Op vrijdag 30 oktober bezochten collega’s van het team sociaaleconomisch, samen met algemeen directeur Coen van Rooyen, de Aeres Hogeschool in Dronten. Een mooie gelegenheid om kennis te maken met het agrarische onderwijs en ondernemerschap én vooral met de studenten die straks aan de slag gaan in onze sector.

We werden verwelkomd door docenten Wilma Hamoen en Eric van Dijken, faculteitsdirecteur Jolanda Berntsen, en een aantal studenten die ons meenamen in de verschillende opleidingen aan Aeres Hogeschool. Studenten aan de Aeres Hogeschool werken aan praktische vraagstukken uit de sector en krijgen de ruimte om te experimenteren en ondernemen. Dat leidt tot uiteenlopende ideeën, van hulpmiddelen die het werken in de melkveehouderij makkelijker maken tot zeep van geitenmelk en het opzetten van een eigen mediabedrijf.

Wat drijft deze studenten om wel of juist niet het (familie)bedrijf over te nemen? En welke andere mogelijkheden zien zij voor zichzelf binnen de sector? Een student Agrotechniek verwoord zijn keuze voor techniek treffend: “Boeren is geen werk, dat is leven. Dat moet je elke dag kunnen.” Een andere student, zonder agrarisch bedrijf thuis, kiest juist voor een opleiding in de melkveehouderij want, geeft hij aan, “Ik doe niks liever”. Ook keuzes voor ander soort ondernemerschap worden gestimuleerd, zoals het oprichten van een mediabedrijf door een student met een achtergrond in Agrotechniek en management: “Ik weet wat de machineproducent op beeld wil. Door kennis van de techniek begrijp ik de machine, én waarom een ondernemer erin zou willen investeren.”

Tijdens een rondleiding over de Aeres Farms zagen we bovendien hoe belangrijk het is dat studenten letterlijk de ruimte krijgen om te leren en te experimenteren. Ze kunnen er nieuwe teelten en teeltsystemen uitproberen zonder dat daar direct het inkomen van een bedrijf vanaf hangt. Die mogelijkheid om te experimenteren krijg je thuis niet zomaar, als de oogst mislukt betekent dat namelijk geen inkomen.

Tijdens de lunch was er ruimte voor twee lectoraten. Ron Methorst nam de collega’s van LTO Nederland mee in de BoerenBoom: een nieuwe manier om de relatie tussen het boerenbedrijf en de omgeving in beeld te brengen. Daarna gaf Corné Kocks een presentatie over smart farming.

De toekomst van de sector vraagt om vakmanschap en innovatie, maar minstens zo belangrijk zijn jonge mensen die kansen zien, iets nieuws durven te proberen en bewust kiezen voor een toekomst in de sector. Het is mooi om te zien hoe Aeres Hogeschool haar studenten hierin begeleidt.

Kinderen laten ontdekken waar hun eten vandaan komt en hoe voedsel wordt geproduceerd. Dat is het gezamenlijke doel van Boerderij Educatie Nederland (BEN) en 5 organisaties uit de agrarische sector. Op donderdag 12 november ondertekenden BEN, LTO Nederland, ZuivelNL, de Producenten Organisatie Varkenshouderij (POV), de Nederlandse Fruittelers Organisatie (NFO) en Brancheorganisatie Akkerbouw een nieuwe samenwerkingsovereenkomst. De overeenkomst heeft een looptijd van 5 jaar en gaat in op 1 januari 2027.

Met deze samenwerking willen de partners meer kinderen in contact brengen met de wereld achter hun voedsel. Het doel is helder: kinderen voedselvaardig maken. Op de boerderij of tuinderij kunnen kinderen op jonge leeftijd zelf ervaren, ontdekken en leren. Zo groeit hun kennis van en begrip voor voedsel, voedselproductie en de mensen die daar dagelijks aan werken.

Leren waar voedsel vandaan komt
Honderden boerinnen, boeren en tuinders in heel Nederland openen hun erf voor schoolklassen. Op melkveehouderijen, akkerbouwbedrijven, varkenshouderijen, fruitteeltbedrijven en tuinderijen zien kinderen van dichtbij hoe dieren worden verzorgd, hoe gewassen groeien en wat er allemaal komt kijken bij het produceren van ons dagelijks eten.

Voorzitter Bart Pijnenburg: “Belevend leren bij boeren en tuinders staat bij ons centraal. Het erf is een fantastische leeromgeving, kinderen staan midden in de praktijk. Ze zien, voelen, ruiken en proeven. Ze stellen vragen aan de boer of tuinder en ontdekken met hun eigen ogen hoe voedsel wordt geproduceerd. Die directe ervaring maakt indruk en helpt kinderen om beter te begrijpen en te onthouden wat ze leren.”

