekerijen hebben voldoende ruimte nodig om te kunnen produceren. De bedrijven zijn onmisbaar als strategische schakel in de groene keten. Borg voldoende ruimte in nationaal én regionaal beleid;
3. Consistent beleid en structurele samenwerking zijn noodzakelijk: de opkweek van bomen, vaste planten en struiken duurt meerdere jaren. Daarna worden ze uitgeplant in steden, dorpen, landschappen, bos- en natuurgebieden om langdurig te blijven staan, soms zelfs meerdere generaties. De sector investeert per definitie dus op de lange termijn, maar wordt geconfronteerd met versnipperde regelgeving en wisselend beleid. Dat belemmert innovatie en verduurzaming en zet de internationale koploperspositie van de sector onder druk. Zorg daarom voor consistent en uitvoerbaar beleid dat aansluit bij de praktijk. Maak teelt een onderdeel van de invulling van het landschap. Richt bovendien structureel overleg in tussen sector en overheden over de voortgang, knelpunten en beleidsontwikkeling.

LTO Bomen, Vaste planten en Zomerbloemen en Royal Anthos hebben de toekomstvisie op de boomkwekerijsector gezamenlijk opgesteld. De sector speelt in de toekomst een cruciale rol op het gebied van gezondheid, biodiversiteit en klimaat. Bedrijven zijn immers dé makers van het levend groen. Download hier de toekomstvisie (24 pagina’s) getiteld ‘Groen is leven’.

Na de overhandiging aan de Commissie VRO spraken Stuurbrink en Terwindt nog met diverse woordvoerders Ruimtelijke Ordening. Hierin brachten zij de meerwaarde van beplanting voor de leef- en werkomgeving naar voren, alsmede de recente publicatie ‘Groen op de Balans’ over de maatschappelijke en economische baten van de Groene Stad. Daarnaast stelden zij dat teelt van bomen, vaste planten en zomerbloemen goed kan plaatsvinden in overgangsgebieden tussen natuur en bebouwing.

Boeren en tuinders die in 2025 deelnamen aan een eco-regeling krijgen alsnog de volledige vergoeding uitgekeerd van € 60 voor de categorie brons, € 100 voor de categorie zilver en € 200 voor de categorie goud. Dit maakte demissionair minister Wiersma vrijdag bekend. Ook de basispremie 2025 valt hoger uit dan de € 158 per hectare die de minister eerder aankondigde. De definitieve hoogte van de basispremie wordt in maart bekend gemaakt. LTO heeft zich ervoor ingespannen dat deelnemers aan de eco-regeling alsnog de volledige vergoeding uitgekeerd zouden krijgen. We zijn verheugd dat demissionair minister Wiersma hier een mogelijkheid toe heeft gevonden.

Stimulans om extra stappen te zetten
In juli stuurde minister Wiersma een brief aan de Tweede Kamer over de aanmeldingen GLB 2025 waarin zij aankondigde de tarieven voor de eco-regeling met maximaal 10% te willen verlagen. LTO drong er sindsdien op aan om alternatieven te zoeken en een lagere uitbetaling voor de eco-regeling te voorkomen. Boeren hebben in hun bedrijfsvoering rekening gehouden met de aangekondigde vergoedingen. Achteraf korten is niet terecht.

Wat LTO betreft moeten boeren en tuinders gesteund en gestimuleerd worden om deze extra stappen te zetten en daarvoor een zo eerlijk mogelijke vergoeding ontvangen. Ook om te voorkomen dat de toekomstige deelnamebereidheid afneemt. LTO ziet de grote deelname van agrariërs aan de eco-regeling als een positieve ontwikkeling. Hieruit blijkt de bereidheid van boeren en tuinders om te investeren in duurzamere bedrijfsvoering, mits de extra kosten en opbrengstdalingen die daarmee gepaard gaan, worden vergoed. We zijn dan ook verheugd dat demissionair minister Wiersma alsnog ruimte ziet om de vergoedingen voor eco-regelingen over 2025 volledig uit te betalen. Zoals demissionair minister Wiersma het zelf verwoord in haar Kamerbrief: “Dat is belangrijk voor de betrouwbaarheid van het beleid en bevestigt het belang dat de overheid hecht aan perspectief voor boeren die stappen zetten naar een toekomstbestendige bedrijfsvoering.”

