Het kabinet dreigt voor grondgebondenheid in de melkveehouderij ‘een nóg strenger plan’ op tafel te leggen dan ooit eerder aan de orde is geweest. Dat bericht publiceerde De Telegraaf vandaag op basis van anonieme Haagse bronnen. “Als die informatie klopt, zou dat onbegrijpelijk zijn” zegt Jos Verstraten, voorzitter van LTO vakgroep Melkvee: “Het invoeren van grondgebondenheid gaat überhaupt niet helpen om Nederland van het stikstofslot te halen!” Verstraten is helder: LTO is voorstander van een haalbare norm, gecombineerd met doelsturing voor de waterkwaliteitsopgaven.

Uitgelekte plannen zorgen voor zorgen
Zo blijft het dossier grondgebondenheid volop in beweging. De afgelopen periode voerde LTO Melkveehouderij binnen de Taskforce Stikstof verschillende gesprekken met het ministerie van LVVN over de mogelijke invulling van grondgebondenheid. Die gesprekken verliepen stroef. Minister Van Essen lijkt af te wijken van het coalitieakkoord en komt, volgens uitgelekte berichten, met een norm die zelfs het initiatiefwetsvoorstel Holman/Grinwis overstijgt. Grondgebondenheid dreigt daarmee wederom een splijtzwam te worden en het proces te verlammen. Het is ook niet consequent om, als het kabinet de omslag wil maken van middel- naar doelsturing, een platte GVE-norm in te voeren.

Raad van State
Deze week publiceerde de Raad van State haar advies over het initiatiefwetsvoorstel van Kamerleden Grinwis en Holman. LTO was vorig jaar tijdens de internetconsultatie kritisch op het voorstel en stelde daar vragen over. Op meerdere punten sluit het advies van de Raad van State daarbij aan.

Volgens de Raad van State probeert het wetsvoorstel te veel verschillende doelen tegelijk te bereiken, zonder duidelijk te maken welke concrete problemen daarmee worden opgelost. Dat grondgebondenheid op zichzelf geen doel dient, vormt juist de kern van de kritiek die LTO eerder heeft geuit.

Daarnaast plaatst de Raad van State vraagtekens bij de juridische complexiteit, handhaafbaarheid en uitvoerbaarheid van het voorstel. Maar de Raad van State merkt ook op dat de voorgestelde norm mogelijk niet streng genoeg is om de doelen van kringlooplandbouw te realiseren en het aandeel grasland in Nederland te behouden. Juist op dat punt is LTO kritisch. Volgens ons mag dit geen aanleiding zijn om de normen verder aan te scherpen. De gevolgen daarvan zijn niet te overzien en niet te verantwoorden.

Grondgebondenheid
De Nederlandse overheid heeft in het addendum op het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn toegezegd werk te maken van grondgebondenheid. Die afspraak met Europa moet worden nagekomen. In de brief van Eurocommissaris Roswall werd Nederland daar eind vorig jaar opnieuw aan herinnerd.

Binnen de Taskforce Stikstof wordt ondertussen gezocht naar een invulling van grondgebondenheid, terwijl Kamerlid Pieter Grinwis (ChristenUnie) heeft aangegeven door te werken aan zijn initiatiefwet. Hoewel LTO kritisch blijft op grondgebondenheid, lijkt het een kwestie van tijd voordat er concreet beleid komt.

In 2025 en 2026 heeft LTO Melkveehouderij uitgebreid met leden gesproken over een acceptabele invulling van grondgebondenheid. Uit die gesprekken kwam naar voren dat weinig melkveehouders op grondgebondenheidsregels zitten te wachten, aangezien het geen oplossingen biedt voor de opgaven waar de sector voor staat. Terwijl de impact van dit rigide middelvoorschrift op individuele bedrijven enorm kan zijn.

Op basis van deze ledenraadpleging zet LTO Melkveehouderij zich in voor een haalbare norm, gecombineerd met waardering voor vakmanschap via doelsturing specifiek op waterkwaliteit. Grondgebondenheid gaat geen bijdrage leveren om Nederland van het stikstofslot te halen en de koppeling met de Taskforce Stikstof is vanuit dat oogpunt onlogisch. Het is een belofte aan Brussel, ondersteunend aan het verbeteren van de waterkwaliteit en niet meer dan dat.

Ruimte voor verbetering
Ook met Pieter Grinwis wordt doorgesproken over de initiatiefwet. Het Kamerlid heeft al aangekondigd dat hij de wet fors gaat aanpassen. LTO waardeert dat én waardeert het feit dat hij mogelijkheden ziet om grondgebondenheid te koppelen aan doelsturing op nitraat. Daardoor kunnen melkveehouders gewaardeerd worden door een goede waterkwaliteit te borgen. Tegelijkertijd blijven wij kritisch op de verdere uitwerking. De komende periode blijft het daarom belangrijk om de ontwikkelingen vanuit het ministerie en de Tweede Kamer nauwgezet te volgen.

