Op 6 november bezocht een LTO-delegatie waaronder voorzitter Ger Koopmans wijndomein St. Martinus van Stan Beurkens in Zuid-Limburg. Stan Beurkens is LTO-lid en eigenaar van wijngoed St. Martinus. Al meer dan 30 jaar is hij wijnmaker, -handelaar en -adviseur, en produceert biologisch geteelde wijnen. De LTO-delegatie sloot aan bij een werkbezoek van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Wijnhandelaren en Tweede Kamerlid Judith Bühler van het CDA.

St. Martinus ligt in het zuidelijkste puntje van Nederland, in het idyllische dorpje Vijlen. De St. Martinus is een innovatief wijnbedrijf dat volledig duurzaam en biologisch wijn produceert. In 1980 werd deze wijngaard ontgonnen en sinds 1988 draagt de wijngaard de naam St. Martinus.

Stan Beurkens heeft dit familiebedrijf overgenomen en uitgebouwd tot meer dan 18 hectare wijngaard. Al vroeg realiseerde hij zich dat hij zijn bedrijfsvoering zou moeten aanpassen om te kunnen overleven in een veranderende markt. Door te innoveren en steeds nieuwe producten te maken, is hij op dit moment een van de leidende wijnboeren in Nederland.

Hij loopt echter ook tegen uitdagingen aan: stijgende kosten, robots die nog niet altijd meegroeien met wat een wijnbouwer nodig heeft en knellende wet- en regelgeving. LTO Nederland voerde het gesprek met Stan om te kijken waar de krachten nog meer gebundeld kunnen worden. LTO verkent de mogelijkheid om wijnbouw als groeiende teelt vollediger te integreren binnen de LTO-familie.

In de nieuwe LTO Podcast nemen we actuele ontwikkelingen door die van groot belang zijn voor boeren en tuinders. De nieuwe stikstofbrieven van 3 november van minister Van Essen, het rapport van de Ombudsman over hoe de overheid de voorbije jaren omging met boeren en tuinders, de vraag of het kabinet op het punt van omvallen staat en het feit dat de Vogel- en Habitatrichtlijn in Brussel op de operatietafel liggen.

Dat doen we met Jos Verstraten (voorzitter LTO Melkvee), Paul van Beuzekom (lobbyist Den Haag) en Bart Millenaar (lobbyist Brussel) onder moderatie van Bjørn van den Boom (manager Public Affairs LTO Nederland).

Luister de nieuwe aflevering hier of direct op Spotify ⬇️

]]> https://www.lto.nl/gezamenlijke-inzet-lto-en-biohuis-loont-europese-bio-verordening-werkbaarder-voor-biologische-boeren-en-tuinders/ Fri, 06 Nov 2026 10:36:24 +0000 https://www.lto.nl/gezamenlijke-inzet-lto-en-biohuis-loont-europese-bio-verordening-werkbaarder-voor-biologische-boeren-en-tuinders/ '

Het Europees Parlement, de Europese Raad en de Europese Commissie hebben een akkoord bereikt over een herziening van de Europese biologische verordening. LTO Nederland en Biohuis trokken samen op en zien belangrijke wensen terug: biologische pluimvee- en varkenshouders mogen tot 2036 blijven werken met 5% niet-biologisch eiwitvoer, en biologische glastuinders hoeven in de kas geen peulvruchten als groenbemester meer te telen. Daarbovenop brengt het vereenvoudigingspakket de hele biologische sector minder regeldruk.

De Europese Commissie presenteerde in december 2025 een voorstel om de biologische verordening gericht aan te passen. Het gaat niet om een fundamentele herziening van de biologische principes, maar om knelpunten die sinds 2022 in de praktijk naar boven zijn gekomen. Het doel: werkbare regels, minder administratieve lasten en een eerlijker speelveld met producten van buiten de EU. LTO en Biohuis verwelkomden het voorstel en trokken vanaf het begin samen op: met een gezamenlijk standpunt, concrete amendementen, gesprekken met Europarlementariërs, inbreng richting de Tweede Kamer en via de Europese boerenkoepel Copa-Cogeca en biologische koepelorganisatie IFOAM. Na één trialoogonderhandeling werd er een akkoord gesloten.

Eiwitrijk veevoer: zekerheid voor biologische pluimvee- en varkenshouders
De mogelijkheid om maximaal 5% gangbaar geteelde eiwitrijke grondstoffen te voeren in de biologische sector, zou eind 2026 aflopen. Biologische eiwitbronnen met de juiste aminozuren, zoals methionine en lysine, zijn nog onvoldoende beschikbaar. Zonder deze grondstoffen ontstaan tekorten in het rantsoen, met risico’s voor diergezondheid en dierenwelzijn. LTO en Biohuis pleitten daarom voor verlenging van de derogatie en voor ruimere regels voor jong pluimvee. Het akkoord verlengt de derogatie tot 2036, voor varkens en pluimvee van alle leeftijden. Positief is dat de nieuwe regel zekerheid geeft, maar helaas zet de algemene ontheffing voor varkens en pluimvee wel een stap terug in de sectorale ambitie om biologische dieren op termijn 100% biologisch te voeren. De Commissie kan de derogatie vanaf 2031 alleen eerder beëindigen als er aantoonbaar voldoende biologisch eiwitvoer beschikbaar is.

Glastuinbouw: geen verplichte peulvruchten meer in de kas
Biologische glastuinders telen in de volle grond en vallen daarom onder dezelfde eisen voor bodemvruchtbaarheid als biologische telers buiten, waaronder de verplichting om naast gewasrotatie, ook zowel groenbemesters als peulvruchten (vlinderbloemigen) te telen. In de kas heeft dat geen landbouwkundige meerwaarde en kost het waardevolle teeltruimte. Op voorstel van LTO en Biohuis is die verplichting voor kassen wat verlicht. De bodemvruchtbaarheid wordt er voortaan op peil gehouden met vruchtwisseling, kortlopende groenbemesters en plantendiversiteit: een praktische oplossing die past bij de biologische principes.

