Agrarische Week van de Huisvesting laat zien hoe gemeenten en werkgevers samen oplossingen realiseren

Nederland heeft internationale werknemers hard nodig om groenten, fruit, bloemen en planten te telen en oogsten, maar biedt onvoldoende ruimte om deze mensen fatsoenlijk te huisvesten. Uit een landelijke peiling onder werkgevers in de land- en tuinbouw blijkt dat 71 procent zijn medewerkers het liefst op of nabij het eigen bedrijf huisvest, terwijl de helft van de ondernemers aangeeft dat gemeenten hiervoor weinig tot geen ruimte bieden. Daarmee dreigt de vastgelopen woningmarkt ook een probleem te worden voor de Nederlandse voedselproductie.

Jaarlijks werken naar schatting tussen de 100.000 en 150.000 internationale werknemers in de Nederlandse land- en tuinbouw. Zij spelen een belangrijke rol bij het telen, verzorgen, oogsten en verwerken van producten die dagelijks op tafel komen of hun weg vinden naar consumenten in binnen- en buitenland.

Volgens de organiserende partijen raakt dit vraagstuk niet alleen individuele bedrijven. Helma Vermuë, bestuurder LTO Noord: “Deze mensen zijn onmisbaar voor onze voedselproductie. Dan moeten wij ondernemers ook faciliteren met goed beleid om huisvesting mogelijk te maken. Als werknemers geen goede plek hebben om te wonen, wordt het uiteindelijk ook moeilijker om voldoende mensen te vinden voor de oogst en de productie. Gemeenten die wél ruimte bieden, laten zien dat het kan.”

Het kan wél
Een van die voorbeelden is te vinden in West Betuwe. Fruitteler Erik van Haarlem investeerde in kwalitatieve huisvesting op zijn bedrijf voor tijdelijke medewerkers. Volgens hem is goede huisvesting een belangrijke reden waarom veel medewerkers jaarlijks terugkeren. Ongeveer 70 tot 80 procent van zijn Poolse medewerkers komt ieder jaar opnieuw naar zijn bedrijf. “Als ik ergens tijdelijk zou werken, zou ik ook op een nette en fijne plek willen verblijven.” De gemeente werkte samen met de ondernemer aan een oplossing die past binnen de lokale situatie. Daarmee laat West Betuwe zien hoe maatwerk, leefbaarheid en goed werkgeverschap hand in hand kunnen gaan.

Op weg naar oplossingen: Agrarische week van de Huisvesting
Deze en andere praktijkvoorbeelden staan centraal tijdens de Agrarische Week van de Huisvesting. Tijdens deze week delen gemeenten, werkgevers, huisvesters en experts kennis, ervaringen en succesvolle aanpakken. Het doel is om bestuurders, beleidsmakers en ondernemers te inspireren met oplossingen die bijdragen aan goede huisvesting, een leefbare omgeving én een toekomstbestendige land- en tuinbouw.

De Agrarische Week van de Huisvesting – van 5 tot en met 9 oktober 2026 – valt bewust samen met de Week van Ons Eten. Helma Vermuë: “Tijdens de Week van Ons Eten staan we stil bij de herkomst van ons voedsel. Achter dat voedsel staan ook de mensen die het telen, oogsten en verwerken. Goede huisvesting is daarom niet alleen een woonvraagstuk, maar ook een onderdeel van een sterke en toekomstbestendige voedselketen.”

De Agrarische Week van de Huisvesting is een initiatief van LTO Nederland, LTO Noord, ZLTO, LLTB, Greenports Nederland, NFO, KAVB en andere vaktechnische organisaties uit de sector. De initiatiefnemers roepen gemeenten, provincies, ondernemers en andere betrokkenen op om kennis te delen, van elkaar te leren en samen te werken aan meer kwalitatieve huisvesting voor internationale werknemers.

Meer weten? Kijk op www.werkgeverslijn.nl/agrarischeweekvandehuisvesting voor het programma.

De voorzieningenrechter van de rechtbank Midden-Nederland heeft het verzoek van LTO, POV, Vee&Logistiek en KAVB (de belangenbehartigers) om het Woo-besluit over agrarische gegevens (Woo/2023/066) te schorsen, afgewezen. Daardoor staat het de minister vrij de gevraagde informatie aan Mobilisation for the Environment (MOB) te verstrekken en openbaar te maken. We zijn teleurgesteld over deze uitkomst en maken ons grote zorgen over de gevolgen voor agrarische ondernemers en hun gezinnen.

Oordeel voorzieningenrechter
De rechtbank behandelt in de uitspraak uitvoerig de aangevoerde belangen en beroepsgronden. De voorzieningenrechter oordeelt onder meer dat de collectieve belangenorganisaties belanghebbende zijn en dat geen sprake is van misbruik van procesrecht.

De gevolgde zienswijzeprocedure via een publicatie in de Staatscourant acht de voorzieningenrechter voldoende geschikt en zorgvuldig. De publicatie was volgens de rechter wel verwarrend, omdat daarin werd gesproken over gegevens van “veehouders”, terwijl de openbaarmaking ook akkerbouwers raakt. Ook de brief waarmee derde-belanghebbenden over het Woo-besluit zijn geïnformeerd sloot niet goed aan bij het besluit en vermeldde ten onrechte dat bezwaar in plaats van beroep openstond. Volgens de voorzieningenrechter zijn agrariërs hierdoor echter niet zodanig of onevenredig in hun belangen geschaad dat dit tot schorsing moet leiden.