Via tweewekelijkse nieuwsberichten informeren we onze achterban over de voortgang rondom het Convenant Gewasbescherming. In deze tweede nieuws-update delen we de meest actuele informatie.

Convenant Gewasbescherming
Lees hier de eerste nieuws-update terug over het Convenant Gewasbescherming waarin we meer informatie geven over het proces, de planning en de rol van onze organisaties.

Momenteel wordt er volop gewerkt aan de uitwerking van het convenant onder onafhankelijk voorzitterschap van Gert-Jan Segers. De komende twee weken vindt een intensief schrijfproces plaats. BO Akkerbouw, Greenports, LTO Nederland en NAJK hadden forse kritiek op de eerste conceptteksten die aan onze organisaties werden voorgelegd. Deze teksten hadden veel te weinig aandacht voor de beheersing van teeltrisico’s, en voor het toekomstperspectief van telers en tuinders. In reactie daarop is het schrijfproces tussentijds aangepast. Op verschillende, belangrijke thema’s schrijven onze organisaties nu ook zelf actief mee aan de nieuwe convenants-teksten.

Op vrijdag 19 juni worden alle deelnemers aan de zogenaamde ‘kerntafel’ geïnformeerd over de inhoud op hoofdlijnen van het concept-convenant. Op basis van deze informatie kunnen alle organisaties hun eigen achterban consulteren. Vanuit LTO zullen we onze reactie bepalen in samenspraak met de aan LTO gelieerde sectororganisaties KAVB, NFO, Glastuinbouw Nederland en Biohuis, – en uiteraard doen we dat ook gezamenlijk met onze regio’s en vakgroepen LTO Akkerbouw, LTO Vollegrondsgroenten en LTO Bomen, Vaste planten & Zomerbloemen.

Het streven is dat de partijen aan de kerntafel uiterlijk 3 juli een bindend convenant-op-hoofdlijnen ondertekenen. Na de zomer hebben partijen de rest van het jaar de tijd voor de concrete uitwerking en zogenoemde sectorale deelconvenanten richting uitvoering.

Leden-webinar
Aanvullend aan deze bestuurlijke afstemming vinden we het belangrijk om ook onze leden te betrekken bij onze standpuntbepaling. Op maandag 22 juni om 20:00 – 21:15u organiseren LTO, Glastuinbouw, Biohuis, NFO en KAVB een webinar voor leden. Tijdens dit webinar is er ruimschoots gelegenheid voor leden om hun reacties, vragen, zorgen en aandachtspunten aan ons mee te geven. Meer informatie over dit webinar delen we op korte termijn via de gebruikelijke ledenkanalen en nieuwsbrieven.

Actualiteit
Morgen, donderdag 11 juni 2026, debatteert de Landbouwcommissie van de Tweede Kamer over gewasbeschermingsmiddelen. Het debat staat gepland van 10:00 – 15:00u en is live te volgen via deze link.

LTO-voorzitter Ger Koopmans, die namens plantaardige teelten de onderhandeling voert over het Convenant Gewasbeschermingsmiddelen, heeft Tweede Kamerleden opgeroepen om in dit Kamerdebat terughoudend te zijn met uitspraken die het convenants-proces kunnen verstoren: “In een paar weken tijd proberen agrarische belangenbehartigers, markt- en ketenpartijen, natuur- en milieuorganisaties, kennisinstellingen en overheden gezamenlijk tot een convenant op hoofdlijnen te komen. We hebben de Tweede Kamer opgeroepen om dat proces te respecteren. Uiteindelijk is het aan de politiek om besluiten te nemen, maar voorkomen moet worden dat het bedrijven van politiek het onderhandelingsproces aan tafel gaat verstoren.”

Werkbezoeken Staatssecretaris Erkens
Op maandag 8 juni hebben staatssecretaris Silvio Erkens (LVVN) en Gert-Jan Segers werkbezoeken gebracht aan een bloembollenbedrijf in Beilen en een akkerbouwbedrijf in Zeijen. Tijdens beide bezoeken stonden verduurzaming van de gewasbescherming, innovatieve technieken, integrated crop management (ICM) en de toekomstbestendigheid van plantaardige teelten centraal.

Bij bloembollenbedrijf Seubring Bloembollen maakte Erkens kennis met het programma Toekomst Bollenvak, waarin kwekers, onderzoekers, overheden en andere partners samenwerken aan een duurzamere teelt. De sector presenteerde resultaten waaruit blijkt dat de milieubelasting van gewasbeschermingsmiddelen tussen 2022 en 2025 met 58 procent is afgenomen en het middelengebruik gemiddeld met 43 procent daalde. Daarnaast werden innovaties getoond zoals digitale gewasbescherming, precisiespuiten, mechanische onkruidbestrijding en autonome robots.