Een landelijk netwerk van educatieboeren
BEN verbindt en ondersteunt ruim 375 educatieboeren en de regionale samenwerkingsverbanden in heel Nederland. De educatieboeren ontvangen schoolklassen uit het basis- en voortgezet onderwijs voor boerderij- en tuinderijlessen.

De nieuwe overeenkomst biedt een stevige basis om boerderijeducatie de komende 5 jaar verder te ontwikkelen en voor nog meer schoolkinderen toegankelijk te maken. De partners dragen gezamenlijk bij aan de continuïteit, kwaliteit en professionalisering van boerderijeducatie. Ze ondersteunen ook de boeren en tuinders die hun erf openstellen.

Met de samenwerking onderstrepen de partners hoe belangrijk zij een goede verbinding tussen kinderen, voedsel en de agrarische sector vinden. Zij delen de overtuiging dat kinderen die begrijpen waar hun voedsel vandaan komt, bewuster kunnen kiezen en meer waardering krijgen voor de mensen en het werk erachter.

Over Boerderij Educatie Nederland
Boerderij Educatie Nederland (BEN) zet zich sinds 2016 in om boerderijeducatie in Nederland te versterken en toegankelijk te maken voor scholen. Met 375 aangesloten educatieboeren en 20 regionale samenwerkingsverbanden is er een stevig landelijk netwerk van boeren en tuinders die schoolklassen ontvangen. De aangesloten educatieboeren werken met het Keurmerk Boerderij Educatie Nederland. Dit waarborgt onder meer de kwaliteit en veiligheid van de lessen. Zo kunnen kinderen op een veilige en leerzame manier ontdekken waar hun voedsel vandaan komt.

Meer informatie: www.boerderijeducatienederland.nl

LTO Nederland, Landvolk Niedersachsen, het Rheinischer Landwirtschafts-Verband en het Westfälisch-Lippischer Landwirtschaftsverband roepen de landbouwministers van Nederland, Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen op om de samenwerking op het gebied van land- en tuinbouw te versterken. In een gezamenlijke brief, voorafgaand aan het trilaterale ministersoverleg van 12 november in Noordrijn-Westfalen, vragen de organisaties aandacht voor de gedeelde uitdagingen waar boeren en tuinders aan beide kanten van de grens voor staan.

De landbouwministers van Nederland, Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen overleggen periodiek tijdens het zogeheten Dreiländertreffen. Morgen, 12 november, vindt dit overleg weer plaats in Noordrijn-Westfalen. Minister Jaimi van Essen (Nederland), minister Silke Gorißen (Noordrijn-Westfalen) en minister Miriam Staudte (Nedersaksen) bespreken dan gezamenlijke vraagstukken en de verdere versterking van de samenwerking tussen de drie regio’s.

In aanloop naar dit overleg heeft LTO Nederland contact gezocht met haar partners aan de andere kant van de grens. Dit heeft geresulteerd in een gezamenlijke brief met vier onderwerpen waarvan de landbouworganisaties vinden dat deze aandacht verdienen tijdens het overleg van de ministers. Het gaat om het concurrentievermogen van de land- en tuinbouw, natuurbeleid, waterbeheer en praktische grensoverschrijdende vraagstukken. De brieven zijn hier te lezen in het Nederlands en het Duits.

Landbouworganisaties ontmoeten elkaar volgende week ook zelf in Roermond
De gezamenlijke brief loopt vooruit op een Trilaterale Landbouwconferentie op 19 en 20 november in Roermond. LTO Nederland organiseert deze conferentie samen met de regionale organisaties LLTB, LTO Noord en ZLTO. Aanwezig zijn Landvolk Niedersachsen, het Rheinischer Landwirtschafts-Verband, het Westfälisch-Lippischer Landwirtschaftsverband, het Deutscher Bauernverband en de Belgische organisaties Boerenbond en Bauernbund. Het doel van de conferentie is om meer te gaan samenwerken. De organisaties willen elkaars regionale situatie en beleidscontext beter leren kennen, informatie en praktijkervaring uitwisselen en grensoverschrijdende knelpunten voor boeren en tuinders in kaart brengen. Waar de standpunten overeenkomen, kunnen ze ook samen optrekken richting de overheden. Op donderdag 19 november sluiten de buitenlandse gasten aan bij het jaarcongres van LLTB. Op vrijdag 20 november volgen een plenaire bijeenkomst en een werkbezoek.

Om het stikstofpakket voor boeren in praktijk werkbaar en haalbaar te maken, moeten stalsystemen die in onze buurlanden erkend zijn, ook in Nederland op de kortst mogelijke termijn erkend en vergunbaar worden. Die toezegging deed LVVN-minister Van Essen in zijn stikstofbrief van 3 november. LTO Nederland heeft een overzicht aangeleverd van alle stalsystemen die op dit moment in Vlaanderen erkend zijn. We roepen minister Van Essen op om daar morgen duidelijkheid over te krijgen in zijn contact met Vlaams landbouwminister Jo Brouns.