Inhoudelijk kwalificeert de voorzieningenrechter huisvestingsgegevens, locatiegegevens en dieraantallen als emissiegegevens. Dat een deel van deze informatie eerder openbaar is gemaakt, dat het om historische gegevens gaat of dat gegevens betrekking hebben op oudere huisvestingssystemen, staat volgens de rechter niet aan hernieuwde openbaarmaking in de weg. Gegevens uit de landbouwtelling over landgebruik en gewascodes worden als milieugegevens aangemerkt. Voor die gegevens bestaat ruimte voor een belangenafweging, maar de voorzieningenrechter laat het belang van openbaarheid in dit geval zwaarder wegen dan het belang van agrariërs bij niet-openbaarmaking. Ook de ingeroepen uitzonderingsgronden uit de Wet open overheid leiden volgens de rechter niet tot weigering van openbaarmaking.

Grote impact op agrarische gezinnen
We beseffen hoe groot de impact van deze openbaarmaking is. Naar schatting beschikt circa 50 procent van de agrariërs buiten hun schuld niet over een volledige vergunning voor alle activiteiten. Zij mochten er op basis van het destijds geldende overheidsbeleid op vertrouwen dat daarvoor geen aanvullende vergunning nodig was en hebben vanuit dat uitgangspunt vaak forse investeringen gedaan.

Dat MOB nu gegevens over een lange reeks jaren uit de landbouwtelling en de Gecombineerde opgave kan ontvangen, zorgt voor extra onzekerheid en stress en heeft een diepe impact op agrarische gezinnen. We houden er rekening mee dat MOB de historische gegevens gebruikt om referentiesituaties vast te stellen en de gegevens inzet voor handhavingsverzoeken of verzoeken tot intrekking van vergunningen. Juist tegen de achtergrond van de bestaande vergunningenproblematiek vergroot dit de zorgen op het boerenerf.

Vertrouwen in de overheid onder druk
Agrariërs hebben gegevens in de Gecombineerde opgave steeds aan de overheid verstrekt in de veronderstelling dat daarmee vertrouwelijk wordt omgegaan. Openbaarmaking van gevoelige, tot individuele bedrijven en gezinnen herleidbare informatie zet dat vertrouwen ernstig onder druk. We vinden dat de wetgever en overheid oog moet hebben voor de context waarin deze gegevens zijn verstrekt en voor de reële gevolgen van openbaarmaking.

Maak werk van uitvoering van Kamermoties
We vinden het van groot belang dat de regering uitvoering geeft aan de aangenomen Kamermoties die oproepen tot inzet op herziening van de Europese regels over de openbaarmaking milieu-informatie. Het doel moet zijn dat gevoelige agrarische gegevens uitsluitend op een hoger abstractieniveau openbaar worden gemaakt, zodat deze niet tot individuele boerenbedrijven en -gezinnen zijn te herleiden. Transparantie en bescherming van de persoonlijke en bedrijfsmatige belangen van agrariërs moeten daarbij beter met elkaar in balans worden gebracht.

Nu het verzoek om een voorlopige voorziening is afgewezen, staat de door de belangenbehartigers verzochte voorlopige voorzieningen openbaarmaking niet meer in de weg. We onderzoeken de impact van de nog lopende verzoeken voor voorlopige voorzieningen van andere belanghebbenden (o.a. van individuele agrariërs) op de openbaarmaking. Verder bestuderen we de uitspraak en bespreken op korte termijn met de betrokken partijen en de advocaat welke vervolgstappen nog zinvol en mogelijk zijn.

Lees hier de volledige uitspraak.

NAJK, BoerenNatuur, LandschappenNL, Biohuis en LTO Nederland roepen gezamenlijk op om voldoende structureel budget beschikbaar te stellen voor landbouw, natuur en groenblauwe diensten, passend bij de opgaven die de komende jaren moeten worden gerealiseerd.

Het Nederlandse landschap wordt voor een groot deel beheerd door boeren, tuinders en terreinbeheerders. Naast voedsel- en groenproductie leveren zij belangrijke maatschappelijke diensten. Zoals het versterken van biodiversiteit, bijvoorbeeld door weidevogels te beschermen en het onderhouden van het landschap.

Met de voorstellen voor het EU-budget 2028-2034 en de introductie van NRPP’s (Nationale en Regionale Partnerschapsplannen) verandert de Europese financiering ingrijpend. Lidstaten krijgen meer ruimte voor eigen interpretatie en om nationale prioriteiten te stellen. Zo zit in het NRPP 25% vrije ruimte om door de lidstaten in te vullen. Dat biedt kansen voor maatwerk, maar brengt ook risico’s met zich mee. Met deze voorstellen komen budgetten onder druk, maatschappelijke opgaven gaan dus nog meer met elkaar concurreren en verschillen tussen lidstaten dreigen het gelijke speelveld op Europees niveau voor boeren en tuinders aan te tasten.

Nederland pleit traditioneel voor een kleinere Europese begroting. Dat klinkt aantrekkelijk vanuit het perspectief van de nationale schatkist, maar het is een eigen doelpunt. De Nederlandse economie profiteert enorm van de Europese samenwerking. Vele banen zijn er van afhankelijk. De Nederlandse inzet roept ook de vraag op wie uiteindelijk betaalt voor de maatschappelijke diensten die boeren, tuinders en terreinbeheerders leveren. Boeren- en natuurorganisaties roepen daarom gezamenlijk op om voldoende structureel budget beschikbaar te stellen voor landbouw, natuur en groenblauwe diensten, passend bij de opgaven die de komende jaren moeten worden gerealiseerd. Wij pleiten ervoor om de vrije ruimte maximaal te benutten voor inzet voor landbouw en natuur. Het incidentele stikstoffonds van €20 miljard biedt daarvoor geen structurele oplossing. Wie maatschappelijke prestaties en wettelijke resultaten verlangt, moet ook zorgen voor een stabiele, voorspelbare en meerjarige financiële basis.