Op het akkerbouwbedrijf van Erik Emmens in Zeijen kreeg de staatssecretaris een inkijkje in de praktijk van geïntegreerde gewasbescherming. Daarbij kwamen onder meer de aanpak van phytophthora, precisietechnieken zoals spotspraying en een praktijkpilot met groene gewasbeschermingsmiddelen aan bod. Ook werd gesproken over de rol van innovatie en nieuwe middelen binnen de transitie naar duurzamere teeltsystemen.

Erkens sprak na afloop zijn waardering uit voor de inzet van beide sectoren. Over de bollensector zei hij: “Ik zie dat de sector heel ambitieus aan de slag is als het gaat om het terugbrengen van het middelengebruik. Er is veel bereidheid om stappen te zetten. De innovaties die ik heb gezien maken duidelijk wat er kan. Dit geeft hoop voor de toekomst.”

Over de akkerbouwpraktijk benadrukte Erkens het belang van realistische overgangstermijnen: “Er moet ruimte zijn voor innovaties, de toelatingsduur van nieuwe, groene middelen vraagt aandacht, en de sector heeft tijd nodig voor deze transitie. Het vliegwiel draait al. Ik zie in de sector veel ambitie en positieve energie en dat zijn goede ingrediënten om de opgaves die er liggen te realiseren.”

Tijdens beide bezoeken kwam ook het traject rond de Convenanten Gewasbescherming aan de orde. Ook was er aandacht voor de sociale dialoog en de spanning die er is in een aantal regio’s tussen telers en omwonenden.

Volgens Erkens is landelijke duidelijkheid nodig om ondernemers perspectief en rechtszekerheid te bieden bij de verdere verduurzaming van hun bedrijfsvoering. Erkens: “Gemeenten en provincies zijn door gebrek aan landelijke regels zelf aan de slag gegaan met regelgeving. Alleen vragen landelijke vraagstukken om duidelijkheid van het Rijk. Daarom willen we nog voor de zomer een convenant sluiten om die duidelijkheid te bieden.”

Meer weten?
Meer achtergrondinformatie is beschikbaar via:

• Lees hier nieuws-update 1 van 26-05-2026 terug;
• Luister hier een thema-uitzending van de LTO Podcast over gewasbescherming;
• Kijk hier het eerste leden-webinar terug van LTO, KAVB en NFO over het convenant gewasbescherming;
• Lees hier een achtergrondartikel en interview met Silvio Erkens van Nieuwe Oogst.

LTO Nederland heeft minister Van Essen van LVVN per brief gevraagd om de Subsidieregeling Emissieloos Landbouwmaterieel (SEL) op korte termijn te verruimen. Aanleiding is de grote belangstelling voor de regeling, die binnen enkele dagen fors werd overtekend. Daarmee wordt volgens LTO duidelijk dat agrarische ondernemers willen investeren in verduurzaming, maar dat het beschikbare budget tekortschiet.

In een brief aan de minister roept LTO op om aanvullende middelen beschikbaar te stellen door eerder gereserveerde budgetten naar voren te halen. Daarmee kunnen meer investeringen in emissieloos landbouwmaterieel doorgang vinden en wordt voorkomen dat ondernemers hun plannen moeten uitstellen.

Daarnaast pleit LTO voor een verdere ontwikkeling van de regeling. Daarbij vraagt de organisatie onder meer aandacht voor waterstoftoepassingen, die voor sommige zware landbouwkundige werkzaamheden een belangrijk alternatief kunnen vormen. Ook wil LTO dat de emissiereductie van emissieloos en waterstofgedreven materieel expliciet wordt meegenomen in de stikstofaanpak.

Volgens LTO liggen de projecten klaar en is de emissiereductie direct realiseerbaar. Door bestaande middelen strategisch in te zetten kan volgens de organisatie snel voortgang worden geboekt op zowel klimaat- als stikstofdoelen.

Lees hier de brief die LTO-voorzitter Ger Koopmans stuurde aan LVVN-minister Van Essen.

Ieder jaar komen vertegenwoordigers uit de zuivelsector die het Convenant Weidegang hebben ondertekend bijeen. Tijdens dit jaarlijks evenement, georganiseerd door ZuivelNL, wordt met elkaar actief gewerkt aan een plan om een vernieuwde aanpak op te stellen om weidegang te bevorderen.
LTO Melkveehouderij is een van de ondertekenaars van het convenant en actief betrokken bij de ontwikkeling van een nieuwe strategische aanpak.

Weidegangcijfers
Weidegang raakt aan verschillende domeinen, van dierenwelzijn tot aan ammoniakreductie. Over 2025 laten de cijfers over de weidegang een dalende trend zien. Koeien zagen in 2025 weer minder de wei dan voorgaande jaren. De convenantspartijen kwamen dit jaar bijeen om de cijfers te analyseren en gezamenlijk aan een strategische heroriëntatie te werken. Het doel is om meer koeien in de wei te krijgen en ook langer in de wei te houden. Hiervoor zijn effectieve maatregelen noodzakelijk die echt verandering brengen.