Minder regeldruk voor de hele biologische sector
Naast deze twee punten levert het vereenvoudigingspakket ook bredere winst op voor biologische boeren, tuinders en ketenpartijen:

• Minder certificeringslast voor kleine bedrijven: kleine ondernemers die onverpakte biologische producten rechtstreeks aan consumenten verkopen, kunnen worden vrijgesteld van certificering tot een omzet van €40.000 (gemiddeld over vijf jaar) in plaats van €20.000. De volumegrens gaat van 5.000 naar 10.000 kilo. Onder voorwaarden geldt de vrijstelling ook voor kleine onlineverkopers van voorverpakte producten.
• Een eerlijker speelveld met import: producten uit landen met een gelijkwaardigheidsregeling mogen het EU-biologo alleen voeren als ze voldoen aan aanvullende Europese eisen. Er komt geen uitzondering voor gebruik van het EU-logo bij minder dan 5% niet-conforme ingrediënten.
• Meer ruimte bij beweiding: niet-biologische dieren mogen onder voorwaarden voor beperkte tijd, en gescheiden van biologische dieren, grazen op biologisch grasland.
• Geen onnodige verspilling: producten die al volgens de huidige regels zijn geëtiketteerd, mogen worden verkocht tot de voorraad op is.

Hoe nu verder
Het akkoord moet nog formeel worden bekrachtigd door het Europees Parlement en de Raad, waarna de uitwerking in uitvoeringsregels volgt. LTO en Biohuis blijven deze ontwikkelingen volgen.

Op 4 november vond een rondetafelgesprek plaats over de Algemene maatregel van Bestuur (AMvB) Dierwaardige veehouderij. Kamerleden, de veehouderij, ketenpartijen, maatschappelijke organisaties en deskundigen spraken met elkaar over de uitwerking van de nieuwe wettelijke regels. LTO Nederland nam deel namens vijf organisaties om het perspectief van ondernemers onder de aandacht te brengen. Op basis van het gezamenlijke position paper van LTO, POV, SBK, NAJK en ZuivelNL lichtte LTO de inzet toe.

Wie zaten er aan tafel?
Aan het gesprek namen onder meer verschillende Kamerleden, vertegenwoordigers van de veehouderijsector, ketenorganisaties, dierenwelzijnsorganisaties en kennisinstellingen deel. Aanwezige kamerleden waren Renate den Hollander (VVD), Jan Arie Koorevaar (CDA), Caroline van der Plas (BBB), Esther Ouwehand (PvdD), Laura Bromet (PRO) en Anne-Marijke Podt (D66, tevens voorzitter rondetafelgesprek).

Het gesprek maakte duidelijk dat veel Kamerleden worstelen met een dilemma. Aan de ene kant willen zij de agrarische sector duidelijkheid bieden door in de AMvB helder vast te leggen wat er richting 2040 wordt verwacht. Aan de andere kant begrijpen zij dat het volledig dichtregelen van de opgave in wet- en regelgeving de prikkel voor de keten kan wegnemen om mee te bewegen. In dat geval dreigt de rekening opnieuw vooral bij de boer terecht te komen.

Ook wetenschappers van WUR en Universiteit Utrecht benadrukten dat het te snel en te strikt invoeren van hoge eisen averechts kan uitpakken. Volgens hen leidt dat niet automatisch tot de gewenste beweging in de gehele keten.

Kortom: iedereen onderschrijft het doel van een dierwaardige veehouderij, maar er is brede overeenstemming dat deze transitie ook economisch haalbaar moet blijven. De kosten kunnen niet uitsluitend bij boeren worden neergelegd, maar zullen uiteindelijk ook moeten worden gedragen door de keten en de consument.

Dit was de gezamenlijke inzet
LTO maakte namens de vijf organisaties duidelijk dat zij de ontwikkeling naar een dierwaardige veehouderij volledig steunen. Daar hoort wel een eerlijke verdeling van verantwoordelijkheden en kosten bij. Boeren kunnen een dierwaardige veehouderij niet alleen realiseren. Ook verwerkers, retailers, financiers, de overheid en consumenten moeten bijdragen.

Volgens de organisaties moet de AMvB de wettelijke ondergrens vastleggen. Zij mag niet het instrument worden waarmee alle ambities direct bij ondernemers terechtkomen. Worden maatregelen wettelijk verplicht, dan verdwijnt volgens de organisaties vaak de bereidheid van de markt om er extra voor te betalen. Het risico is dan dat boeren moeten investeren, terwijl het verdienmodel ontbreekt.

De sleutel ligt volgens de organisaties juist in het Convenant ‘Stappen naar een dierwaardige veehouderij’. Daarin nemen overheid, ketenpartijen en maatschappelijke organisaties samen verantwoordelijkheid voor de uitvoering én financiering van verdere stappen in dierenwelzijn. LTO riep de politiek daarom op om vast te houden aan de afgesproken balans tussen de AMvB, het convenant en de onafhankelijke autoriteit. De onafhankelijke autoriteit monitort en bewaakt het totale proces om tot een dierwaardige veehouderij te komen. Alleen dan kunnen stappen naar meer dierenwelzijn haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar blijven voor boerenbedrijven.

Vervolg
De inbreng uit het rondetafelgesprek wordt meegenomen in de verdere besluitvorming over de AMvB. Naar verwachting debatteert de Tweede Kamer in januari over de plannen voor de dierwaardige veehouderij en de uitwerking van de AMvB. Kamerleden spreken zich dan uit over de voorgestelde maatregelen en de verdere koers.

De organisaties blijven zich inzetten voor een dierwaardige veehouderij die goed is voor het dier, en haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar blijft voor ondernemers. Want een succesvolle transitie is alleen mogelijk als de hele keten verantwoordelijkheid neemt voor de benodigde aanpassingen én de bijbehorende kosten.

Position paper LTO Nederland t.b.v. rondetafelgesprek AMvB Dierwaardige veehouderij

Meer weten over wat het Convenant inhoudt? En hoe Convenant en AMvB zich verhouden?