De nieuwe Europese financieringsstructuur moet er niet toe leiden dat landbouw, natuur en water met andere nationale prioriteiten én met elkaar gaan concurreren. Nederland moet zich daarom inzetten voor voldoende afzonderlijk budget voor elk deze beleidsterreinen. Daarbij moet ook ruimte worden gecreëerd om groenblauwe diensten daadwerkelijk te kunnen belonen, zodat deze structureel kunnen bijdragen aan het verdienvermogen van agrariërs én aan het realiseren van natuur-, klimaat- en waterdoelen.
Boeren- en natuurorganisaties roepen de Tweede Kamer daarom op tot:

• Een toereikend Europees budget voor landbouw, natuur en water, passend bij de maatschappelijke opgaven en wettelijke verplichtingen;
• Hierbij hoort ruimhartige cofinanciering. De voorstellen van de Europese Commissie bevatten namelijk een verplichte cofinanciering van de diverse maatregelen, zoals voor groenblauwe diensten die agrariërs leveren;
• Het realiseren van een krachtig GLB dat groenblauwe diensten niet alleen kostendekkend vergoedt, maar als volwaardig onderdeel van het verdienmodel kan belonen;
• Een zelfstandig en herkenbaar budget voor natuur en water, voor investeringen in natuurgebieden, watersystemen, hydrologisch herstel en klimaatbestendige landschappen;
• Tijdige en structurele betrokkenheid van boeren-, natuur-, landschaps- en milieuorganisaties bij de voorbereiding, uitvoering en monitoring van het Nederlandse NRPP. Als 2028 te snel komt, moet er snel duidelijkheid komen over een verlenging van de huidige regelingen.

Een toekomstbestendig landelijk gebied vraagt om langjarige keuzes en structurele financiering. Een gezonde en concurrerende agrarische sector, sterke biodiversiteit, schoon en voldoende water en een klimaatbestendig landschap zijn geen concurrerende ambities, maar versterken elkaar. Een volwaardige beloning van maatschappelijke prestaties versterkt het verdienvermogen van boeren en stelt hen in staat om structureel bij te dragen aan natuur-, klimaat- en waterdoelen.

Dit is een gezamenlijke oproep van NAJK, BoerenNatuur, LandschappenNL, Biohuis en LTO Nederland.

De Tweede Kamer heeft 8 september jl. meerdere moties aangenomen over het wolvenbeleid. Daarmee zet zij een belangrijke stap naar meer landelijke regie en meer mogelijkheden voor provincies en veehouders om op te treden. LTO Nederland is positief over deze ontwikkeling.

De Kamer wil onder andere meer aansluiting bij de Duitse aanpak. Ook moet er meer duidelijkheid komen over de Centraal-Europese wolvenpopulatie, landelijke regels voor preventie en schadevergoeding en mogelijkheden om sneller in te grijpen als wolven voor problemen zorgen. Daarmee erkent de Kamer dat de verschillen tussen provincies in regels, ondersteuning en uitvoering voor veehouders vaak onduidelijk zijn.

Daarnaast zijn moties aangenomen om wolven beter te volgen, structureel aanvallende roedels in kaart te brengen en maatregelen eenvoudiger uit te voeren. Deze voorstellen sluiten aan bij de wensen van provincies en veehouders, die al langer vragen om meer duidelijkheid en handelingsruimte.

Volgens LTO is de uitwerking van de plannen nu belangrijk. Veehouders mogen niet te maken krijgen met regels die in de praktijk moeilijk uit te voeren zijn. Als er een landelijke norm voor preventie komt, moet die uitgaan van een redelijke inspanning van veehouders. Daarbij moet rekening worden gehouden met verschillen tussen gebieden en moet maatwerk mogelijk blijven.

LTO blijft daarnaast van mening dat de kosten van de aanwezigheid van de wolf niet bij individuele veehouders mogen terechtkomen. Preventiemaatregelen, schade en extra werkzaamheden brengen kosten met zich mee. Daarvoor is een structurele en uitvoerbare oplossing nodig.

LTO roept het kabinet op om de aangenomen moties in samenhang uit te werken. Dat moet leiden tot een landelijk, duidelijk en juridisch houdbaar wolvenbeleid dat in de praktijk goed werkt. Alleen dan krijgen provincies en veehouders de duidelijkheid en ondersteuning die zij nodig hebben.

Maandag 8 september bracht LTO-voorzitter Ger Koopmans een bezoek aan Stal ’s-Gravenweg in Vogelenzang. De pensionstal van Rutger en Petra van der Peet bevindt zich in een complexe situatie tussen twee Natura 2000-gebieden.

Naast Ger Koopmans namen namens LTO Nederland ook Matthijs Maat, voorzitter van de landelijke vakgroep Paardenhouderij, en Kim Harting, strategisch beleidsadviseur Paardenhouderij, deel aan het werkbezoek. Verder waren Michael Dobbe (voorzitter LTO Duin- en Bollenstreek), Bas Duineveld (bestuurder LTO Duin- en Bollenstreek), Huub Adank (voormalig boswachter bij Waternet) en Carmen Hartendorf (jurist bij Lexquis en vertegenwoordiger van grondeigenaren aan de gebiedstafel Zuid-Kennemerland) aanwezig om het gesprek aan te gaan met elkaar.

Tijdens het bezoek ging Ger in gesprek met de ondernemers en andere betrokkenen over de ontwikkelingen in het gebied, de vergunningverlening en de toekomst van de polder waarin Stal ’s-Gravenweg is gevestigd. De pensionstal ligt tussen twee Natura 2000-gebieden die de provincie via het Natuurnetwerk Nederland (NNN) met elkaar wil verbinden. Deze plannen hebben grote gevolgen voor de ontwikkelingsruimte van het bedrijf en zorgen voor onzekerheid over de toekomst van de onderneming. Het proces met de provincie verloopt moeizaam, waardoor agrarische ondernemers in het gebied nog altijd onvoldoende duidelijkheid hebben over hun toekomstperspectief.