“LTO Melkveehouderij is partner van het Convenant Weidegang. We staan achter dit traject en zetten ons in om te komen tot werkbare voorstellen én werkbare ecoregelingen voor de weidegang,” aldus bestuurslid Wilco Brouwer de Koning.

Convenant Weidegang
Om meer koeien in de wei te krijgen op diervriendelijke en duurzame wijze is in 2012 een convenant gesloten met de zuivelsector. Van melkveehouders tot ketenpartners tot aan bestuurlijke vertegenwoordigers. Alle partijen dragen verantwoordelijkheid om bij te dragen aan een aanpak voor de sector die zorgen voor een duurzame en diervriendelijke sector.

Meer over de uitkomsten van de convenantsdag lees ook Weidegang vraagt om gamechangers: sector zet volgende stap in strategische heroriëntatie – ZuivelNL

Generaties lang hebben boeren gewerkt aan een landbouwsysteem dat voedsel produceert voor miljoenen mensen. Veehouderij vormt daarvan een onmisbare schakel. Niet alleen omdat vlees, melk, en eieren belangrijke voedingsmiddelen zijn, maar ook omdat dier en plant in de landbouw onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

Toch wordt vanuit de groene beweging steeds vaker het beeld neergezet dat de ideale toekomst bestaat uit akkers vol plantaardige eiwitten en stallen die voorgoed leegstaan. Alsof voedselproductie een eenvoudig rekensommetje is dat je achter een bureau kunt oplossen. Alsof dieren slechts een belasting vormen voor het milieu en geen onderdeel zijn van een natuurlijk en economisch systeem dat al eeuwenlang functioneert.

Wat daarbij opvalt, is dat de werkelijkheid nauwelijks nog een rol lijkt te spelen. Dezelfde mensen die spreken over natuurlijke kringlopen, lijken te vergeten dat vruchtbare landbouwgrond voedingsstoffen nodig heeft. Dierlijke mest is niet zomaar afval; het is een essentiële bouwsteen voor de bodem waarop onze gewassen groeien. Akkerbouw en veeteelt zijn geen tegenpolen, maar partners in een systeem dat elkaar versterkt.

Ook het beeld dat vleesconsumptie per definitie verkeerd zou zijn, verdient meer nuance dan het tegenwoordig krijgt. Natuurlijk kunnen mensen ervoor kiezen vegetarisch of veganistisch te leven. Dat is hun goed recht. Maar het verheffen van die keuze tot morele norm voor de hele samenleving is iets anders.

Wat misschien nog het meest stoort, is de toon waarmee vaak wordt gesproken over boeren en voedselproducenten. Mensen die dagelijks zorgen voor ons voedsel worden neergezet als vervuilers, terwijl steeds minder mensen nog weten waar hun eten vandaan komt. Alsof voedsel vanzelf in de supermarkt verschijnt. Alsof landbouwgrond zonder boeren kan bestaan. Alsof dieren uitsluitend een probleem zijn en geen onderdeel van een zorgvuldig opgebouwde voedselketen.

De gevolgen van dit groene wensdenken worden bovendien ernstig onderschat. Wanneer we de veehouderij steeds verder terugdringen en voedselproductie ondergeschikt maken aan ideologische doelen, komt onze voedselzekerheid onder druk te staan. Dat is geen theoretisch risico, maar een vraagstuk van strategisch belang.

Nederland heeft in de afgelopen jaren veel van zijn economische en industriële zelfstandigheid uit handen gegeven. Juist daarom moeten we zuinig zijn op een van onze laatste echte strategische troeven: de mogelijkheid om zelf voedsel te produceren. Voedselzekerheid is geen luxe. Het is een fundament onder onze nationale veiligheid.

Wie naar de wereld kijkt, ziet dat geopolitieke spanningen toenemen. Oorlogen, handelsconflicten, verstoringen van internationale aanvoerketens en groeiende machtsblokken maken landen kwetsbaar. In zo’n wereld is het onverstandig om de eigen voedselproductie bewust af te bouwen en afhankelijker te worden van import uit andere delen van de wereld. Een land dat zijn voedselvoorziening uit handen geeft, geeft uiteindelijk ook een deel van zijn zelfstandigheid uit handen.

De ironie is dat juist de mensen die zeggen de natuur te verdedigen, soms lijken te vergeten dat ook de mens onderdeel is van diezelfde natuur. Landbouw, voedselproductie en natuurbeheer hoeven geen tegenstellingen te zijn. Eeuwenlang hebben boeren het Nederlandse landschap gevormd. De weilanden, de akkers en de bedrijven die ons dagelijks van voedsel voorzien, zijn niet de vijanden van het landschap. Ze maken er deel van uit.

Misschien wordt het tijd om minder te luisteren naar ideologische blauwdrukken en meer naar de mensen die dagelijks verantwoordelijkheid dragen voor onze voedselvoorziening. Mensen die begrijpen dat duurzaamheid niet ontstaat door vee weg te denken, maar door verstandig om te gaan met dieren, grond en productie.