2026 en verder
In 2026 is het budget van de eco-regeling met 50 miljoen euro verhoogd. LTO had hierop aangedrongen, door de overheveling van de eerste naar de tweede pijler gedeeltelijk terug te draaien. Ook in 2027, het laatste jaar van de huidige GLB-periode, is normaal gesproken voldoende budget gereserveerd voor de eco-regeling. Hiermee geeft de minister invulling aan de motie van André Flach (SGP) e.a. die opriep om te zorgen voor consistentie in de hoogte van de vergoedingen voor de eco-regeling en voor voldoende middelen binnen de beschikbare budgetten.

LTO vindt het verheugend dat het nieuwe coalitieakkoord trots en vertrouwen uitstraalt in de innovatiekracht van de land- en tuinbouw, en in het vakmanschap van onze boeren en tuinders. Tegelijkertijd zullen de aangekondigde plannen in de komende jaren grote impact hebben op de agrarische sector. Dat blijkt uit het coalitieprogramma “Aan de slag: bouwen aan een beter Nederland” dat D66, CDA en VVD vandaag presenteerden. ‘Ondanks grote, openstaande punten legt het coalitieakkoord een basis die vertrouwen wekt,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans. Het nieuwe kabinet houdt vast aan doelsturing en benadrukt dat zij toekomstig beleid samen met boeren en tuinders vorm wil geven. ‘Heel terecht en cruciaal voor succes,’ benadrukt Koopmans: ‘Maak van boeren en tuinders je partner in plaats van je gespreksonderwerp. Die handschoen pakken we graag op!’

Investeer in vertrouwen
‘Juist in tijden van verandering is het cruciaal om te investeren in wederzijds vertrouwen,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans: ‘En na een decennium van wispelturig beleid is het ook écht noodzakelijk om dat serieus te nemen. Want de keuzes die de nieuwe coalitie maakt, zullen in de komende jaren grote effecten hebben voor onze boeren en tuinders. Juist daarom vind ik het positief dat de coalitiepartijen er nadrukkelijk voor kiezen om het beleid samen met boeren en tuinders vorm te geven. Zo kunnen we schouder aan schouder werken aan doelen op een manier die haalbaar en realistisch is, en die de sector écht toekomstperspectief biedt.’

Convenant gewasbeschermingsmiddelen
Het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen is daarvan een goed voorbeeld. Koopmans: ‘Het produceren van gezond voedsel en mooi groen met steeds minder middelen is een breed gedeelde wens, maar het is ook topsport. En het is bij uitstek beleid dat niet achter een bureau gemaakt kan worden. Dus heel goed dat het kabinet dit samen met onze telers en tuinders op wil pakken!’

Van het stikstofslot
Om Nederland van het stikstofslot te halen kondigt de coalitie aan de kritische depositiewaarde (KDW) zo snel mogelijk uit de wet te willen halen en te vervangen door een juridisch houdbaar alternatief. Bij een gebleken geborgd reductiepakket wordt zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens ingevoerd. Voor de land- en tuinbouw geldt een reductieopgave van 42-46% in 2035 met een tussendoel in 2030. Deze reductiedoelen worden vertaald naar doelen per gebied en bedrijf. Wij gaan er van uit dat daarbij voortgebouwd wordt op het bouwstenendocument emissiereductie landbouw dat LTO eerder samen met NAJK, provincies, gemeenten en waterschappen opstelde.