LTO heeft veel vertrouwen in de Vlaamse aanpak. Deze lijst is op een zorgvuldige en wetenschappelijke verantwoorde manier tot stand gekomen. We vragen minister Van Essen om deze lijst naast de Nederlandse Omgevingsregeling te leggen. Huisvestingsystemen en managementmaatregelen die op de Vlaamse lijst staan en die niet in Nederland erkend zijn, moeten zo snel als mogelijk ook hier erkend worden. Daarnaast vragen wij minister Van Essen om naar de stalvloeren te kijken. Veel van deze vloeren worden momenteel in Nederland uitgefaseerd. Maar ze staan wél op de Vlaamse lijst, met een lager reductiepercentage. Deze stalvloeren moeten ook in Nederland opnieuw erkend worden op basis van de Vlaamse reductiepercentages, zodat melkveehouders ze kunnen gebruiken om aan de emissienormen in 2035 te voldoen.

In de Kamerbrief van 3 november geeft de minister aan ook naar erkende emissie reducerende maatregelen in Duitsland en Denemarken te kijken. Daarop komen we binnenkort separaat terug.

Lees hier de brief die LTO-voorzitter Ger Koopmans vandaag stuurde aan LVVN-minister Van Essen over het erkennen van Vlaamse stalsystemen.

Tijdens de toelichting in de Tweede Kamer van het SER-advies “Van aankomst naar toekomst” lichtte Kim Putters samen met Désirée Marjoor (SER-kroonlid), en een delegatie van de adviescommissie, toe aan de Tweede Kamercommissie SZW. LTO Nederland had zitting in de adviescommissie en heeft als een van de drie werkgeversorganisaties meegewerkt aan dit advies.

Centraal in het advies staat hoe nieuwkomers zo snel mogelijk duurzaam hun plek op de Nederlandse arbeidsmarkt kunnen vinden. Daarbij gaat het niet alleen om de eerste stap naar werk, maar ook om de ontwikkeling daarna. De eerste baan hoeft niet altijd perfect aan te sluiten bij iemands opleiding of ervaring. Ook praktisch werk kan een waardevolle eerste stap zijn, mits er ruimte is om vaardigheden verder te ontwikkelen en door te groeien. Daarom is het van belang om vroeg in beeld te brengen wat iemand kan en wil en ervoor te zorgen dat werk goed te combineren is met taal, opleiding en inburgering.

Voor LTO is daarbij essentieel: wie van werkgevers vraagt om in nieuwkomers te investeren, moet werkgevers ook het perspectief geven dat die investering duurzaam kan zijn. Dat vraagt om goede ondersteuning bij taal en scholing, het wegnemen van praktische belemmeringen en duidelijke en uitvoerbare regels over verblijf en arbeid.

Voor Oekraïense medewerkers is die duidelijkheid nu extra urgent. Veel van hen werken inmiddels al langere tijd bij Nederlandse werkgevers. LTO vindt het belangrijk dat tijdig duidelijk is onder welke voorwaarden zij ook op langere termijn kunnen blijven werken, zodat werkgevers én werknemers weten waar ze aan toe zijn en duurzame arbeidsrelaties kunnen worden voortgezet.

Op 6 november bezocht een LTO-delegatie waaronder voorzitter Ger Koopmans wijndomein St. Martinus van Stan Beurkens in Zuid-Limburg. Stan Beurkens is LTO-lid en eigenaar van wijngoed St. Martinus. Al meer dan 30 jaar is hij wijnmaker, -handelaar en -adviseur, en produceert biologisch geteelde wijnen. De LTO-delegatie sloot aan bij een werkbezoek van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Wijnhandelaren en Tweede Kamerlid Judith Bühler van het CDA.

St. Martinus ligt in het zuidelijkste puntje van Nederland, in het idyllische dorpje Vijlen. De St. Martinus is een innovatief wijnbedrijf dat volledig duurzaam en biologisch wijn produceert. In 1980 werd deze wijngaard ontgonnen en sinds 1988 draagt de wijngaard de naam St. Martinus.

Stan Beurkens heeft dit familiebedrijf overgenomen en uitgebouwd tot meer dan 18 hectare wijngaard. Al vroeg realiseerde hij zich dat hij zijn bedrijfsvoering zou moeten aanpassen om te kunnen overleven in een veranderende markt. Door te innoveren en steeds nieuwe producten te maken, is hij op dit moment een van de leidende wijnboeren in Nederland.

Hij loopt echter ook tegen uitdagingen aan: stijgende kosten, robots die nog niet altijd meegroeien met wat een wijnbouwer nodig heeft en knellende wet- en regelgeving. LTO Nederland voerde het gesprek met Stan om te kijken waar de krachten nog meer gebundeld kunnen worden. LTO verkent de mogelijkheid om wijnbouw als groeiende teelt vollediger te integreren binnen de LTO-familie.