Het werkbezoek maakte duidelijk hoe complex de opgaven in dit gebied zijn en welke impact ruimtelijke ontwikkelingen, natuurbeleid en vergunningstrajecten kunnen hebben op bestaande bedrijven. Voor LTO Nederland was het waardevol om de situatie ter plaatse te ervaren en het gesprek met de ondernemer aan te gaan. In het gesprek is benadrukt dat een zorgvuldige afweging nodig is tussen natuurdoelen en de belangen van ondernemers, zodat bedrijven die al jarenlang bijdragen aan de leefbaarheid en het beheer van het gebied ook in de toekomst perspectief houden.

De eerste belangrijke datum uit het Programma Maatwerk PAS-melders is dichtbij. Neemt u al deel en ontbreken nog verificatiegegevens? Lever deze vóór 1 oktober 2026 aan bij de provincie of behandelende omgevingsdienst. LTO roept leden op hun dossier te controleren en ontvangst en volledigheid schriftelijk te laten bevestigen. Wie al positief is geverifieerd, hoeft zich niet opnieuw aan te melden. PAS-melders zijn buiten hun schuld in deze situatie beland, toch is deze handeling noodzakelijk. Tijdig aanvullen van de informatie is nodig om hun deelname aan het programma veilig te stellen.

Uiterlijk 15 januari 2027 informeert de provincie de betrokken PAS-melders schriftelijk over het verificatieresultaat. Een positieve verificatie bevestigt deelname aan het programma, maar is nog geen vergunning. Voor schadevergoeding geldt een afzonderlijke beoordeling; verificatie geeft geen automatisch recht op vergoeding. Bewaar daarom facturen en bewijsstukken van kosten en schade.

Het nieuwe Programma Maatwerk PAS-melders is anders dan het vorige legalisatieprogramma. Naast vergunningverlening met beschikbare stikstofruimte wordt nu breder naar maatwerkoplossingen gekeken omdat er weinig stikstofruimte beschikbaar is voor vergunningen. Bovendien moet de overheid aantonen dat die ruimte niet nodig is om de natuur te herstellen of achteruitgang te voorkomen. Door de insteek op maatwerk wordt een actievere rol van de PAS-melder zelf verwacht.

Het programma vraagt deelnemers vóór 1 maart 2028 bij de provincie een plan in te dienen om hun bedrijfsvoering in een legale situatie te brengen, desgewenst met hulp van een zaakbegeleider. Mogelijkheden zijn innovatie, emissiereductie, extensivering, salderen, verplaatsing of vrijwillige beëindiging. Het verschilt per bedrijf wat er mogelijk is. Een concreet plan kan helpen bij het afwijzen van een handhavingsverzoek, maar dit moet de provincie afzonderlijk per geval onderbouwen.

LTO vindt overigens dat de door de overheid ingezette aanpak nog onvoldoende zekerheid op legalisatie biedt. De overheid blijft verantwoordelijk voor het mogelijk maken van legalisatie. LTO vraagt een werkend vergunningstelsel, duidelijkheid over financiering en een afdwingbaar tijdpad voor PAS-melders en interimmers. Vrijwillige beëindiging mag geen uitweg worden voor een vastgelopen vergunningstelsel. De overheid moet haar legalisatiebelofte waarmaken. Daarvoor brengen we voorstellen in bij de stikstofaanpak van het Rijk en de provincies.

Verscholen in de budgetvoorstellen van LVVN staan verschillende maatregelen die belangrijk zijn voor het nieuwe GLB. Positief is een structurele budgetverhoging voor de eco-regelingen met 50 miljoen euro. Een lobbysucces waar LTO lang voor gepleit heeft. We waarderen ook de extra vestigingssteun voor jonge boeren en tuinders. Kritisch zijn we op de vrijval van 12 miljoen euro voor de brede weersverzekering. We vragen het kabinet en de Kamer om die laatste maatregel terug te draaien.

Jonge boeren
Positief is onder andere de extra vestigingssteun voor jonge boeren en tuinders tot en met 2035. Dit moet landen in het nieuw GLB, waarbij het Nederlandse geld dat de coalitie vrijmaakt cofinanciering is voor het geld uit Brussel. Hoe dit na 2027 vorm krijgt, is nog onduidelijk. Voor LTO is steun aan jonge boeren en tuinders een speerpunt in de belangenbehartiging.

Eco-regelingen
Positief is ook de bevestiging dat vanaf 2026 structureel 50 miljoen euro extra beschikbaar komt voor de eco-regeling, waardoor problemen met de financiering waarschijnlijk voorkomen worden. De afgelopen jaren dreigden door de hoge deelname van boeren financiële tekorten, die steeds ad hoc opgelost moesten worden. LTO heeft gepleit voor ophogen van het budget voor de eco-regeling. Het is namelijk positief dat boeren hier aan mee willen doen.

Brede weersverzekering
Opvallend is de vrijval van 12 miljoen euro die oorspronkelijk gereserveerd was voor de brede weersverzekering. Hier doen nu bijna 3000 agrariërs, vooral groenten- en fruittelers, boomkwekers en akkerbouwers aan mee. Maar op dit moment blijkt dat de maximale premiesubsidie van 67% steeds niet gehaald wordt door een tekort aan financiering. Achteraf krijgen deelnemers te horen dat de premiesubsidie veel lager uitvalt. Het is dus een raadsel waarom de vrijval van 12 miljoen euro niet ingezet kan worden om de deelname aan de brede weersverzekering te stimuleren. De brede weersverzekering wordt belangrijker dan ooit, gezien de klimaatverandering en zou dus beter gefinancierd moeten worden.

Budget
Uit de Rijksbegroting blijkt dat de regering rekening houdt met een hogere afdracht aan de Europese Unie. Hoe dit uiteindelijk uitpakt hangt af van de onderhandelingen over het Europese budget voor de jaren 2028-2034. De Nederlandse regering wil de afdracht aan Brussel beperken, en daarmee dus ook bezuinigen op het GLB. Andere lidstaten, zoals Frankrijk, blijven vasthouden aan een goed gefinancierd landbouwbeleid na 2027. In de begrotingsvoorstellen wordt daarover weinig gezegd. De discussie hierover is volop bezig in Brussel; LTO lobbyt in Europees verband voor behoud van het huidige GLB-budget.