Want een samenleving die haar boeren verliest, verliest meer dan een economische sector. Ze verliest een deel van haar onafhankelijkheid, haar voedselzekerheid en uiteindelijk haar vermogen om voor zichzelf te zorgen.

Wim Brouwer
Bestuurslid Vakgroep Kalverhouderij

De Subsidie voor Emissieloos Landbouwmaterieel (SEL) is binnen enkele dagen zwaar overtekend. Boeren en tuinders hebben samen zevenmaal meer subsidie aangevraagd dan hetgeen op dit moment beschikbaar is. Dit laat zien dat de sector met enthousiasme wil verduurzamen, maar daarin wordt geremd door een tekort aan ondersteunend budget.

Boeren en tuinders willen investeren
Boeren en tuinders investeren massaal in elektrische trekkers en machines. Daarmee verminderen zij het gebruik van diesel en verlagen zij hun uitstoot. Dit zorgt voor minder broeikasgassen en minder stikstofuitstoot. Deze investeringen helpen ook om kosten in de toekomst te voorkomen. Door schoner te werken, kunnen boeren en tuinders ETS2-heffingen vermijden.

Beperkte regeling remt verduurzaming af
De SEL-regeling loopt vast door het (te) lage budget. Veel ondernemers willen investeren, maar dreigen buiten de boot te vallen. Dat heeft duidelijke gevolgen:

• Voorbereide investeringen gaan niet door;
• Emissiereductie blijft liggen;
• Ondernemers krijgen minder investeringszekerheid;

LTO Nederland roept het kabinet op om direct actie te nemen:

• Maak het volledige gereserveerde budget van €77 miljoen nu beschikbaar;
• Zorg dat alle passende aanvragen worden goedgekeurd;
• Kom met nieuwe openstellingen en nieuw budget in de komende jaren;

Gebruik het momentum
Wat LTO betreft is het van belang om het beschikbare budget te verhogen en de ingediende subsidieaanvragen niet af te wijzen. De hoge vraag komt niet uit de lucht vallen. Diesel is duur, duurzame stroom is vaak beschikbaar en ondernemers willen vooruit. De sector staat klaar om te investeren. Nu is het moment om door te pakken!

Wekelijks informeren we onze achterban over de Taskforce Landbouw, Natuur & Stikstof. Lees hier de nieuwsupdate van vorige week. Vandaag schrijft LTO-voorzitter Ger Koopmans een brief aan de leden over actuele ontwikkelingen en de huidige stand van zaken ten aanzien van stikstofreductie en natuurherstel.

Beste leden,

Nog drie weken, dan stuurt minister Van Essen namens het kabinet zijn plannen voor stikstofreductie en natuurherstel naar de Tweede Kamer. Het convenant gewasbescherming maakt onderdeel uit van dit zomerpakket. Vandaag komt de kerntafel over het convenant weer bijeen. Begin volgende week informeren we jullie over actuele ontwikkelingen rondom het convenant. In deze brief gaan we specifiek in op de stikstofaanpak.

Op 26 juni wordt duidelijk hoe het kabinet de stikstofdoelen voor 2030 en 2035 wil halen. Elementen zoals bedrijfsemissienormen, dierrechten, afroming, zonering en grondgebondenheid kunnen daar onderdeel van uitmaken. Ik voel mee met alle boeren die zich met spanning afvragen wat dit voor het eigen bedrijf gaat betekenen.

Vergunningverlening moet loskomen
Voor LTO is het een harde randvoorwaarde dat de aanpak niet alléén over stikstofreductie en natuurherstel kan gaan. De plannen moeten garanderen dat vergunningverlening weer loskomt en dat boeren en tuinders rechtszekerheid krijgen. De KDW moet uit de wet, natuurdoelanalyses mogen geen directe juridische gevolgen meer hebben voor de vergunningverlening en ‘additionaliteit’ moet worden opgelost. De rekenkundige ondergrens moet worden ingevoerd en PAS-melders en interimmers moeten gelegaliseerd worden.

Zeven jaar na de PAS-uitspraak uit 2019 is het nodig om de impasse achter ons te laten. Velen van jullie hebben inmiddels te maken met een situatie waarin je PAS-melder of interimmer bent, positief-geweigerde, of op een andere manier in onzekerheid verkeert door gerechtelijke uitspraken. Velen van jullie zijn geconfronteerd met een handhavingsverzoek, of dreigen daarmee geconfronteerd te worden. Hierdoor leven jullie, ondernemers en agrarische gezinsbedrijven, vaak al jarenlang in onzekerheid. Je kunt niet investeren en je weet niet wat de toekomst brengt.

Juist in onze sector wordt de noodzaak om vergunningverlening weer op gang te krijgen breed gedeeld en urgent gevoeld. Jullie moeten de mogelijkheid krijgen om in je bedrijf te investeren, op een manier die aansluit bij het unieke karakter daarvan.