In de nieuwe LTO Podcast nemen we actuele ontwikkelingen door die van groot belang zijn voor boeren en tuinders. De nieuwe stikstofbrieven van 3 november van minister Van Essen, het rapport van de Ombudsman over hoe de overheid de voorbije jaren omging met boeren en tuinders, de vraag of het kabinet op het punt van omvallen staat en het feit dat de Vogel- en Habitatrichtlijn in Brussel op de operatietafel liggen.

Dat doen we met Jos Verstraten (voorzitter LTO Melkvee), Paul van Beuzekom (lobbyist Den Haag) en Bart Millenaar (lobbyist Brussel) onder moderatie van Bjørn van den Boom (manager Public Affairs LTO Nederland).

Luister de nieuwe aflevering hier of direct op Spotify ⬇️

]]> https://www.lto.nl/gezamenlijke-inzet-lto-en-biohuis-loont-europese-bio-verordening-werkbaarder-voor-biologische-boeren-en-tuinders/ Fri, 06 Nov 2026 10:36:24 +0000 https://www.lto.nl/gezamenlijke-inzet-lto-en-biohuis-loont-europese-bio-verordening-werkbaarder-voor-biologische-boeren-en-tuinders/ '

Het Europees Parlement, de Europese Raad en de Europese Commissie hebben een akkoord bereikt over een herziening van de Europese biologische verordening. LTO Nederland en Biohuis trokken samen op en zien belangrijke wensen terug: biologische pluimvee- en varkenshouders mogen tot 2036 blijven werken met 5% niet-biologisch eiwitvoer, en biologische glastuinders hoeven in de kas geen peulvruchten als groenbemester meer te telen. Daarbovenop brengt het vereenvoudigingspakket de hele biologische sector minder regeldruk.

De Europese Commissie presenteerde in december 2025 een voorstel om de biologische verordening gericht aan te passen. Het gaat niet om een fundamentele herziening van de biologische principes, maar om knelpunten die sinds 2022 in de praktijk naar boven zijn gekomen. Het doel: werkbare regels, minder administratieve lasten en een eerlijker speelveld met producten van buiten de EU. LTO en Biohuis verwelkomden het voorstel en trokken vanaf het begin samen op: met een gezamenlijk standpunt, concrete amendementen, gesprekken met Europarlementariërs, inbreng richting de Tweede Kamer en via de Europese boerenkoepel Copa-Cogeca en biologische koepelorganisatie IFOAM. Na één trialoogonderhandeling werd er een akkoord gesloten.

Eiwitrijk veevoer: zekerheid voor biologische pluimvee- en varkenshouders
De mogelijkheid om maximaal 5% gangbaar geteelde eiwitrijke grondstoffen te voeren in de biologische sector, zou eind 2026 aflopen. Biologische eiwitbronnen met de juiste aminozuren, zoals methionine en lysine, zijn nog onvoldoende beschikbaar. Zonder deze grondstoffen ontstaan tekorten in het rantsoen, met risico’s voor diergezondheid en dierenwelzijn. LTO en Biohuis pleitten daarom voor verlenging van de derogatie en voor ruimere regels voor jong pluimvee. Het akkoord verlengt de derogatie tot 2036, voor varkens en pluimvee van alle leeftijden. Positief is dat de nieuwe regel zekerheid geeft, maar helaas zet de algemene ontheffing voor varkens en pluimvee wel een stap terug in de sectorale ambitie om biologische dieren op termijn 100% biologisch te voeren. De Commissie kan de derogatie vanaf 2031 alleen eerder beëindigen als er aantoonbaar voldoende biologisch eiwitvoer beschikbaar is.

Glastuinbouw: geen verplichte peulvruchten meer in de kas
Biologische glastuinders telen in de volle grond en vallen daarom onder dezelfde eisen voor bodemvruchtbaarheid als biologische telers buiten, waaronder de verplichting om naast gewasrotatie, ook zowel groenbemesters als peulvruchten (vlinderbloemigen) te telen. In de kas heeft dat geen landbouwkundige meerwaarde en kost het waardevolle teeltruimte. Op voorstel van LTO en Biohuis is die verplichting voor kassen wat verlicht. De bodemvruchtbaarheid wordt er voortaan op peil gehouden met vruchtwisseling, kortlopende groenbemesters en plantendiversiteit: een praktische oplossing die past bij de biologische principes.