Vanavond publiceerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) haar reflectie op het stikstofpakket van het kabinet. Het PBL concludeert dat een generieke korting op productierechten van 5 tot 10% ‘vooralsnog nodig is’ voor doelbereik. Maar terecht zegt het PBL ook dat het risico van een generieke korting funest is voor boeren: geen enkele boer kan investeren in de toekomst van het bedrijf als onzeker is of dat bedrijf in de toekomst alsnog gedwongen moet krimpen. Het spreken over generieke krimp is onnodig, werkt averechts en is voor LTO onbespreekbaar. Koplopers moeten beloond worden; niet afgeremd door spookbeelden over gedwongen krimp. We vertrouwen erop dat de regering nogmaals bevestigt dat dit niet nodig is.

Onzekerheid
Bij publicatie van het stikstofpakket benadrukte LVVN-minister Van Essen dat veel maatregelen verder uitgewerkt moeten worden. In de doorrekening van het PBL zijn deze maatregelen – zoals de invulling van zonering, de Veluweaanpak en de inzet op veldemissies – niet (of onvoldoende) meegenomen in de rekensommen. Op basis van die onvolledige set aan doorrekenbare maatregelen concludeert het PBL dat de stikstofdoelen binnen bereik komen, maar dat er een gat resteert. De sommenmakers van het PBL vegen die onzekerheid op één hoop: generieke korting. Een betekenisloze rekensom.

Meer mogelijkheden
Het raakt aan een belangrijke reden waarom LTO aan tafel zit en eist dat de plannen verbeterd worden. Boeren moeten meer mogelijkheden krijgen waaruit zij kunnen kiezen om de stikstofdoelen te halen. Meer maatregelen moeten concreet uitgewerkt worden. Er moeten, zo snel mogelijk, meer stalvloeren en -systemen beschikbaar komen die positief inrekenbaar en vergunbaar zijn. Al die maatregelen bij elkaar moeten ervoor zorgen dat boeren vanuit vakmanschap en ondernemerschap keuzes kunnen maken die passen bij het eigen bedrijf.

LTO heeft steeds benadrukt dat de stikstofaanpak pas geslaagd is als die aan drie basisvoorwaarden voldoet: 1) geen enkele boer die wil investeren in de toekomst van het bedrijf moet gedwongen worden om te stoppen, 2) boeren moeten ruimte krijgen om keuzes te maken die passen bij het eigen vakmanschap en het karakter van het eigen bedrijf, en 3) iedere boer die stappen wil zetten, moet perspectief hebben op een toekomstbestendigheid bedrijf waarmee een goede boterham verdiend kan worden.

Niemand is gehouden aan het onmogelijke
De PBL-reflectie laat zien dat het voldoen aan de normen en regels uit het stikstofpakket grote inspanningen van boeren vraagt die, in de woorden van het PBL: ‘niet voor alle bedrijven financieel haalbaar zijn’. Tegelijkertijd heeft de minister bij de presentatie van het stikstofpakket meermaals benadrukt dat niemand gehouden is aan het onmogelijke. Wat LTO betreft moet het stikstoffonds van 20 miljard euro dan ook prioriteit geven aan het financieel ondersteunen van boeren die emissiebeperkende maatregelen en/of aanpassingen in de bedrijfsvoering willen nemen. Dit budget moet zo geoormerkt worden dat boeren die willen investeren in extensivering, managementmaatregelen, innovatieve technieken of stalaanpassingen daarbij geholpen worden en daartoe in staat worden gesteld. Voor LTO was, is en blijft dat een prioriteit in onze gesprekken met het ministerie.

Rechtszekerheid
Als de overheid van boeren vraagt om te investeren in een toekomstbestendig bedrijf, dan moeten zij de zekerheid hebben dat zij ook vergunningen krijgen (en houden!) om die stappen te kunnen zetten. Zowel de Bouwsteen Emissiereductie als de Kamerbrief van 26 juni stelt dat provincies zo snel mogelijk plannen moeten opleveren waarmee additionaliteit wordt onderbouwd. Daarmee kan vergunningverlening weer los komen. LTO werkt graag met alle provincies samen om deze plannen uiterlijk 31 december van dit jaar op te leveren.

Boeren mogen afgerekend worden op datgene waarop zij invloed hebben: hun stikstofuitstoot. Niet op de stikstofneerslag op natuurgebieden kilometers verderop, en niet op de hele mix aan drukfactoren die bij elkaar bepalend zijn voor de staat van de natuur. Zoals het PBL ook aanstipt, is het daarbij wezenlijk hoe de ‘additionaliteitsvereiste’ wordt ingevuld. Boeren kunnen en mogen niet verantwoordelijk worden gemaakt voor KDW-doelen, voor andere drukfactoren en voor de kwaliteit van het natuurbeheer. Additionaliteit wordt wat LTO betreft ingevuld op basis van de emissiereductie uit het stikstofpakket. Op die basis moet vergunningverlening weer mogelijk worden. Voor deze cruciale onderwerpen laat de PBL-reflectie zien dat de stikstofaanpak verder uitgewerkt en verbeterd moet worden. Daar willen we vanuit LTO in de komende periode maximaal op inzetten.

LTO Nederland heeft gereageerd op de consultatie van de Uitvoeringswet Natuurherstelverordening. Natuurherstel moet worden uitgevoerd met oog voor een vitale economie, voedselproductie, woningbouw, energievoorziening, infrastructuur en een leefbaar landelijk gebied.