Rijk moet regie nemen
LTO vindt het positief dat de Rijksoverheid meer regie wil nemen op het ruimtelijk domein. Voorkomen moet worden dat er te grote verschillen ontstaan tussen provincies bij de regionale uitwerking van landelijk beleid. ‘Uiteraard is maatwerk van groot belang,’ zegt Koopmans: ‘Regio’s verschillen van elkaar en dat moet tot uitdrukking komen in het beleid. Maar dat mag niet leiden tot bestuurlijke willekeur: een provinciegrens mag niet de meest bepalende factor zijn voor het toekomstperspectief van een boer of tuinder.’

Stapeling
Alle economische sectoren, inclusief de land- en tuinbouw, staan voor grote uitdagingen om Europese doelen voor natuur, milieu, water en klimaat te halen. Tegelijkertijd blijven nieuwe doelen vanuit Europa maar verder opstapelen. Het is van belang om deze opgaven in samenhang te blijven bezien. Terecht stelt het coalitieakkoord dat, bij het uitvoeren van de Natuurherstelverordening, een bredere afweging wordt gemaakt met andere belangen. LTO vindt het zorgwekkend dat het kabinet niet toezegt dat bij de implementatie van de nieuwe Natuurherstelverordening een impactanalyse wordt gemaakt voordat maatregelen doorgevoerd worden.

De boer aan het stuur
In het coalitieakkoord kondigt het nieuwe kabinet aan een zonering in te stellen rondom de meest stikstofgevoelige Natura2000-gebieden die nog niet onder de norm zitten, nieuw beleid om grondgebondenheid te versterken en bredere invoering van dierrechten. Het zijn voorbeelden van nieuwe plannen die grote gevolgen zullen hebben voor boeren en tuinders. Voor LTO is het randvoorwaardelijk dat dit beleid zo wordt vormgegeven dat de agrariër zelf aan het stuur staat – met respect voor zijn of haar vakmanschap – en in staat wordt gesteld om keuzes te maken die passen bij het karakter van het eigen bedrijf. Koopmans: ‘Wat een agrariër straks moet doen, moet hij ook kunnen doen: bedrijfsmatig, juridisch en financieel. Daar moeten de middelen uit het stikstoffonds van 20 miljard euro op focussen.

Dierwaardigheid
LTO vindt het positief dat de coalitie aangeeft het Convenant Dierwaardige Veehouderij, de autoriteit en de Algemene maatregel van bestuur (AMvB) in samenhang met elkaar te willen bezien. Maar we maken ons zorgen over het feit dat hiervoor geen financiële middelen worden gereserveerd.

Sociaaleconomisch domein
Het coalitieakkoord zet in op economische groei, investeringen en stabiliteit. Dat is ook voor de land- en tuinbouw van groot belang. Boeren en tuinders zijn ondernemers, vaak gezinsbedrijven en werkgevers, die keuzes maken voor de lange termijn. Voor LTO is het daarom belangrijk dat de uitwerking van het beleid bijdraagt aan een gezond verdienvermogen, behoud van werkgelegenheid en continuïteit van bedrijven. LTO onderschrijft voorstellen van de coalitie om loondoorbetaling bij ziekte meer werkbaar te maken voor werkgevers, met name in het midden- en kleinbedrijf. Alleen met duidelijkheid en voorspelbaarheid kunnen ondernemers blijven investeren en hun bedrijf verder ontwikkelen. Samen met andere partijen in het sociaaleconomisch domein, zoals binnen de SER, zien we goede kansen voor afspraken die zorgen voor duidelijkheid en perspectief voor boeren en tuinders.

In de komende dagen bestuderen we het coalitieakkoord in detail.

Op het Nederland Paviljoen van de Grüne Woche is vandaag het innovatieplein over Nederlandse streekproducten en agrotoerisme officieel geopend door minister Femke Wiersma en staatssecretaris Jean Rummenie (LVVN). Ook vond er een lunch plaats op het innovatieplein met de gedeputeerden en beleidsadviseurs uit diverse provincies en afgevaardigden van LVVN, Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) en LTO. ’s Middags volgt een persbijeenkomst voor de Duitse culinaire/ reisjournalisten waarbij zij het verhaal van Nederlandse streekproducten en agrotoerisme te horen krijgen en de producten kunnen proeven. Vanuit LTO zijn Linda de Groot en Karolien Hupkes beiden bestuurslid vakgroep multifunctionele landbouw, aanwezig.  