Uitlegvideo
Bekijk hier de uitlegvideo Convenant Dierwaardige veehouderij

Podcast
Luister hier de podcast Convenant Dierwaardige veehouderij

Informatiepagina
Bekijk hier de LTO-pagina Convenant Dierwaardige veehouderij

De voorgestelde maatregelen rond Natura 2000-gebieden, langs beekdalen en in grondwaterbeschermingsgebieden raken ook de open teelten. Provincies krijgen een belangrijke rol in de verdere uitwerking en aanwijzing van de zonering. Zodra duidelijk wordt waar deze zones komen te liggen, krijgen ook ondernemers in de plantaardige sectoren te maken krijgen met ingrijpende beperkingen op het gebied van nutriënten en gewasbescherming.

Maatregelen die primair gericht zijn op de veehouderij hebben ook grote gevolgen voor de plantaardige sectoren. Een voorbeeld hiervan is de voorgestelde grondgebondenheidsnorm. In de praktijk werken akkerbouw, melkveehouderij en andere plantaardige sectoren nauw met elkaar samen. Grondruil, mest en voervoorziening zijn vaak onderdeel van één samenhangend landbouwsysteem. Maatregelen die de ene sector raken, hebben daardoor ook gevolgen hebben voor de andere sectoren. Het is belangrijk dat deze samenhang wordt meegenomen in de verdere uitwerking van het beleid.

170 kg stikstof per hectare: grote impact op de open teelten
Een van de voorgestelde maatregelen binnen de zones rondom Natura 2000-gebieden, in grondwaterbeschermingsgebieden en langs beekdalen is een maximale totale stikstofgebruiksnorm van 170 kg stikstof per hectare per jaar. Deze norm gaat gelden voor alle teelten waarvoor momenteel een hogere norm geldt.

Uit een analyse van de RVO-tabellen voor stikstofgebruiksnormen blijkt dat circa 40% van de gewassen binnen de open teelten op boven de 170 kg stikstof per hectare uitkomt. Dit betekent dat de voorgestelde norm voor een aanzienlijk deel van de plantaardige sectoren grote gevolgen heeft op het gebied van opbrengst en kwaliteit van producten. De exacte impact verschilt per gewas en grondsoort.

Verplichte gewasrotatie beperkt ondernemersvrijheid
Daarnaast wordt in deze drie typen zones een verplichte 1:3 rustgewassen gewasrotatie voorgesteld. De economische gevolgen van ruimere gewasrotatie zijn eerder in kaart gebracht. BO Akkerbouw heeft in een factsheet over het mestbeleid aangegeven dat de opbrengstderving bij invoering van het verplicht telen van rustgewassen voor een gemiddeld akkerbouwbedrijf kan oplopen tot € 18.750 per jaar.

Gewasbescherming: inzet op het lopende convenant
Voor gewasbescherming rondom Natura 2000-gebieden, langs beekdalen en in grondwaterbeschermingsgebieden verwijst de Kamerbrief naar de uitwerking binnen het Convenant Toekomstbestendige Gewasbescherming.

LTO is tevreden dat minister Van Essen heeft besloten het lopende convenantsproces te respecteren en de uitwerking niet te doorkruisen met aanvullende generieke maatregelen. Binnen het convenant wordt met een breed aantal sectororganisaties en overheidspartners gewerkt aan een toekomstbestendige aanpak. Voor Natura 2000 is het doel om te komen tot een tijdelijk landelijk juridisch houdbaar beleidskader en in de tussentijd onderzoek opzetten naar de aard en herkomst van aangetroffen stoffen in Natura 2000 gebieden.

Tegelijkertijd wordt in de Stikstofbrief een terugvaloptie genoemd voor het geval het convenant onvoldoende resultaat oplevert. Dat blijft een belangrijk aandachtspunt en onderstreept voor LTO het belang om als sector actief bij te dragen aan het convenantsproces en concrete stappen vooruit te zetten.

Grondwateronttrekking: mogelijke aanvullende beperkingen
Ook het beperken van grondwateronttrekkingen wordt in de Kamerbrief genoemd als mogelijke maatregel binnen de verschillende zoneringen. Een concrete invulling ontbreekt vooralsnog.

Inzet van LTO voor plantaardige sectoren
De stapeling van maatregelen voor Natura 2000-gebieden, langs beekdalen en binnen grondwaterbeschermingsgebieden hebben grote impact. LTO zet in op noodzakelijke verbeteringen en een zorgvuldige uitwerking op al deze onderdelen.

De voorgestelde maatregelen hebben voor de plantaardige sectoren potentieel grote gevolgen, maar zijn nog niet definitief. Veel wordt de komende tijd door provincies verder uitgewerkt waar we onze invloed op uit zullen oefenen.

Voor gewasbescherming vindt de verdere uitwerking plaats binnen het convenant. De maatschappelijke urgentie om de milieubelasting te verlagen wordt breed gevoeld, en daar wordt nu hard aan gewerkt

De Europese Commissie heeft in haar werkprogramma voor 2027 een review van de natuurbeschermingsrichtlijnen aangekondigd, waaronder de Vogel- en Habitatrichtlijn en Natura 2000. In het derde kwartaal van 2027 komt de Commissie met een wetgevend of niet-wetgevend initiatief. Voor LTO is dit een belangrijke stap, die volgt op de stresstest van beide richtlijnen waaraan LTO het afgelopen jaar actief heeft bijgedragen. De aanbevelingen van LTO liggen klaar.

Review natuurrichtlijnen in werkprogramma 2027
In het werkprogramma schrijft de Commissie dat de review van de natuurbeschermingsrichtlijnen duidelijk moet gaan maken of aanpassingen van het wettelijk kader nodig zijn, zodat de richtlijnen hun doelen blijven bereiken op een eenvoudige manier. In de bijlage staat de ‘Review of nature protection directives including Birds, Habitats, Natura 2000’ gepland voor het derde kwartaal van 2027, als wetgevend of niet-wetgevend initiatief. De Commissie houdt daarmee nadrukkelijk de mogelijkheid open om het wettelijk kader aan te passen.