Nederland heeft al een uitgebreid stelsel voor natuurbescherming en natuurbeheer, waaronder Natura 2000, de Vogel- en Habitatrichtlijn, het Natuurnetwerk Nederland en bestaande beheer- en herstelprogramma’s. Ook is de afgelopen decennia veel geïnvesteerd in natuurontwikkeling en natuurherstel.
LTO vindt daarom dat eerst duidelijk moet zijn wat bestaand beleid al oplevert, welke resterende Europese opgave er nog is en waarom nieuwe regels nodig zijn.

De Uitvoeringswet moet niet leiden tot een nieuwe algemene laag van natuurregels. Nieuwe bevoegdheden of beperkingen zijn alleen aanvaardbaar als zij noodzakelijk, effectief, evenredig, uitvoerbaar en financieel gedekt zijn. Waar meerdere maatregelen hetzelfde ecologische resultaat kunnen bereiken, moet worden gekozen voor de maatregel die de meeste ruimte laat voor bestaand gebruik, investeringen, voedselproductie en ondernemerschap.

LTO vraagt daarnaast om een scherp onderscheid tussen wat in de Uitvoeringswet moet worden geregeld en wat thuishoort in het Natuurplan, lagere regelgeving en gebiedsbesluiten. Keuzes over maatregelen, gebieden, financiering en landbouwkundige gevolgen mogen niet vooruitlopend juridisch worden vastgezet. Voor boeren en tuinders zijn rechtszekerheid, ontwikkelruimte en vergoeding cruciaal. Bestaande agrarische natuurprestaties moeten volledig meetellen. Vrijwillige inzet via agrarisch natuurbeheer, natuurinclusieve landbouw of KPI’s mag niet achteraf veranderen in een wettelijke ondergrens zonder passende beloning.

LTO vraagt het kabinet daarom om de wet aan te passen: geen nationale koppen, geen onnodige stapeling van regels, bescherming van bestaande rechten en investeringen, en vooraf duidelijkheid over impact, financiering en compensatie.

“De boosheid wordt, hoe langer je erover nadenkt, alleen maar groter. Dit kan niet in een rechtsstaat.” Zo reageert LTO-voorzitter Ger Koopmans op het voornemen van Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant om de rechtsgeldige natuurvergunningen van vijf Brabantse pluimveehouders in te trekken naar aanleiding van intrekkingsverzoeken van Mobilisation for the Environment (MOB): “Ondernemers die jarenlang keurig meewerken, investeren en hun uitstoot aantoonbaar terugdringen, worden nu door hun eigen overheid in de steek gelaten. Dat is onacceptabel.”

Wie meewerkt, mag niet worden afgestraft
De vijf getroffen ondernemers waren juist in opdracht van de rechter met een plan richting de provincie gekomen om hun emissies nog verder terug te dringen. “Deze boeren doen precies wat de overheid van hen vraagt: meebewegen, reduceren, investeren. Al maandenlang liggen er vergaande reductieplannen van de ondernemers bij de provincie die daar taal noch teken over heeft gegeven. Onbestaanbaar!”, zegt Koopmans: “En dan wordt alsnog je vergunning afgenomen. Dat is aan niemand uit te leggen. Wie ondernemers vraagt te investeren in een oplossing, moet hen ook rechtsbescherming bieden zolang zij aantoonbaar aan die oplossing werken.” LTO Nederland roept Gedeputeerde Staten op om náást de ondernemers te gaan staan in plaats van tegenover hen: verdedig de reductieplannen in de rechtszaal en werk niet zelf mee aan het intrekken van rechtsgeldige vergunningen.

Geen incident, maar een landelijk gevaar
Voor LTO Nederland reikt het Brabantse besluit veel verder dan deze vijf bedrijven. “Dit is geen Brabants probleem, dit is een landelijk probleem”, aldus Koopmans. Ook in andere provincies liggen reeds tientallen verzoeken van MOB, en boeren en tuinders door het hele land maken zich grote zorgen. “Als een provincie rechtsgeldige vergunningen zomaar kan intrekken, is geen enkele ondernemer in Nederland nog zeker van zijn bedrijf. En dit raakt niet alleen de landbouw: ook duizenden niet-agrarische bedrijven in Nederland lopen hetzelfde risico. Daarmee wordt het vertrouwen ondergraven waarop het nieuwe stikstofbeleid en alle gebiedsprocessen zouden moeten worden gebouwd.”

Minister spreekt zichzelf tegen
Scherpe kritiek heeft LTO Nederland ook op de reactie van minister Van Essen (LVVN). De minister heeft geen enkele formele rol in het besluit van de provincie, maar sloot zich er nog geen uur na de bekendmaking publiekelijk bij aan. “Onbegrijpelijk”, noemt Koopmans dat: “De minister vraagt met de kabinetsbrief van 26 juni om vertrouwen van boeren, provincies en gebiedsprocessen. Dan kun je niet accepteren dat vergunningen worden ingetrokken van ondernemers die juist op dat beleid anticiperen. Daarmee spreekt de minister zijn eigen beleid tegen.” LTO Nederland eist dat de minister publiekelijk uitspreekt dat het intrekken van rechtsgeldige vergunningen van ondernemers – die aantoonbaar uitvoering geven aan de stikstofaanpak – onacceptabel is. En dat hij alle beschikbare bestuurlijke en juridische middelen inzet om dit te voorkomen.

Volledige steun aan de getroffen ondernemers
LTO Nederland staat pal achter de vijf Brabantse pluimveehouders en achter ZLTO, en steunt alle andere ondernemers die met vergelijkbare handhavings- of intrekkingsverzoeken worden geconfronteerd. “We laten onze mensen niet vallen”, benadrukt Koopmans. “De LTO-familie staat naast deze ondernemers en hun gezinnen en zal juridische stappen tegen een intrekkingsbesluit waar mogelijk ondersteunen.” LTO Nederland ziet uit naar de extra vergadering van Provinciale Staten van Noord-Brabant op 14 augustus en verwacht dat de politiek daar haar verantwoordelijkheid neemt.