De stikstofplannen zijn nog volop in ontwikkeling
Vanuit LTO zetten we er – samen met onze partners zoals NAJK – met man en macht op in om de plannen maximaal te beïnvloeden, op zo’n manier dat boeren en tuinders daarmee uit de voeten kunnen. Dat doe ik niet alleen, maar samen met de collega-bestuursleden van LTO Nederland, met voorzitters van vakgroepen en sectororganisaties, met de regio’s en met onze medewerkers.

Laat ik daarbij ook duidelijk zijn over onze rol: LTO zit niet aan de onderhandelingstafel en het kabinet vraagt niet aan ons om onze handtekening te zetten onder de uiteindelijke plannen. LTO neemt deel aan een maatschappelijke klankbordgroep onder leiding van Elbert Dijkgraaf. Hoewel onze rol in dit traject dus anders is dan ten tijde van het landbouwakkoord, oefenen we maximaal invloed uit. Dagelijks voeren we gesprekken met minister en staatssecretaris, met Tweede Kamerleden, met ambtenaren, provinciebestuurders en andere maatschappelijke organisaties. Met als doel dat de stikstofaanpak haalbaar en realistisch is. Dat er voldoende financiële middelen beschikbaar zijn zodat boeren en tuinders de gevraagde stappen ook kunnen zetten. Maar – bovenal – dat de plannen ook echt vergunningverlening lostrekken. Alleen zo ontstaat perspectief om te investeren in een bedrijf dat toekomst heeft, waar een goede boterham verdiend kan worden en waar de boer zelf achter het stuur zit.

Uit ons intensieve contact met bewindspersonen, ambtenaren, Kamerleden en andere betrokkenen maken wij op dat de stikstofplannen nog volop in ontwikkeling zijn. Op alle onderdelen van het zomerpakket vindt nog uitwerking én onderhandeling plaats. Dat is geen kwestie van de laatste-puntjes-op-de-i : in de politiek en in het kabinet worden nog behoorlijk fundamentele discussies gevoerd. En dat zal waarschijnlijk ook wel tot 26 juni zo blijven.

Tegelijkertijd zien we in whatsapp-groepen en in de (sociale) media regelmatig doemscenario’s langskomen. De meest ingrijpende maatregelen passeren dan de revue alsof die met zekerheid ingevoerd gaan worden. Vaak gecombineerd met uitspraken als: “zet de trekkers maar vast klaar!”. En vaak naar buiten gebracht door personen of organisaties die zelf helemaal niet aan tafel zitten. Van sommige van die maatregelen kunnen we met zekerheid zeggen dat ze nooit op tafel hebben gelegen en nooit onderwerp van gesprek zijn geweest. En voor alle andere geldt dus dat er nog helemaal geen definitieve besluiten over zijn genomen. De stikstofaanpak wordt op 26 juni gepresenteerd. Tot die dag proberen we hem te beïnvloeden. Daarna gaan we het plan nauwgezet bestuderen en daarna beoordelen we het kritisch. Dat is de enige effectieve volgorde.

Duidelijkheid tot 2035
We weten nog niet hoe het stikstofpakket van het kabinet er op 26 juni uit gaat zien. Dat weet nog niemand. Maar het zal een mix worden van beperkende maatregelen én van maatregelen die de sector nieuw perspectief bieden. Hoe de balans tussen die sporen uitvalt, wordt bepalend voor hoe we daar vanuit LTO op gaan reageren.

Het is onvermijdelijk dat de overheid van boeren en tuinders gaat vragen om stappen te zetten in de verdere verduurzaming van hun bedrijf richting 2035. We zijn ervan overtuigd dat we die stappen ook kunnen zetten. We hebben in Nederland de meest innovatieve boeren ter wereld. Maar daarna moet het ook wel een keer klaar zijn. Duidelijkheid richting 2035 betekent duidelijkheid voor de overheid, maar ook duidelijkheid voor de boer. We hebben nog drie weken om maximaal invloed uit te oefenen, met als inzet dat er duidelijkheid komt die juridisch houdbaar, praktisch uitvoerbaar en bedrijfsmatig haalbaar is.

Met vriendelijke groet, namens het bestuur van LTO Nederland,

Ger Koopmans
Voorzitter LTO Nederland

Uit onderzoek van LTO Noord, ZLTO, LLTB en Greenports blijkt dat agrarische ondernemers in diverse sectoren door een tekort aan huisvesting moeite hebben om internationale werknemers op of nabij het werk te huisvesten. Daardoor wordt het lastiger om arbeidskrachten aan te trekken. Ook neemt de druk op het lokale woningenbestand toe.
LTO Nederland ondersteunt de oproep van de betrokken organisaties aan lokale overheden om werk te maken van passend en uitvoerbaar woonbeleid.

De nieuwe Wet versterking regie volkshuisvesting die op 1 juli 2026 ingaat, verplicht gemeenten en provincies om doelgroepen op te nemen in hun woonbeleid. Dit biedt volgens LTO Nederland kansen om te kijken naar specifieke doelgroepen zoals internationale werknemers die vaak seizoensgebonden werk verrichten bij agrarische ondernemers.