Inzet van LTO
LTO vraagt al langer aandacht voor de knelpunten in vergunningverlening die zijn ontstaan door de toepassing van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Het afgelopen jaar droeg LTO op verschillende manieren bij aan de EU stresstest van de Vogel- en Habitatrichtlijn: LTO behoorde tot een beperkte groep organisaties die kon deelnemen aan een gesloten consultatieronde, leverde een bijdrage aan de publieke consultatie en voerde meerdere gesprekken met vertegenwoordigers van de Europese Commissie en leden van het Europees Parlement. Dat de Commissie nu een review aankondigt, is een belangrijke nieuwe stap.

Ger Koopmans, voorzitter van LTO Nederland: “Gisteren heeft het kabinet de stikstofbrieven naar de Tweede Kamer gestuurd en daar blijven we met maximale inzet aan werken. Maar de knelpunten in de vergunningverlening zijn niet alleen een Nederlandse opgave: een deel komt voort uit de manier waarop de Europese natuurrichtlijnen worden toegepast. Dat de Commissie nu een review aankondigt, is daarom een belangrijke stap, en mede een verdienste van LTO en Copa-Cogeca. Onze mensen in Brussel hebben deze knelpunten al lange tijd via alle routes onder de aandacht gebracht. Boeren en tuinders hebben perspectief nodig, en dat begint met zekerheid over vergunningen. Onze aanbevelingen liggen klaar.”

Aanbevelingen liggen al klaar
LTO hoeft daarvoor niet bij nul te beginnen. Het rapport ‘Paper trails’ van advocatenkantoor Houthoff, dat LTO liet opstellen als basis voor de inbreng in de stresstest, bevat concrete oplossingen. Het rapport benoemt drie juridische knelpunten die zijn ontstaan door de toepassing van artikel 6 van de Habitatrichtlijn. Projecten die bijdragen aan emissiereductie kunnen vastlopen in de vergunningverlening, doordat de rechtmatig bestaande situatie en rechtstreeks samenhangende positieve gevolgen onvoldoende kunnen worden meegewogen. Daarnaast zijn er geen duidelijke en geharmoniseerde criteria voor wat een significant effect is, en maatregelen op gebieds- of systeemniveau kunnen onvoldoende worden betrokken bij vergunningverlening.

Per oplossingsrichting geeft het rapport een escalatieladder aan instrumenten, van interpretatie en richtsnoeren, via een technische methodiek en secundaire wetgeving, tot wijziging van de richtlijn zelf. Daarmee zijn de aanbevelingen bruikbaar, ongeacht of de Commissie kiest voor een wetgevend of een niet-wetgevend voorstel.

Vervolg
LTO roept de Europese Commissie op om de aanbevelingen uit het Houthoff-rapport te gebruiken bij het opstellen van de review, en blijft hierover in gesprek met de Commissie, het Europees Parlement en het Nederlandse kabinet. Ook het kabinet moet zich actief inzetten om de Nederlandse knelpunten in het voorstel terug te laten komen. Tegelijkertijd is het voorstel pas in het derde kwartaal van 2027 te verwachten en zal het daarna nog tijd kosten voordat het effect heeft in de praktijk. LTO blijft daarom ook inzetten op oplossingen in Nederland en op het Europese voorstel voor een verordening voor het versnellen van milieubeoordelingen.

Het overheidsbeleid van de afgelopen tien jaar voor boeren is onbetrouwbaar, ondoorzichtig, stuurloos, en ongevoelig. Dat concludeert de Nationale Ombudsman in het vandaag gepresenteerde onderzoek Een boer met kiespijn lacht niet: ervaringen van boeren met veranderlijk overheidsbeleid. De Ombudsman stelt vast dat ‘boerengezinnen hebben geleden onder het handelen van de overheid’ en roept op tot erkenning. Deze erkenning moet het vertrekpunt zijn voor toekomstig beleid waarin rechtszekerheid weer gegarandeerd moet worden.

Zwalkend beleid
De rode draad in het rapport is dat zwalkend beleid van de overheid leidt tot onduidelijkheid en wanhoop. Een van de geïnterviewden vertelt: ‘Wij hebben het gevoel dat onze overheid uitgaat van wantrouwen en niet van vertrouwen in de mens.’ Boeren hebben de afgelopen jaren keer op keer te maken gehad met veranderende regels, uitgestelde besluiten en onzekerheid over vergunningen, investeringen en de toekomst van hun bedrijf. Dat heeft grote gevolgen gehad, niet alleen voor hun onderneming, maar ook voor hun gezin en hun welzijn.

Wanhoop en persoonlijk leed
De Ombudsman is onder de indruk van het onrecht dat boeren en tuinders is aangedaan. Zo stelt hij dat ‘boeren kampen met voortdurende onzekerheid en een gebrek aan uitzicht op de toekomst’. Dit gebrek aan uitzicht leidt tot wanhoop en maakt levens van hardwerkende boeren kapot. Bovendien is de boerensector anders dan andere sectoren, iets wat de Ombudsman ook erkent: ‘meer dan bij andere sectoren komt op het boerenerf veel samen en is er sprake van een stapeling van regelgeving.’ De Ombudsman heeft in dit rapport ook oog voor de familie achter de ondernemer, iets dat duidelijk zichtbaar wordt in dit rapport. ‘Boerenbedrijven en boerengezinnen hebben geleden onder het handelen van de overheid door het uitblijven van structureel beleid’.

Varkenshouder Norbert geeft aan dat boeren wel willen veranderen maar vaak niet kunnen. Jarenlang werkte hij aan een vergunning om te verduurzamen. Vervolgens vroeg de overheid hem om die aanvraag in te trekken, terwijl hij wel moest investeren. ‘Dat voelt alsof de overheid haar verantwoordelijkheid afschuift op de boer.’

Wantrouwen
De afgelopen tien jaar hebben veel boeren en tuinders het vertrouwen in de overheid verloren. Dat is geen gevoel, maar een consequentie van jarenlang zwalkend beleid, tegenstrijdige signalen en het uitblijven van echte duidelijkheid. LTO Nederland vraagt hier al veel langer aandacht voor en onderschrijft daarom dit rapport. Het bevestigt onze observaties; in een onlangs uitgevoerde enquête van LTO noemde 81 procent van de ondervraagde leden de overheid zelfs ‘zeer onbetrouwbaar’. Het rapport van de Nationale ombudsman bevestigt nu onafhankelijk wat boeren al jaren zeggen. Dat maakt het des te urgenter dat het kabinet niet alleen nieuw beleid maakt, maar ook werkt aan herstel van vertrouwen door eerlijk te communiceren en echt naar ondernemers te luisteren.