“Boeren willen vooruit en nemen hun verantwoordelijkheid. Dan mag de overheid hen niet in de rug aanvallen. Een betrouwbare overheid doet wat zij zegt — en dat betekent: bescherm de ondernemers die leveren”, besluit Koopmans.

Twee weken geleden publiceerde LVVN-minister Van Essen de kabinetsplannen voor landbouw, stikstof en natuur. Sindsdien organiseerden LTO Nederland, LTO Noord, ZLTO en LLTB vijf grote regiobijeenkomsten in Apeldoorn, Drachten, Den Bosch, Breukelen en Baexem. Ongeveer 1.500 LTO-leden bezochten de bijeenkomsten om vragen te stellen, zorgen te delen en de LTO-bestuurders richting mee te geven voor vervolggesprekken met het kabinet en de provincies.

Ondanks regionale verschillen was de boodschap opvallend eensluidend. Boeren en tuinders zijn boos en maken zich grote zorgen over de gevolgen voor hun bedrijf, hun ontwikkelmogelijkheden en de toekomst van hun gezin en opvolgers. Cruciale onderdelen van de stikstofaanpak, zoals de voorgestelde zonering en de omgang met grondgebondenheid, stuitten op massaal onbegrip én verzet. De boodschap aan LTO-bestuurders was helder: die onderdelen moéten anders. Tegelijkertijd was er tijdens alle bijeenkomsten ook een sterke wens om met feiten, argumenten en goed onderbouwde alternatieven invloed uit te oefenen op de verdere uitwerking van het beleid.

Grote zorgen over zonering en grondgebondenheid
Veruit de meeste vragen gingen over zoneringen en beperkende maatregelen rond Natura2000-gebieden, in beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Er is veel onduidelijkheid over nut en noodzaak van deze zones, aangezien stikstofsneerslag over afstanden boven 250 meter niet meer echt herleidbaar is tot een bron. Met name in gebieden waar veel bedrijven en landbouwgrond binnen toekomstige zones vallen, leven grote zorgen over waardeverlies van grond, beperkingen bij bedrijfsontwikkeling en onzekerheid voor de volgende generatie. Verschillende leden droegen voorbeelden aan die zichtbaar maakten hoe groot de impact regionaal kan zijn. Daarbij werd gewezen op honderden bedrijven en tienduizenden hectares landbouwgrond die mogelijk geraakt worden. In alle bijeenkomsten was de oproep om ervoor te zorgen dat deze zones doelmatig en efficiënt worden uitgewerkt: Zo klein mogelijk, met ruimte voor maatwerk, rekening houdend met de ligging van stikstofgevoelige habitats binnen Natura2000-gebieden.

Ook de voorgestelde norm voor grondgebondenheid van 2,6 GVE per hectare riep veel vragen op. Melkveehouders vragen zich af waarom zij aan deze norm gehouden worden als zij aan kunnen tonen dat ze de doelen voor waterkwaliteit aantoonbaar halen. Het feit dat het kabinet bij de uitwerking van grondgebondenheid afwijkt van wat ze zelf in het regeerakkoord heeft afgesproken (een eenvoudige norm óf doelsturing) bevestigt voor veel leden het beeld van een onbetrouwbare overheid die er gemakkelijk voor kiest om afspraken met de agrarische sector zonder tekst of uitleg te schenden. Ieder draagvlak ontbreekt voor deze maatregelen, die niet gericht zijn op emissiereductie maar uitsluitend op platte krimp.

Innovatie als onderdeel van de oplossing
Ook de bedrijfsemissienorm van 0,164 kg NH3 per kilo fosfaat leidt tot veel vragen onder melkveehouders. Duidelijk is dat boeren die norm niet kunnen halen door scherpe keuzes te maken in het voerspoor en voor maximale weidegang te kiezen. Voor veel ondernemers lijkt het onvermijdelijk om daarbovenop ook voor innovaties en technische maatregelen te kiezen. Daarbij leven er vragen over de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en praktische uitvoerbaarheid van die technische oplossingen.

Tijdens de bijeenkomsten werd breed erkend dat innovatie noodzakelijk blijft. Tegelijkertijd werd ook duidelijk dat veel leden vinden dat technologische oplossingen alleen onvoldoende zijn om de volledige opgave te realiseren. De discussie draaide daarom niet alleen om techniek, maar vooral om de vraag hoe ondernemers zelf regie houden op hun toekomst.

Provincies worden bepalend
Een belangrijke conclusie van de regiobijeenkomsten is dat de discussie niet eindigt bij de landelijke plannen. Veel onderdelen van de stikstofaanpak moeten nog worden uitgewerkt in provinciaal beleid. Daardoor verschuift een belangrijk deel van het speelveld naar de provincies en waterschappen.

Leden riepen LTO daarom op om niet alleen in Den Haag stevig te blijven ageren tegen de plannen, maar juist ook provinciaal te investeren in de uitwerking van het beleid. Daarbij werd meermaals benadrukt dat boeren en tuinders zelf met alternatieven en gebiedsgerichte voorstellen kunnen en moeten komen. LTO-voorzitter Ger Koopmans kondigde aan dat LTO Nederland samen met de regionale LTO-organisaties ‘gebieds-teams’ in wil stellen die per gebied actief sturen op maatwerk, werkbare oplossingen en behoud van toekomstperspectief.

Steun voor de koers, maar ook een duidelijke oproep aan LTO
Naast de plannen van het kabinet was ook de rol van LTO zelf een terugkerend onderwerpen in de verschillende bijeenkomsten. Veel leden waarderen de inzet aan de overlegtafels, maar vroegen nadrukkelijk of LTO niet steviger oppositie zou moeten voeren tegen onderdelen van de plannen. In alle regio’s klonk de behoefte aan zichtbare resultaten en krachtige belangenbehartiging. Tijdens verschillende bijeenkomsten kwam die discussie scherp naar voren toen leden vroegen of het niet tijd was om harder actie te voeren.