Tijdens de lunch informeerden de vakgroepbestuurders de aanwezigen over de inzet van LTO op agrotoerisme. Het gezamenlijke doel is landelijk Nederland onder de aandacht te brengen. Op het innovatieplein vertellen innovatieve streekproducten uit alle provincies het verhaal van het landschap en de regio. Ook online worden Duitstalige bezoekers geïnspireerd om landelijk Nederland verder te ontdekken via de pagina van Entdecke innovative, regionale Produkte aus allen Provinzen. – Holland.com

Samenwerking centraal
Deelname aan de Grüne Woche is één van de activiteiten vanuit de bestaande landelijke samenwerking tussen LTO, NBTC, het ministerie van LVVN, de provincies, WUR en VeKaBo/ In het Groen.

Dit samenwerkingsverband wil de agrarische en toeristische wereld met elkaar verbinden om de ontwikkeling van agrotoerisme en de vitaliteit van het landelijk gebied te versterken. Bezoek aan het platteland kan een waardevolle bijdrage leveren aan de lokale economie, de waardering voor ons landschap en het bewustzijn van de herkomst van ons voedsel. Door vraag naar authentieke, gezonde en lokaal geproduceerde producten te koppelen aan bezoek, ontstaan nieuwe kansen voor korte(re) ketens, een sterker verdienmodel voor agrariërs en een betere verbinding tussen boeren, bewoners en bezoekers.

LTO Nederland noemt de uitspraak die de Raad van State vandaag heeft gedaan over woningbouw en stikstof een positieve en belangrijke stap vooruit in de stikstofcrisis. De Raad van State heeft geoordeeld dat de uitspraak van 18 december 2024 over intern salderen ook van toepassing is op omgevings- en bestemmingsplannen voor woningbouw.

Bij woningbouw is daarmee een passende beoordeling nodig, waarbij gemeenten het bevoegd gezag zijn. Tegelijkertijd heeft de Raad van State verduidelijkt dat gemeenten niet verantwoordelijk zijn voor Natura 2000-beheerplannen en vergunningverlening. Daardoor hoeven zij additionaliteit slechts beperkt te onderbouwen: alleen wanneer in openbare documenten expliciet is vastgelegd dat stikstofruimte nodig is voor natuurdoelen, moet daar rekening mee worden gehouden. Is dat niet het geval, dan blijft intern en extern salderen mogelijk.

Volgens LTO Nederland biedt dit ruimte om vastgelopen woningbouwprojecten weer vlot te trekken. “De Raad van State heeft hiermee een verstandige route gevonden om het knelpunt tussen stikstof en woningbouw te doorbreken,” LTO-Voorzitter Ger Koopmans. “Dit geeft perspectief voor veel nodige woningen.”

Nu ook perspectief voor agrarische vergunningverlening

LTO Nederland benadrukt dat deze stap niet voldoende is. Het is essentieel dat ook de vergunningverlening in de agrarische sector weer op gang komt. Maar ook PAS-melders en andere knelgevallen wachten al jaren op rechtszekerheid.

LTO roept het nieuwe kabinet op om snel werk te maken van noodzakelijke wetsaanpassingen en geborgde emissiereductie, zoals eerder voorgesteld door LTO samen met NAJK en decentrale overheden. “Woningbouw mag niet de enige sector zijn die vooruit kan,” stelt LTO. “Ook agrarische ondernemers hebben recht op perspectief.”