Internationale werknemers zijn onmisbaar voor de land- en tuinbouw. Zonder goede huisvesting lopen bedrijven én de voedselvoorziening vast. Gemeenten en provincies kunnen dit niet los van elkaar oplossen. Juist regionale samenwerking is nodig om voldoende en passende huisvesting mogelijk te maken.

Meer informatie over de cijfers van de peiling onder werkgevers lees hier:
Werkgevers slaan alarm: tekort aan huisvesting remt agrarische sector – Werkgeverslijn

In dit bericht geven we een update over actuele ontwikkelingen rondom Woo-verzoek Woo/2023/066 en over het nieuwe Woo-verzoek Woo/2026/001. In beide Woo-verzoeken zal LTO als collectieve belangenbehartiger een procedure voeren tegen openbaarmaking.

Woo/2023/066
Via Woo-procedure Woo/2023/066 heeft RVO gegevens uit gecombineerde opgaven uit de periode 1989 t/m 2022 openbaar gemaakt. Er zijn veel bezwaarschriften ingediend op dit Woo-verzoek. Deze bezwaarschriften zijn nadien als beroepschrift doorgestuurd naar de rechtbank Midden-Nederland. LTO heeft geprobeerd om te voorkomen dat een rekening voor het griffierecht verzonden zou worden (ongeveer 400 euro) en hoopte dit te bespreken tijdens de regiezitting die nog plaats moet vinden. Vandaag hebben veel agrariërs die in beroep zijn gegaan een brief van de rechtbank ontvangen. In de brief van de rechtbank geeft de rechtbank echter aan dat de rechtbank voornemens is om facturen te gaan versturen voor het griffierecht. LTO vindt dat RVO het griffierecht zou moeten betalen. Hierover zijn afgelopen vrijdag door de BBB ook Kamervragen gesteld.

LTO voert als collectieve belangenbehartiger een procedure tegen openbaarmaking van deze gegevens. Agrariërs vallen automatisch onder deze procedure. Daarnaast zijn er ruim 1.900 agrariërs van wie het bezwaarschrift is doorgestuurd door RVO als beroepschrift. Zij voeren naast de collectieve LTO-procedure ook individuele procedures tegen het openbaarmakingsbesluit.

Advies van LTO: wacht de resultaten van de regiezitting af en maak zelf een afweging om de griffierechten wel of niet te betalen. Als het je het griffierecht betaalt zorg je ervoor dat je in de individuele procedure inhoudelijk meedoet. De rechtbank gaat dan inhoudelijk beoordelen wat is aangevoerd tegen de openbaarmaking. Onder andere de omstandigheid dat RVO agrariërs ten onrechte niet betrokken heeft bij de bezwaarprocedure, en niet heeft uitgenodigd voor het horen in bezwaar, kan ertoe leiden dat RVO het betaalde griffierecht moet vergoeden. Het is verstandig om dit ook aan te voeren. Hou er bij betaling van het griffierecht echter rekening mee dat het griffierecht niet wordt vergoed door RVO. Als je de procedure op deze wijze voort wil zetten, kun je de rechtbank ook verzoeken om anoniem te mogen procederen, zodat de Woo-verzoeker en andere partijen niet weten welke agrariërs de procedure voeren. Een argument hiervoor is dat partijen zo willen voorkomen dat de Woo-verzoeker de gegevens uit de gecombineerde opgave kan koppelen aan de partij die de procedure voert.

Als je het griffierecht niet betaalt is de kans groot dat de rechtbank niet inhoudelijk naar de aangevoerde gronden kijkt en het beroepschrift niet-ontvankelijk verklaard. Daarmee komt de zaak dan ten einde. Het is niet zo dat nadien alsnog het griffierecht moet worden betaald. Via de regiezitting en de Kamervragen wordt getracht RVO vooraf het griffierecht te laten betalen. Tijdens de procedure kan het beroepschrift ook ten alle tijden worden ingetrokken.

Nieuw WOO-verzoek: WOO/2026/001
Er is een nieuwe Woo-procedure die zich in de conceptfase bevindt. Het besluit ziet op de openbaarmaking van recente gecombineerde opgaven (periode 2023 t/m 2025). Meer informatie staat op de website van RVO. Tegen het voornemen tot openbaarmaking kan een zienswijze worden ingediend. Het indienen van een zienswijze zal naar verwachting echter geen invloed hebben op het voorgenomen besluit. Daarom zal er geen brede communicatie plaatsvinden hierover. Zodra het besluit definitief genomen is, kan er tegen het besluit bezwaar gemaakt worden. Hier staan 6 weken voor. LTO zal een voorbeeld-bezwaarschrift voor leden opstellen en delen via de regionale nieuwsbrieven en de website.