Erken het leed dat boeren is aangedaan en zet rechtszekerheid centraal
De Nationale ombudsman heeft gesproken. Nu is het aan het kabinet om de conclusies niet naast zich neer te leggen, maar ernaar te handelen. Dit begint met de erkenning van de pijn en het leed van boeren door wisselend overheidsbeleid. Dit is ook de belangrijkste oproep van de Ombudsman. Daarnaast stelt hij dat minister en staatssecretaris van LVVN langetermijndoelen moeten borgen en samenhangend beleid moeten organiseren. LTO Nederland roept het kabinet op om het aangedane leed aan boeren en tuinders te erkennen en de aanbevelingen van de Ombudsman uit te voeren. Dit rapport is een waarschuwing voor toekomstig beleid waarin rechtszekerheid weer centraal moet staan.

“Na maandenlange moeizame gesprekken ligt er een herzien stikstofpakket dat op belangrijke onderdelen minder slecht is dan de hoofdlijnenbrief van 26 juni. Maar dat nog lang niet goed genoeg is.” Dat is de reactie van LTO-voorzitter Ger Koopmans op de stikstofbrieven die minister Van Essen vandaag naar de Tweede Kamer stuurde: “Er zijn stappen gezet op het gebied van zonering, grondgebondenheid, financiële ondersteuning en vergunningverlening. Op belangrijke onderdelen is dit pakket minder slecht dan de eerdere hoofdlijnenbrief. Tegelijkertijd zijn een aantal van onze fundamentele bezwaren nog niet of onvoldoende aangepast. Daarover gaan we nog heel pittige en intensieve gesprekken met het kabinet en de Kamers voeren. De onzekerheid waar boeren de voorbije maanden in leefden, is met deze nieuwe brieven niet weggenomen. Daar moét het kabinet echt zo snel mogelijk verandering in brengen. Zonder zekerheid is er ook geen perspectief.”

Randvoorwaarden
Belangrijke randvoorwaarden om tot een effectieve stikstofaanpak te komen, zijn nog steeds niet ingevuld. Het is wat LTO betreft onacceptabel dat het kabinet nog steeds geen dashboard heeft waarmee inzichtelijk wordt gemaakt wat de totale reductieopgave is en hoeveel reductie sinds 2019 al is gerealiseerd (landelijk, sectoraal, provinciaal en per Natura2000-gebied). Wel zegt het kabinet nu toe om dit dashboard met prioriteit te ontwikkelen. Doordat deze randvoorwaarde nog niet is ingevuld, weten boeren nog steeds niet hoeveel stikstofuitstoot zij waar moeten reduceren. Koopmans: “Daar ben ik helder over: zolang deze informatie niet in beeld is, zal LTO sowieso niet instemmen met de voorgestelde normeringen.”

Een andere randvoorwaarde gaat over ‘wederkerigheid’: boeren willen stappen zetten op de verdere verduurzaming van hun bedrijfsvoering, maar moeten die stappen ook kunnen zetten. Als de mogelijkheden daarvoor niet tijdig loskomen, kunnen boeren niet afgerekend worden op hun resultaat. Koopmans: “Terecht noemt het kabinet daarbij in deze Kamerbrief een harde grens: ‘De boer is niet aan het onmogelijke gehouden. Het spreekt dan ook voor zich dat het kabinet aan de lat staat om samen met de medeoverheden de juridische en overige uitvoeringscondities op orde te hebben’. Voor LTO is die zin niet-onderhandelbaar: als het kabinet niet ruim op tijd over de brug komt op het gebied van vergunningverlening, instrumenten (= het hele Trappetje van Remkes) en financiële ondersteuning, dan kunnen boeren er niet aan gehouden worden om de doelen in 2035 te realiseren. Punt.”

Minder slecht, maar nog niet goed genoeg
In de stikstofaanpak zitten nog steeds structuurmaatregelen die weinig of niets met emissiereductie te maken hebben. Dat geldt met name voor de maatregelen rondom grondgebondenheid. Die komen neer op een platte (regionale) krimpopgave zonder dat het bijdraagt aan de stikstofdoelen. Koopmans: “Voor LTO is dat onacceptabel. Het kabinet kondigt nu aan dat ze alsnog gaat onderzoeken of grondgebondenheid ook via doelsturing ingevuld kan worden. Dat proces gaan wij maximaal beïnvloeden, zodat het realistisch en haalbaar is. Voor LTO is het een voorwaarde dat het beleid stuurt op doelen en niet op dit soort vergaande middelen.”

Op onderdelen ziet het pakket er minder slecht uit dan het hoofdlijnenpakket van 26 juni. Bijvoorbeeld als het gaat om het juridisch kader. Invoering van de Rekenkundige ondergrens (RKO) wordt vervroegd naar 1 juli 2027. En provincies moeten additionaliteit versneld onderbouwen. Dat is een randvoorwaarde voor vergunningverlening, en moet nu gereed komen in 2027. Tegelijkertijd moet ook daar nog veel worden uitgewerkt. PAS-melders en andere agrariërs die in een vergunnings-onzekere situatie verkeren, krijgen nog steeds geen absolute duidelijkheid over het tijdpad van vergunningverlening.

Op het vlak van grondgebondenheid zijn enkele verbeteringen doorgevoerd. De 85%-eis voor gras of rustgewassen op zand en löss komt te vervallen. De randvoorwaarden voor gras- of rustgewasverplichting worden nader uitgewerkt in combinatie met doelsturing. Op het vlak van bedrijfsemissienormen worden goede processtappen gezet ten aan van vloeren, voorwaarden, veldemissies en investeringsregelingen.

Zonering
Provincies krijgen een nog belangrijkere rol bij de uitwerking en aanwijzing van de zonering. Zij krijgen ook meer tijd voor het uitwerken van de zogenaamde ‘omwisselbeslissingen’ (= meer maatwerk via gebiedsprocessen als alternatief voor generieke instructieregels).