Vandaag kwamen de ministeries van LVVN en VWS met een gezamenlijke brief aan de Tweede Kamer over het advies van de Gezondheidsraad over VGO-III. Het kabinet zet in op vergaande maatregelen voor de geitenhouderij. LTO Geitenhouderij vindt dat deze maatregelen onvoldoende zijn onderbouwd in effectiviteit en proportionaliteit, aangezien een aantoonbare oorzaak voor het verhoogde aantal longontstekingen rond geitenhouderijen ontbreekt. Hoewel emissiereductie van bacteriën op geitenbedrijven wordt genoemd in de Kamerbrief hadden LTO, NGZO en het Platform Melkgeitenhouderij gehoopt dat hun sectorplan meer zou worden omarmd. Het sectorplan sluit aan bij het advies van de Gezondheidsraad over emissiereductie en monitoring.

Zorgvuldige besluitvorming zolang nog te veel onduidelijk is
Er zijn nog onduidelijkheden over de VGO-III-resultaten; een aanwijsbare oorzaak voor extra longontstekingen is niet gevonden. Dat bevestigt de Gezondheidsraad in haar advies.  De geitensector maakt zich zorgen over de nadruk op de genoemde afstandsnormen. Een afstandsnorm werpt extra belemmeringen op voor geitenbedrijven, ook voor de woningbouw en andere maatschappelijke opgaven. Het effect van dergelijke maatregelen is onduidelijk. De sector geitenhouderij wil met haar sectorplan juist aan de slag om te testen welke interventies wél effectief zijn.

Blijf meten
Herhaald epidemiologisch onderzoek is noodzakelijk om trends te volgen en effecten van maatregelen te beoordelen. In de Kamerbrief wordt monitoring als een van de maatregelen genoemd. LTO onderschrijft die maatregel als goed instrument.

Moratoria mogen geen eindstation worden
In de Kamerbrief worden de provincies opgeroepen bestaande geitenmoratoria te handhaven. LTO benadrukt dat moratoria alleen verdedigbaar zijn als overbruggingsmaatregel, totdat effectieve interventies uit het sectorplan zijn geïmplementeerd of totdat er op basis van onderzoek andere conclusies mogelijk zijn.

Sector neemt verantwoordelijkheid
De geitenhouderij heeft haar verantwoordelijkheid genomen door het sectorplan ’Samen bouwen aan vitaal nabuurschap’ te presenteren. Hierin wordt concreet ingezet op emissiereductie, monitoring en onderzoek, langs de lijnen die de Gezondheidsraad adviseert. Voor de totstandkoming van het sectorplan heeft de sector zich mede gebaseerd op de input van een klankbordgroep van onafhankelijke experts in een zogenaamde experttafel Bacteriële Emissies. Deze experttafel is een half jaar geleden al aan de slag gegaan. LTO, NGZO en het Platform Melkgeitenhouderij hoopten dat het sectorplan door het Kabinet meer zou worden omarmd. Nu is het slecht één van de beleidsmatige sporen. De sectororganisaties willen zo snel mogelijk aan de slag met een consortium om de uitvoering van het sectorplan uit te voeren.

Voor boeren en tuinders eindigt 2025 met een nieuwe golf van juridische onduidelijkheid. Het 8^e actieprogramma Nitraatrichtlijn, dat op 1 januari 2026 van start had moeten gaan, is eind vorige week door een meerderheid van de Tweede Kamer afgewezen. Vandaag kwam daar het bericht bovenop dat de Europese Commissie het Nederlandse derogatieverzoek heeft afgewezen. Maar zijn de voorwaarden die aan het oude derogatiebesluit hingen daarmee ook van tafel? LTO-voorzitter Ger Koopmans benadrukt dat boeren en tuinders alwéér niet weten waar ze aan toe zijn en welke regels er voor hen gaan gelden.

LTO heeft de inzet van minister Wiersma voor een nieuwe vorm van derogatie gewaardeerd. Inhoudelijk zijn daar ook goede argumenten voor. Verreweg de meeste bedrijven die gebruik maakten van de derogatie, voldeden aan de waterkwaliteitsnormen. We weten dat juist het verlies van de derogatie negatieve gevolgen kan hebben voor de waterkwaliteit. LTO deelt dan ook de teleurstelling van de minister dat Eurocommissaris Jessika Roswall het nieuwe derogatieverzoek afwijst.