Minder regeldruk voor de hele biologische sector
Naast deze twee punten levert het vereenvoudigingspakket ook bredere winst op voor biologische boeren, tuinders en ketenpartijen:

• Minder certificeringslast voor kleine bedrijven: kleine ondernemers die onverpakte biologische producten rechtstreeks aan consumenten verkopen, kunnen worden vrijgesteld van certificering tot een omzet van €40.000 (gemiddeld over vijf jaar) in plaats van €20.000. De volumegrens gaat van 5.000 naar 10.000 kilo. Onder voorwaarden geldt de vrijstelling ook voor kleine onlineverkopers van voorverpakte producten.
• Een eerlijker speelveld met import: producten uit landen met een gelijkwaardigheidsregeling mogen het EU-biologo alleen voeren als ze voldoen aan aanvullende Europese eisen. Er komt geen uitzondering voor gebruik van het EU-logo bij minder dan 5% niet-conforme ingrediënten.
• Meer ruimte bij beweiding: niet-biologische dieren mogen onder voorwaarden voor beperkte tijd, en gescheiden van biologische dieren, grazen op biologisch grasland.
• Geen onnodige verspilling: producten die al volgens de huidige regels zijn geëtiketteerd, mogen worden verkocht tot de voorraad op is.

Hoe nu verder
Het akkoord moet nog formeel worden bekrachtigd door het Europees Parlement en de Raad, waarna de uitwerking in uitvoeringsregels volgt. LTO en Biohuis blijven deze ontwikkelingen volgen.

Op 4 november vond een rondetafelgesprek plaats over de Algemene maatregel van Bestuur (AMvB) Dierwaardige veehouderij. Kamerleden, de veehouderij, ketenpartijen, maatschappelijke organisaties en deskundigen spraken met elkaar over de uitwerking van de nieuwe wettelijke regels. LTO Nederland nam deel namens vijf organisaties om het perspectief van ondernemers onder de aandacht te brengen. Op basis van het gezamenlijke position paper van LTO, POV, SBK, NAJK en ZuivelNL lichtte LTO de inzet toe.

Wie zaten er aan tafel?
Aan het gesprek namen onder meer verschillende Kamerleden, vertegenwoordigers van de veehouderijsector, ketenorganisaties, dierenwelzijnsorganisaties en kennisinstellingen deel. Aanwezige kamerleden waren Renate den Hollander (VVD), Jan Arie Koorevaar (CDA), Caroline van der Plas (BBB), Esther Ouwehand (PvdD), Laura Bromet (PRO) en Anne-Marijke Podt (D66, tevens voorzitter rondetafelgesprek).

Het gesprek maakte duidelijk dat veel Kamerleden worstelen met een dilemma. Aan de ene kant willen zij de agrarische sector duidelijkheid bieden door in de AMvB helder vast te leggen wat er richting 2040 wordt verwacht. Aan de andere kant begrijpen zij dat het volledig dichtregelen van de opgave in wet- en regelgeving de prikkel voor de keten kan wegnemen om mee te bewegen. In dat geval dreigt de rekening opnieuw vooral bij de boer terecht te komen.

Ook wetenschappers van WUR en Universiteit Utrecht benadrukten dat het te snel en te strikt invoeren van hoge eisen averechts kan uitpakken. Volgens hen leidt dat niet automatisch tot de gewenste beweging in de gehele keten.

Kortom: iedereen onderschrijft het doel van een dierwaardige veehouderij, maar er is brede overeenstemming dat deze transitie ook economisch haalbaar moet blijven. De kosten kunnen niet uitsluitend bij boeren worden neergelegd, maar zullen uiteindelijk ook moeten worden gedragen door de keten en de consument.

Dit was de gezamenlijke inzet
LTO maakte namens de vijf organisaties duidelijk dat zij de ontwikkeling naar een dierwaardige veehouderij volledig steunen. Daar hoort wel een eerlijke verdeling van verantwoordelijkheden en kosten bij. Boeren kunnen een dierwaardige veehouderij niet alleen realiseren. Ook verwerkers, retailers, financiers, de overheid en consumenten moeten bijdragen.

Volgens de organisaties moet de AMvB de wettelijke ondergrens vastleggen. Zij mag niet het instrument worden waarmee alle ambities direct bij ondernemers terechtkomen. Worden maatregelen wettelijk verplicht, dan verdwijnt volgens de organisaties vaak de bereidheid van de markt om er extra voor te betalen. Het risico is dan dat boeren moeten investeren, terwijl het verdienmodel ontbreekt.

De sleutel ligt volgens de organisaties juist in het Convenant ‘Stappen naar een dierwaardige veehouderij’. Daarin nemen overheid, ketenpartijen en maatschappelijke organisaties samen verantwoordelijkheid voor de uitvoering én financiering van verdere stappen in dierenwelzijn. LTO riep de politiek daarom op om vast te houden aan de afgesproken balans tussen de AMvB, het convenant en de onafhankelijke autoriteit. De onafhankelijke autoriteit monitort en bewaakt het totale proces om tot een dierwaardige veehouderij te komen. Alleen dan kunnen stappen naar meer dierenwelzijn haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar blijven voor boerenbedrijven.