In de vandaag gepubliceerde Kamerbrieven heeft de minister wel zeer zware concept-instructieregels opgenomen. Deze worden vervangen als de ‘omwisselbeslissingen’ worden goedgekeurd. Een voorbeeld van een rigide eis is 1,5 GVE per hectare, die dan weliswaar niet geldt voor individuele bedrijven, maar voor alle grond binnen de zone in totaliteit. Door deze concept-instructieregels vast te leggen, worden zij doorrekenbaar. Hiermee wordt het risico van een generieke korting ondervangen. Koopmans: “Dat het risico van een generieke korting hiermee van tafel gaat, is een verbetering voor de hele sector. Tegelijkertijd zet LTO erop in om die instructieregels zelf ook werkbaarder en haalbaarder te maken.”

De bekendmaking van welke gebieden alsnog uit de zonering worden gehaald, omdat die gebieden niet stikstofgevoelig zijn of omdat de depositie daar al onder de KDW zit, heeft het kabinet uitgesteld tot december. De inzet van LTO is dat alle gebieden waar stikstof geen dominante drukfactor is uit de begrenzing worden gehaald worden, waarbij de zones zo klein mogelijk moeten worden op basis van provinciaal maatwerk. En fundamenteel: generieke zonering met bijbehorende maatregelen, zoals nu in de brieven staat, mag nooit een doel op zich zijn. Het doel moet zijn: lokaal maatwerk ter onderbouwing van additionaliteit, natuurverbetering en vergunningverlening. De regionale LTO-organisaties LTO Noord, ZLTO en LLTB geven er alle prioriteit aan om deze benaderingswijze met lokaal precisiewerk in te vullen, zonder Haagse middelvoorschriften.

Positie LTO
Het kabinet heeft niet met LTO onderhandeld. We hebben met maximale inzet verbetervoorstellen op tafel gelegd. Onze gesprekken met het kabinet betekenen dus niet dat er steun, begrip of draagvlak is voor een aantal keuzes in deze plannen. Koopmans: “We hebben niet met de plannen ingestemd en we zijn niet van tafel gelopen. We doen er alles aan om de plannen te blijven verbeteren. LTO richt zich voor de behandeling van de stikstofbrieven en het wetsvoorstel nu eerst op de Tweede en Eerste Kamer om noodzakelijke verbeteringen en invullingen aan te brengen, zodat de onnodig grote kaalslag die dreigt voor het platteland maximaal verkleind gaat worden.”

De voorgenomen btw-verhoging op bloemen, planten, bomen en bollen van 9 naar 21 procent wordt uitgesteld. Dat werd vandaag bekend. Het nieuws komt precies op het moment dat vertegenwoordigers van de bloemen- en plantensector bij de Tweede Kamer vergeet-me-nietjes uitdelen aan Kamerleden. De samenwerkende organisaties zijn blij met het besluit. Ze zien het als resultaat van hun gezamenlijke inzet van de afgelopen weken. Daarin wezen ze kabinet en Kamer op een vergeten gevolg van de maatregel: groen zou fors duurder worden, terwijl vergroening een expliciete ambitie van het kabinet is.

Vergeet-me-nietje wordt bedankje
De actie bij de Tweede Kamer was bedoeld als laatste oproep, aan de vooravond van de plenaire behandeling van de begroting. Nu krijgt de actie een feestelijker karakter, maar de boodschap blijft hetzelfde: de verhoging is immers uitgesteld, maar nog niet helemaal van tafel. Bij de Tweede Kamer staat “vergeet-me-niet” op twee plekken groot uitgeschreven met planten. Om 13.15 uur overhandigde de sector in het Tweede Kamergebouw een boeket en vergeet-me-nietje aan Chris Jansen, voorzitter van de vaste commissie voor Financiën.

Groen blijft voorlopig bereikbaar
Met het besluit blijven bloemen, planten, bomen en bollen voorlopig betaalbaar voor consumenten, gemeenten en bedrijven. Dat is goed voor de hele keten, van kweker tot bloemist en hovenier. Het helpt ook bij de groene ambities van het kabinet: groen gaat hittestress en wateroverlast tegen en maakt woon- en werkomgevingen leefbaarder. De sectorpartijen blijven daarom achter hun oproep van vandaag staan, ook voor de toekomst.

Die boodschap is aangekomen
“Dit is een mooi resultaat voor de hele groene sector. Samen hebben we laten zien dat vergroening stimuleren niet samengaat met groen fors duurder maken. Dankzij de brede steun vanuit de keten is onze boodschap aangekomen in Den Haag. Het vergeet-me-nietje is dan ook een mooi gebaar van dank aan iedereen die zich hiervoor heeft ingezet. Maar we blijven ons hard maken voor één duidelijke boodschap: houd groen betaalbaar en schrap de BTW-verhoging,” aldus Erik Stuurbrink.

De campagne wordt gedragen door Plants & Flowers Foundation Holland, Royal FloraHolland, Glastuinbouw Nederland, LTO Nederland, Koninklijke Vereniging Bloemist Winkeliers, Plantion, Koninklijke Algemeene Vereeniging Bloembollencultuur, Tuinbranche Nederland, Koninklijke Vereniging van Hoveniers en Groenvoorzieners, Vereniging van Groothandelaren in Bloemkwekerijproducten, Koninklijke Centrale Vereniging Ambulante Handel.

Op 12 en 26 oktober vond het eerste deel van de behandeling van het Belastingplan plaats. In aanloop naar de debatten heeft LTO Nederland aandacht gevraagd voor concrete verbeteringen van de belastingregels voor boeren en tuinders. De inzet van LTO is duidelijk: als de overheid van een sector vraagt om te veranderen, mag het belastingstelsel die verandering niet bestraffen. Ook moeten de fiscale faciliteiten niet alleen op papier bestaan, maar in de praktijk op het boerenerf goed werken.

LTO Nederland ziet dat er in de politiek bereidheid is om hiermee aan de slag te gaan. Toch blijven concrete verbeteringen voorlopig uit. De debatten van 12 en 26 oktober zijn het eerste deel van de behandeling van het Belastingplan. LTO Nederland volgt de ontwikkelingen nauwkeurig en brengt bij de betrokkenen onder de aandacht wat nodig is voor haar leden. In de week van 2 november volgt de plenaire behandeling van het Belastingplan.