Tegelijkertijd was er in elke zaal ook begrip voor het feit dat resultaten worden geboekt via politieke beïnvloeding en het bouwen van meerderheden. Protest levert op zichzelf geen vergunningen op, en blijvende invloed wordt uiteindelijk vooral via argumenten en politieke druk bereikt. Hoe begrijpelijk de behoefte ook is om als sector een duidelijke streep te trekken en het plan ‘door te scheuren’.

De boodschap aan LTO was helder: blijf zichtbaar, blijf stevig invloed uitoefenen, blijf verbeteringen afdwingen en zorg ervoor dat ruimte voor ondernemerschap, bedrijfsontwikkeling en opvolging behouden blijft. Leden vragen van LTO een combinatie van strijdbaarheid, realisme en resultaatgerichtheid, met als uiteindelijk doel een toekomstbestendige landbouwsector mét perspectief voor boeren en tuinders.

Hoewel de stikstofaanpak tijdens alle bijeenkomsten zeer kritisch werd ontvangen, was er ook aandacht voor de positieve elementen die in het plan zitten. Zoals het invoeren van een rekenkundige ondergrens, waardoor het grootste deel van de PAS-melders en interimmers gelegaliseerd kan worden. Over het feit dat handhavingsverzoeken voor PAS-melders met dit pakket kunnen worden afgewezen. Over het verwijderen van de Kritische Depositiewaarde uit de wet. Over het (te trage!) loskomen van vergunningverlening. En over het feit dat ook natuurherstel in de toekomst geborgd en afrekenbaar wordt.

Terugblik
“Kortom: werk aan de winkel”, concludeert LTO-voorzitter Ger Koopmans in zijn tergblik op de bijeenkomsten: “Met de politiek, in de regering, in de Tweede en Eerste Kamer, met provinciale en gedeputeerde staten in de 12 provincies en met waterschapbestuurders gaan en blijven we indringend spreken voor verandering van de plannen. Ook is er contact met andere landbouworganisaties om verschillen te overbruggen en zoveel mogelijk samen op te trekken. We blijven dag en nacht voor de belangen van onze leden en hun gezinnen opkomen!”

Het Rijk en de zeven weidevogelprovincies hebben een Afsprakenkader Aanvalsplan Grutto ondertekend om het herstel van de grutto te versnellen. De aanpak richt zich op 35 kansrijke leefgebieden, met meer samenhang tussen waterbeheer, agrarisch natuurbeheer en predatiebeheer. Ook wordt gesproken over langjarige beheercontracten voor boeren binnen het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer.

LTO onderschrijft dat herstel van de grutto belangrijk is. De grutto hoort bij het Nederlandse boerenland en veel boeren zetten zich al jarenlang in voor weidevogels. Tegelijk roept het afsprakenkader zorgen op. Door de Europese inbreukprocedure over de Vogelrichtlijn is de bestuurlijke druk en het afbreukrisico in de uitvoering erg groot. Juist daarom moet worden voorkomen dat haast leidt tot afspraken die op papier goed lijken, maar in de praktijk onvoldoende of niet uitvoerbaar zijn.

Voor boeren kan het afsprakenkader potentieel veel betekenen. In gruttogebieden kan de druk toenemen om mee te doen aan zwaar weidevogelbeheer, zoals later maaien, plas-dras, kruidenrijk grasland, hogere waterpeilen en extensiever beheer. Dat biedt kansen áls daar langjarige zekerheid en een eerlijke vergoeding tegenover staan. Maar het kan ook grote gevolgen hebben voor bedrijfsvoering, ruwvoerwinning, pacht, grondwaarde, investeringsruimte en gezinsinkomen. De effecten verschillen sterk per regio. In veenweidegebieden spelen andere vragen rond waterpeil en bodem dan in klei- of gemengde gebieden. Ook predatiedruk, ganzenproblematiek, verkaveling en samenwerking met terreinbeheerders verschillen per gebied. Eén landelijke blauwdruk werkt daarom niet.

LTO vindt het positief dat waterbeheer, agrarisch natuurbeheer en predatiebeheer in samenhang worden genoemd. Maar hectares aanwijzen leidt niet vanzelf tot herstel. Daarvoor moeten de ecologische randvoorwaarden kloppen: open grasland, voldoende voedsel, bodemleven, plas-dras, rust, goed waterbeheer en effectieve predatieaanpak. Zonder die voorwaarden ontstaat papieren natuurherstel, terwijl boeren wel met zwaardere verwachtingen worden geconfronteerd. LTO deelt daarom de zorgen van BoerenNatuur dat het afsprakenkader nog te veel bestaat uit intenties en procesafspraken. Financiële garanties, harde deadlines, een concreet verdienmodel en de rol van collectieven zijn niet of nog onvoldoende uitgewerkt. Als collectieven, die straks de uitvoering moeten dragen, niet volwaardig zijn meegenomen, is de uitvoerbaarheid van het afsprakenkader onzeker.

Voor LTO is helder: boeren en collectieven moeten vanaf het begin aan tafel zitten. Deelname moet vrijwillig blijven en juridisch worden geborgd. Er mogen geen nieuwe claims op landbouwgrond ontstaan via gebiedsprogramma’s, waterpeilbesluiten of provinciale regels. Boeren die bijdragen aan gruttoherstel moeten langjarig en concurrerend worden beloond, ook voor opbrengstderving, extra arbeid en bedrijfsrisico’s. Daarnaast waarschuwt LTO voor een te eenzijdige focus op de grutto. Agrarische natuur omvat ook akkervogels, landschapselementen, insecten, bodem, waterkwaliteit en andere opgaven. Extra middelen mogen niet volledig door één dossier worden opgeslokt.

LTO wil meewerken aan herstel van de grutto, maar alleen via een aanpak die werkt voor natuur én landbouw: vrijwillig, eerlijk beloond, regiospecifiek, ecologisch effectief en zonder nieuwe juridische druk op boerenland.