Vervolg
De inbreng uit het rondetafelgesprek wordt meegenomen in de verdere besluitvorming over de AMvB. Naar verwachting debatteert de Tweede Kamer in januari over de plannen voor de dierwaardige veehouderij en de uitwerking van de AMvB. Kamerleden spreken zich dan uit over de voorgestelde maatregelen en de verdere koers.

De organisaties blijven zich inzetten voor een dierwaardige veehouderij die goed is voor het dier, en haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar blijft voor ondernemers. Want een succesvolle transitie is alleen mogelijk als de hele keten verantwoordelijkheid neemt voor de benodigde aanpassingen én de bijbehorende kosten.

Position paper LTO Nederland t.b.v. rondetafelgesprek AMvB Dierwaardige veehouderij

Meer weten over wat het Convenant inhoudt? En hoe Convenant en AMvB zich verhouden?

Uitlegvideo
Bekijk hier de uitlegvideo Convenant Dierwaardige veehouderij

Podcast
Luister hier de podcast Convenant Dierwaardige veehouderij

Informatiepagina
Bekijk hier de LTO-pagina Convenant Dierwaardige veehouderij

De voorgestelde maatregelen rond Natura 2000-gebieden, langs beekdalen en in grondwaterbeschermingsgebieden raken ook de open teelten. Provincies krijgen een belangrijke rol in de verdere uitwerking en aanwijzing van de zonering. Zodra duidelijk wordt waar deze zones komen te liggen, krijgen ook ondernemers in de plantaardige sectoren te maken krijgen met ingrijpende beperkingen op het gebied van nutriënten en gewasbescherming.

Maatregelen die primair gericht zijn op de veehouderij hebben ook grote gevolgen voor de plantaardige sectoren. Een voorbeeld hiervan is de voorgestelde grondgebondenheidsnorm. In de praktijk werken akkerbouw, melkveehouderij en andere plantaardige sectoren nauw met elkaar samen. Grondruil, mest en voervoorziening zijn vaak onderdeel van één samenhangend landbouwsysteem. Maatregelen die de ene sector raken, hebben daardoor ook gevolgen hebben voor de andere sectoren. Het is belangrijk dat deze samenhang wordt meegenomen in de verdere uitwerking van het beleid.

170 kg stikstof per hectare: grote impact op de open teelten
Een van de voorgestelde maatregelen binnen de zones rondom Natura 2000-gebieden, in grondwaterbeschermingsgebieden en langs beekdalen is een maximale totale stikstofgebruiksnorm van 170 kg stikstof per hectare per jaar. Deze norm gaat gelden voor alle teelten waarvoor momenteel een hogere norm geldt.

Uit een analyse van de RVO-tabellen voor stikstofgebruiksnormen blijkt dat circa 40% van de gewassen binnen de open teelten op boven de 170 kg stikstof per hectare uitkomt. Dit betekent dat de voorgestelde norm voor een aanzienlijk deel van de plantaardige sectoren grote gevolgen heeft op het gebied van opbrengst en kwaliteit van producten. De exacte impact verschilt per gewas en grondsoort.

Verplichte gewasrotatie beperkt ondernemersvrijheid
Daarnaast wordt in deze drie typen zones een verplichte 1:3 rustgewassen gewasrotatie voorgesteld. De economische gevolgen van ruimere gewasrotatie zijn eerder in kaart gebracht. BO Akkerbouw heeft in een factsheet over het mestbeleid aangegeven dat de opbrengstderving bij invoering van het verplicht telen van rustgewassen voor een gemiddeld akkerbouwbedrijf kan oplopen tot € 18.750 per jaar.

Gewasbescherming: inzet op het lopende convenant
Voor gewasbescherming rondom Natura 2000-gebieden, langs beekdalen en in grondwaterbeschermingsgebieden verwijst de Kamerbrief naar de uitwerking binnen het Convenant Toekomstbestendige Gewasbescherming.

LTO is tevreden dat minister Van Essen heeft besloten het lopende convenantsproces te respecteren en de uitwerking niet te doorkruisen met aanvullende generieke maatregelen. Binnen het convenant wordt met een breed aantal sectororganisaties en overheidspartners gewerkt aan een toekomstbestendige aanpak. Voor Natura 2000 is het doel om te komen tot een tijdelijk landelijk juridisch houdbaar beleidskader en in de tussentijd onderzoek opzetten naar de aard en herkomst van aangetroffen stoffen in Natura 2000 gebieden.

Tegelijkertijd wordt in de Stikstofbrief een terugvaloptie genoemd voor het geval het convenant onvoldoende resultaat oplevert. Dat blijft een belangrijk aandachtspunt en onderstreept voor LTO het belang om als sector actief bij te dragen aan het convenantsproces en concrete stappen vooruit te zetten.