Vruchtwisseling en tijdelijke uitruil van grond
Tijdens de debatten was er veel aandacht voor de problemen rond vruchtwisseling en het tijdelijk uitruilen van grond tussen boeren. Staatssecretaris Eerenberg heeft toegezegd om vóór de plenaire behandeling een brief naar de Tweede Kamer te sturen. Daarin wil hij nog een laatste poging doen om oplossingen te vinden. Ook wil hij mogelijke alternatieven opnemen. In zijn reactie verwees Eerenberg naar LTO, dat nadrukkelijk om deze stap heeft gevraagd. Boeren en tuinders worden aangemoedigd om steeds meer samen te werken. Toch kunnen zij hierdoor tegen fiscale nadelen aanlopen binnen de bedrijfsopvolgingsregeling (BOR) en de Landbouwvrijstelling. In de Fiscale Verzamelwet 2027 wordt een belangrijke stap gezet om tijdelijke grondruil binnen de BOR beter mogelijk te maken. Maar om deze aanpassing goed te laten werken, moet ook de zogenoemde noodzakelijkheidstoets verdwijnen. Deze toets maakt de regels onnodig ingewikkeld. Volgens LTO is de toets bovendien niet nodig. Dat heeft LTO ook aangegeven in haar gezamenlijke reactie met de VLB en NAJK. Voor de Landbouwvrijstelling zijn twee stappen nodig om vruchtwisseling goed mogelijk te maken.

Ten eerste wil LTO terug naar de fiscale behandeling van vruchtwisseling zoals die is vastgelegd in de werkafspraak uit 2014. Zo ontstaat een regeling die niet alleen op papier werkt, maar ook in de praktijk op het boerenerf.

Ten tweede moet er een oplossing komen voor melkveehouders die door tijdelijke grondruil het recht op de Landbouwvrijstelling verliezen.

LTO Nederland kijkt daarom met veel belangstelling uit naar de aangekondigde brief van de staatssecretaris van Financiën.

Familievrijstelling: onzekerheid voor bedrijfsopvolgers
Ook de problemen rond de familievrijstelling vragen om een oplossing. Doordat hier tijdens de debatten weinig aandacht voor was, blijft een deel van de bedrijfsopvolgers in de land- en tuinbouw met onzekerheid zitten. Volgens een standpunt van de Belastingdienst kan het inbrengen van een bedrijf in een bv tijdens een gefaseerde bedrijfsoverdracht ertoe leiden dat de familievrijstelling alsnog moet worden teruggedraaid. LTO Nederland vindt dit onbegrijpelijk. Als de opvolger het bedrijf direct na de overname in een bv onderbrengt, hoeft de vrijstelling namelijk niet te worden teruggedraaid. Volgens LTO moet het belangrijkste uitgangspunt zijn dat de opvolger het bedrijf overneemt. Het zou niet moeten uitmaken of dat gebeurt als ondernemer voor de inkomstenbelasting (IB-ondernemer) of via een bv.

Btw op bloemen en planten
De verhoging van de btw op sierteeltproducten kreeg tijdens de debatten maar beperkt aandacht. Daarmee dreigt Nederland volgens LTO definitief afstand te nemen van zijn positie als gidsland in de sierteeltsector. Deze sector staat juist bekend om zijn duurzaamheid en innovatiekracht. Uit onderzoek blijkt dat de verwachte extra belastingopbrengsten in de praktijk zullen tegenvallen. Ook staat de btw-verhoging haaks op het streven naar meer groen in binnensteden en zijn de negatieve economische gevolgen aanzienlijk. Om aandacht te vestigen op dit onderwerp werkt LTO mee een campagne om de gevolgen van de btw-verhoging onder de aandacht te brengen.

Onderzoek naar fiscale investeringsfaciliteit
Tot slot heeft staatssecretaris Eerenberg toegezegd om samen met de sector, waaronder LTO, de mogelijkheden voor een fiscale investeringsfaciliteit te onderzoeken. LTO zet zich hier al langer voor in (lees meer over de inzet van LTO). Een dergelijke faciliteit kan helpen om investeringen in de land- en tuinbouw mogelijk te maken en de opgaven voor de sector te versnellen. De staatssecretaris heeft toegezegd om vóór het voorjaar meer informatie te geven over de mogelijkheden. LTO Nederland blijft zich inzetten voor belastingregels die aansluiten bij de praktijk van boeren en tuinders en die samenwerking, bedrijfsopvolging en noodzakelijke investeringen niet onnodig belemmeren.

De voorgenomen verhoging van de btw op bloemen, planten, bomen en bloembollen van 9 naar 21 procent heeft grote gevolgen voor de Nederlandse sierteeltsector. LTO wijst op de economische impact van de maatregel en de mogelijke gevolgen voor kwekers, handelaren, bloemisten en andere ondernemers in de keten. Ook heeft de verhoging negatieve gevolgen voor de toegankelijkheid van groen voor consumenten.

Minder opbrengst, grotere economische gevolgen
De btw-verhoging is bedoeld om extra belastinginkomsten te genereren, maar volgens onderzoek blijft de opbrengst achter bij de verwachtingen. Uit onderzoek van Wageningen University & Research (WUR) blijkt dat de maatregel maximaal circa 213 miljoen euro oplevert, tegenover de begrote 328 miljoen euro. Tegelijkertijd kan de economische schade voor de sector aanzienlijk zijn. Volgens berekeningen van Decisio daalt de omzet in de gehele keten naar verwachting met 674 tot 830 miljoen euro. Daarnaast kunnen 2.280 tot 2.820 arbeidsplaatsen (fte) verloren gaan. Een hogere consumentenprijs zet de vraag naar bloemen en planten onder druk. Dat raakt niet alleen de verkoop bij bloemisten en tuincentra, maar werkt door in de hele keten, van de productie bij kwekers tot de handel en distributie.