Koopmans: “Dit terwijl lidstaat Ierland vorige maand juist wél een nieuwe derogatiebeschikking heeft gekregen. De voorwaarden die aan die nieuwe Ierse derogatiebeschikking hangen zijn nog niet openbaar gemaakt, maar zullen we zodra dat kan nauwgezet analyseren. En wat de afwijzing van het Nederlandse derogatieverzoek betekent voor de oude derogatie-voorwaarden, daar moet ook snel duidelijkheid over komen. LTO zal zo snel mogelijk een stevige juridische analyse uit laten voeren naar de verschillende stukken en besluiten.” “Maar,” zegt Koopmans afsluitend: “dat boeren en tuinders nu alwéér het jaar afsluiten zonder perspectief en duidelijkheid over de toekomst, is niet goed te praten. Hier moeten de Europese én de nationale politiek snel over de brug komen!”

LTO Nederland heeft een zienswijze ingediend op de ontwerp-Nota Ruimte, die richtinggevend is voor de ruimtelijke inrichting van Nederland tot 2050.
LTO onderschrijft het belang van een integrale visie, maar constateert dat de positie van land- en tuinbouw onvoldoende concreet en juridisch is verankerd.

Als grootste ruimtegebruiker in het landelijk gebied is de sector essentieel voor voedselzekerheid, landschapsbeheer, leefbaarheid en regionale economie.
Toch wordt landbouw in de ontwerp-Nota te vaak gezien als leverancier van ruimte voor andere functies, in plaats van een volwaardige en te beschermen functie.

Gebrek aan juridisch afwegingskader voor landbouwgrond
Volgens LTO ontbreekt een bindend en toetsbaar afwegingskader voor functiewijziging van landbouwgrond. Hoewel zorgvuldig omgaan met landbouwgrond wordt benoemd, zijn er geen duidelijke criteria of juridische waarborgen om hoogwaardige agrarische gronden en productieregio’s te beschermen.
Dit vergroot de onzekerheid voor agrarisch ondernemers en kan leiden tot structureel verlies van productiecapaciteit. Ook voedselzekerheid krijgt onvoldoende aandacht als nationaal belang.

Water en bodem vragen maatwerk
De uitwerking van ‘water en bodem’ is te generiek. Nederland is historisch gezien opgebouwd met technisch waterbeheer en innovatieve bouwwerken (sluizen, dijken, gemalen), die niet terug te zetten zijn of te vervangen zijn door natuurlijke systemen.
Maatregelen zoals peilverhoging, waterberging en grondwateronttrekkingsplafonds hebben grote gevolgen voor agrarische bedrijven, terwijl randvoorwaarden, compensatie en uitvoeringsperspectief ontbreken. LTO pleit voor een regelbaar watersysteem, gebiedsgericht maatwerk en ruimte voor innovatie.

Onbalans tussen landbouw, natuur, economie en energie
Daarnaast ontbreekt een evenwichtige benadering van landbouw, natuur, economie en energie. Nieuwe zoneringen, natuurherstel en energieopgaven leggen grote druk op agrarische gronden en zorgen voor onzekerheid en afwaardering.
LTO vraagt om duidelijke ruimtelijke keuzes, bescherming van landbouwgrond, volledige compensatie bij schade en erkenning van agrariërs als partners in natuur, klimaat en energie.

LTO Nederland roept het kabinet op tot duidelijke nationale regie, heldere governance en expliciete erkenning van land- en tuinbouw als volwaardige en te beschermen functie. Alleen met heldere keuzes en juridische borging is een toekomstbestendige landbouw en een evenwichtige ruimtelijke ordening mogelijk.

LTO zal input blijven leveren bij de afronding van dit traject.