Grondwateronttrekking: mogelijke aanvullende beperkingen
Ook het beperken van grondwateronttrekkingen wordt in de Kamerbrief genoemd als mogelijke maatregel binnen de verschillende zoneringen. Een concrete invulling ontbreekt vooralsnog.

Inzet van LTO voor plantaardige sectoren
De stapeling van maatregelen voor Natura 2000-gebieden, langs beekdalen en binnen grondwaterbeschermingsgebieden hebben grote impact. LTO zet in op noodzakelijke verbeteringen en een zorgvuldige uitwerking op al deze onderdelen.

De voorgestelde maatregelen hebben voor de plantaardige sectoren potentieel grote gevolgen, maar zijn nog niet definitief. Veel wordt de komende tijd door provincies verder uitgewerkt waar we onze invloed op uit zullen oefenen.

Voor gewasbescherming vindt de verdere uitwerking plaats binnen het convenant. De maatschappelijke urgentie om de milieubelasting te verlagen wordt breed gevoeld, en daar wordt nu hard aan gewerkt

De Europese Commissie heeft in haar werkprogramma voor 2027 een review van de natuurbeschermingsrichtlijnen aangekondigd, waaronder de Vogel- en Habitatrichtlijn en Natura 2000. In het derde kwartaal van 2027 komt de Commissie met een wetgevend of niet-wetgevend initiatief. Voor LTO is dit een belangrijke stap, die volgt op de stresstest van beide richtlijnen waaraan LTO het afgelopen jaar actief heeft bijgedragen. De aanbevelingen van LTO liggen klaar.

Review natuurrichtlijnen in werkprogramma 2027
In het werkprogramma schrijft de Commissie dat de review van de natuurbeschermingsrichtlijnen duidelijk moet gaan maken of aanpassingen van het wettelijk kader nodig zijn, zodat de richtlijnen hun doelen blijven bereiken op een eenvoudige manier. In de bijlage staat de ‘Review of nature protection directives including Birds, Habitats, Natura 2000’ gepland voor het derde kwartaal van 2027, als wetgevend of niet-wetgevend initiatief. De Commissie houdt daarmee nadrukkelijk de mogelijkheid open om het wettelijk kader aan te passen.

Inzet van LTO
LTO vraagt al langer aandacht voor de knelpunten in vergunningverlening die zijn ontstaan door de toepassing van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Het afgelopen jaar droeg LTO op verschillende manieren bij aan de EU stresstest van de Vogel- en Habitatrichtlijn: LTO behoorde tot een beperkte groep organisaties die kon deelnemen aan een gesloten consultatieronde, leverde een bijdrage aan de publieke consultatie en voerde meerdere gesprekken met vertegenwoordigers van de Europese Commissie en leden van het Europees Parlement. Dat de Commissie nu een review aankondigt, is een belangrijke nieuwe stap.

Ger Koopmans, voorzitter van LTO Nederland: “Gisteren heeft het kabinet de stikstofbrieven naar de Tweede Kamer gestuurd en daar blijven we met maximale inzet aan werken. Maar de knelpunten in de vergunningverlening zijn niet alleen een Nederlandse opgave: een deel komt voort uit de manier waarop de Europese natuurrichtlijnen worden toegepast. Dat de Commissie nu een review aankondigt, is daarom een belangrijke stap, en mede een verdienste van LTO en Copa-Cogeca. Onze mensen in Brussel hebben deze knelpunten al lange tijd via alle routes onder de aandacht gebracht. Boeren en tuinders hebben perspectief nodig, en dat begint met zekerheid over vergunningen. Onze aanbevelingen liggen klaar.”

Aanbevelingen liggen al klaar
LTO hoeft daarvoor niet bij nul te beginnen. Het rapport ‘Paper trails’ van advocatenkantoor Houthoff, dat LTO liet opstellen als basis voor de inbreng in de stresstest, bevat concrete oplossingen. Het rapport benoemt drie juridische knelpunten die zijn ontstaan door de toepassing van artikel 6 van de Habitatrichtlijn. Projecten die bijdragen aan emissiereductie kunnen vastlopen in de vergunningverlening, doordat de rechtmatig bestaande situatie en rechtstreeks samenhangende positieve gevolgen onvoldoende kunnen worden meegewogen. Daarnaast zijn er geen duidelijke en geharmoniseerde criteria voor wat een significant effect is, en maatregelen op gebieds- of systeemniveau kunnen onvoldoende worden betrokken bij vergunningverlening.

Per oplossingsrichting geeft het rapport een escalatieladder aan instrumenten, van interpretatie en richtsnoeren, via een technische methodiek en secundaire wetgeving, tot wijziging van de richtlijn zelf. Daarmee zijn de aanbevelingen bruikbaar, ongeacht of de Commissie kiest voor een wetgevend of een niet-wetgevend voorstel.