‘Niet aan een beter, maar aan een heter Nederland’
Met een paginagrote advertentie in De Telegraaf spraken de samenwerkende organisaties in de sierteelt afgelopen zaterdag het kabinet rechtstreeks aan op de voorgenomen btw-verhoging op bloemen en planten. De advertentie verwijst naar het regeerakkoord ‘Aan de slag. Bouwen aan een beter Nederland’, waarin vergroening een belangrijke plek heeft. Met deze btw-verhoging bouwt het kabinet volgens de afzenders niet aan een beter, maar aan een heter Nederland. Vandaar het vergeet-me-nietje. De organisaties roepen Tweede Kamerleden op om tegen de verhoging te stemmen.
De advertentie is ondertekend namens de sector door Plants & Flowers Foundation Holland, Royal FloraHolland, Glastuinbouw Nederland, LTO, Koninklijke Vereniging Bloemist Winkeliers, Plantion, Koninklijke Vereeniging Algemeene Bloembollencultuur, Tuinbranche NL, Koninklijke Vereniging van Hoveniers en Groenvoorzieners, de Vereniging van Groothandelaren in Bloemkwekerijproducten en de Koninklijke Centrale Vereniging Ambulante Handel.

Bekijk hier de campagne poster.

Hogere btw staat op gespannen voet met vergroening
Bloemen, planten en bomen dragen bij aan een groene en gezonde leefomgeving. Ze helpen onder meer om stedelijke gebieden te verkoelen, water op te vangen en de leefbaarheid te verbeteren. Wanneer groen duurder wordt voor consumenten, ontmoedigt dat de aankoop ervan. De voorgenomen verhoging roept daarmee vragen op over de samenhang met de ambities voor vergroening en verduurzaming. Juist in steden en dorpen is meer groen van belang om de gevolgen van hitte en hevige regenval op te vangen.

Besluitvorming in de Tweede Kamer nadert
Op 4 november behandelt de Tweede Kamer de voorgenomen btw-verhoging plenair. In aanloop daarnaartoe vragen de samenwerkende organisaties in de sierteelt aandacht voor de economische en maatschappelijke gevolgen van de maatregel. Op 3 november vindt in Den Haag een symbolische actie plaats waarbij de sector vergeet-me-nietjes aanbiedt aan Tweede Kamerleden. Daarnaast roept de sector ondernemers op om de gevolgen van de btw-verhoging onder de aandacht te brengen.

De multifunctionele landbouw kreeg volop aandacht tijdens het commissiedebat over verdienvermogen en grondbeleid in de Tweede Kamer. Verschillende Kamerleden vroegen aandacht voor de ruimte die ondernemers nodig hebben om landbouw te combineren met andere activiteiten en voor de regels en procedures die hen daarbij belemmeren. LTO Nederland ziet dit als een belangrijke stap om de knelpunten waar ondernemers in de multifunctionele landbouw tegenaan lopen verder aan te pakken. Onder multifunctionele landbouw vallen onder meer agrarische kinderopvang, agrarisch natuurbeheer, boerderijverkoop en de korte keten, boerderijeducatie, agrotoerisme en zorglandbouw.

Kamerleden vragen aandacht voor knelpunten
Anne-Marijke Podt (D66) riep de overheid op om belemmeringen voor nieuwe en duurzame verdienmodellen weg te nemen. Daarbij benoemde zij specifiek de multifunctionele landbouw. Als voorbeeld noemde zij een bedrijf waar melkveehouderij wordt gecombineerd met zorg voor ouderen met dementie en kinderopvang. Eerder bezocht Podt een multifunctioneel landbouwbedrijf, waar zij kennismaakte met deze combinatie van activiteiten (lees meer). Podt vroeg de minister om samen met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en zorgboerderijen te kijken naar administratieve knelpunten. Ook moeten gemeenten meer ruimte bieden aan multifunctionele landbouw. Daarom verzocht zij de minister om de bestaande handreiking voor gemeenten actief te verspreiden (Stap voor stap het omgevingsplan ontwerpen) en in kaart te brengen waar ondernemers nog vastlopen in ruimtelijke procedures.

Ook André Flach (SGP) vroeg aandacht voor de administratieve lasten in de zorglandbouw. De vele formulieren en controles sluiten volgens hem onvoldoende aan bij de dagelijkse praktijk van dagbesteding op zorgboerderijen.

Renate den Hollander (VVD) benadrukte eveneens de knelpunten waar ondernemers in de multifunctionele landbouw tegenaan lopen. Zij wees op ruimtelijke regels, vergunningprocedures, verschillen in beoordeling tussen gemeenten en administratieve verplichtingen. Den Hollander vroeg hoe het kabinet deze belemmeringen wil verminderen en sprak de behoefte uit aan een nationaal kader voor multifunctionele landbouw.

Minister erkent administratieve lasten
Minister Jaimi van Essen erkende de hoge administratieve lasten. Hij blijft de knelpunten bespreken met VWS en wil gemeenten stimuleren om ruimte te bieden aan multifunctionele landbouw. Dit wil hij onder meer doen door handreikingen en goede voorbeelden te verspreiden. LTO is blij met de aandacht vanuit de Tweede Kamer voor de ervaringen van ondernemers. De combinatie van agrarische productie met zorg, kinderopvang, recreatie, educatie en natuurbeheer biedt kansen voor nieuwe verdienmodellen en een sterke verbinding tussen landbouw en samenleving. Tegelijkertijd ervaren ondernemers nog te vaak belemmeringen door regelgeving, vergunningprocedures en administratieve verplichtingen.

LTO pleit voor een nationaal programma multifunctionele landbouw
Het verspreiden van handreikingen en goede voorbeelden is een mooie eerste stap, maar volgens LTO is meer nodig om de knelpunten structureel aan te pakken. Een nationaal programma multifunctionele landbouw kan bijdragen aan meer duidelijkheid, betere samenwerking tussen betrokken overheden en meer ruimte voor ondernemers om verschillende activiteiten op hun bedrijf te combineren. De vakgroep Multifunctionele Landbouw (MFL) van LTO blijft zich inzetten voor het wegnemen van deze belemmeringen en voor een beter ondernemersklimaat voor multifunctionele landbouw.