Vervolg
LTO roept de Europese Commissie op om de aanbevelingen uit het Houthoff-rapport te gebruiken bij het opstellen van de review, en blijft hierover in gesprek met de Commissie, het Europees Parlement en het Nederlandse kabinet. Ook het kabinet moet zich actief inzetten om de Nederlandse knelpunten in het voorstel terug te laten komen. Tegelijkertijd is het voorstel pas in het derde kwartaal van 2027 te verwachten en zal het daarna nog tijd kosten voordat het effect heeft in de praktijk. LTO blijft daarom ook inzetten op oplossingen in Nederland en op het Europese voorstel voor een verordening voor het versnellen van milieubeoordelingen.

Het overheidsbeleid van de afgelopen tien jaar voor boeren is onbetrouwbaar, ondoorzichtig, stuurloos, en ongevoelig. Dat concludeert de Nationale Ombudsman in het vandaag gepresenteerde onderzoek Een boer met kiespijn lacht niet: ervaringen van boeren met veranderlijk overheidsbeleid. De Ombudsman stelt vast dat ‘boerengezinnen hebben geleden onder het handelen van de overheid’ en roept op tot erkenning. Deze erkenning moet het vertrekpunt zijn voor toekomstig beleid waarin rechtszekerheid weer gegarandeerd moet worden.

Zwalkend beleid
De rode draad in het rapport is dat zwalkend beleid van de overheid leidt tot onduidelijkheid en wanhoop. Een van de geïnterviewden vertelt: ‘Wij hebben het gevoel dat onze overheid uitgaat van wantrouwen en niet van vertrouwen in de mens.’ Boeren hebben de afgelopen jaren keer op keer te maken gehad met veranderende regels, uitgestelde besluiten en onzekerheid over vergunningen, investeringen en de toekomst van hun bedrijf. Dat heeft grote gevolgen gehad, niet alleen voor hun onderneming, maar ook voor hun gezin en hun welzijn.

Wanhoop en persoonlijk leed
De Ombudsman is onder de indruk van het onrecht dat boeren en tuinders is aangedaan. Zo stelt hij dat ‘boeren kampen met voortdurende onzekerheid en een gebrek aan uitzicht op de toekomst’. Dit gebrek aan uitzicht leidt tot wanhoop en maakt levens van hardwerkende boeren kapot. Bovendien is de boerensector anders dan andere sectoren, iets wat de Ombudsman ook erkent: ‘meer dan bij andere sectoren komt op het boerenerf veel samen en is er sprake van een stapeling van regelgeving.’ De Ombudsman heeft in dit rapport ook oog voor de familie achter de ondernemer, iets dat duidelijk zichtbaar wordt in dit rapport. ‘Boerenbedrijven en boerengezinnen hebben geleden onder het handelen van de overheid door het uitblijven van structureel beleid’.

Varkenshouder Norbert geeft aan dat boeren wel willen veranderen maar vaak niet kunnen. Jarenlang werkte hij aan een vergunning om te verduurzamen. Vervolgens vroeg de overheid hem om die aanvraag in te trekken, terwijl hij wel moest investeren. ‘Dat voelt alsof de overheid haar verantwoordelijkheid afschuift op de boer.’

Wantrouwen
De afgelopen tien jaar hebben veel boeren en tuinders het vertrouwen in de overheid verloren. Dat is geen gevoel, maar een consequentie van jarenlang zwalkend beleid, tegenstrijdige signalen en het uitblijven van echte duidelijkheid. LTO Nederland vraagt hier al veel langer aandacht voor en onderschrijft daarom dit rapport. Het bevestigt onze observaties; in een onlangs uitgevoerde enquête van LTO noemde 81 procent van de ondervraagde leden de overheid zelfs ‘zeer onbetrouwbaar’. Het rapport van de Nationale ombudsman bevestigt nu onafhankelijk wat boeren al jaren zeggen. Dat maakt het des te urgenter dat het kabinet niet alleen nieuw beleid maakt, maar ook werkt aan herstel van vertrouwen door eerlijk te communiceren en echt naar ondernemers te luisteren.

Erken het leed dat boeren is aangedaan en zet rechtszekerheid centraal
De Nationale ombudsman heeft gesproken. Nu is het aan het kabinet om de conclusies niet naast zich neer te leggen, maar ernaar te handelen. Dit begint met de erkenning van de pijn en het leed van boeren door wisselend overheidsbeleid. Dit is ook de belangrijkste oproep van de Ombudsman. Daarnaast stelt hij dat minister en staatssecretaris van LVVN langetermijndoelen moeten borgen en samenhangend beleid moeten organiseren. LTO Nederland roept het kabinet op om het aangedane leed aan boeren en tuinders te erkennen en de aanbevelingen van de Ombudsman uit te voeren. Dit rapport is een waarschuwing voor toekomstig beleid waarin rechtszekerheid weer centraal moet staan.