Los van alle ontwikkelingen rondom stikstof en natuur in Nederland, speelt er ook in Brussel een belangrijk proces: De Europese commissie voert een zogenaamde ‘stress-test’ uit van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Een test die voor Nederland cruciaal is: vergunningverlening is compleet vastgelopen door de Nederlandse interpretatie en uitwerking van Europese natuurregels. Een nieuwe juridische analyse die LTO uit heeft laten voeren door het gerenommeerde advocatenkantoor Houthoff laat zien wat er op Europees niveau veranderd kan worden om uit de impasse te komen. Het doel van deze voorstellen is om tot een eenvoudiger, voorspelbaarder en beter toepasbaar natuurbeleid te komen zonder het beschermingsniveau van de natuur te verlagen. Deze analyse volgt op het eerdere advies dat Houthoff opstelde voor nationale stappen die gezet kunnen worden om uit de stikstofcrisis te komen binnen de kaders van EU-wetgeving, waarbij deze nieuwe analyse zich richt op de knelpunten waarvoor actie op EU-niveau nodig is.

Strikte interpretatie
De huidige beschermingspraktijk heeft grote gevolgen voor boeren en tuinders. De systematiek van vergunningverlening die voortvloeit uit de Habitatrichtlijn leidt tot juridische onzekerheid en tot een impasse in de vergunningverlening. Zelfs activiteiten die leiden tot een afname van emissies zijn in praktijk vaak niet of zeer moeizaam vergunbaar. Zo laat de Nederlandse situatie zien hoe opstapelende jurisprudentie en een zeer strikte interpretatie van de richtlijn leidt tot bijna onoplosbare knelpunten – zonder dat dit tot betere natuurresultaten leidt.

LTO-voorzitter Ger Koopmans: “Deze nieuwe analyse maakt duidelijk dat de Europese Commissie handreikingen kan doen om uit de stikstofimpasse te komen zonder de inzet op natuurbescherming te verlagen. Door de ruimte die er is te verduidelijken en beter te benutten kunnen we natuurdoelen én een toekomstbestendige landbouw beter met elkaar in balans brengen.”

Verbeteringen
De analyse ‘Paper trails’ doet voorstellen om het beleid werkbaarder en effectiever te maken, en de complexiteit van procedures te verminderen. Dit vanuit de randvoorwaarde dat maatregelen moeten leiden tot verbetering van de ecologische kwaliteit.

Centraal in de analyse staan drie knelpunten die zijn ontstaan in de uitwerking van artikel 6 van de Habitatrichtlijn. Ten eerste zorgt de uitwerking van dit artikel er in Nederland voor dat projecten die bijdragen aan emissiereductie niet van de grond komen, ondanks dat ze wel bijdragen aan de onderliggende doelen van de wetgeving voor natuurbescherming. Ten tweede zorgt een te generieke formuleringen van ‘significante effecten’ van projecten voor grote verschillen tussen lidstaten in hoe zij de habitatrichtlijn toepassen. Ten derde geeft de habitatrichtlijn onvoldoende rechtszekerheid om maatregelen te vergunnen die op systeem- of gebiedsniveau leiden tot emissiereducties. Het rapport biedt de Europese Commissie verschillende oplossingen om deze knelpunten weg te nemen. Bijvoorbeeld door de ruimte die de huidige wetgeving biedt te verduidelijken of door gerichte aanpassingen te doen in nieuwe wetgeving.

Werkbare toepassing
De bevindingen van Houthoff benadrukken dat de effectiviteit van de Vogel- en Habitatrichtlijn niet alleen wordt bepaald door de tekst van de richtlijn zelf, maar ook door de manier waarop deze in lidstaten wordt toegepast. Voor de Europese stresstest betekent dit dat niet alleen gekeken moet worden naar de juridische bepalingen, maar óók naar de praktische uitvoerbaarheid van het beleid, de juridische zekerheid en de samenhang met andere beleidsdoelen, zoals klimaat, landbouw en voedselzekerheid. Op basis van de analyse pleit LTO nadrukkelijk niet voor het loslaten of verlagen van natuurdoelen, maar voor een werkbare en juridisch houdbare toepassing van de regels. Meer duidelijkheid over kernbegrippen zoals “significant effect”, een betere benutting van emissiereducties en innovaties, én een aanpak die ruimte biedt voor gebieds- en systeemmaatregelen moeten daar onderdeel van uitmaken.

Consultatie
De komende weken gaat de Europese Commissie met stakeholders en lidstaten, waaronder Nederland, in gesprek om de knelpunten die zijn ontstaan voor vergunningsverlening door uitwerking van de Habitatrichtlijn in kaart te brengen. LTO roept het kabinet op om de Nederlandse vraagstukken hierin duidelijk naar voren te brengen, en te putten uit de analyse van Houthoff voor aanbevelingen naar de Europese Commissie.

Lees de analyse ‘Paper trails’ hier in het Nederlands en hier in het Engels.

De zorglandbouw stond in de belangstelling tijdens een werkbezoek van Carsten Herstel, Directeur-Generaal Langdurige Zorg bij het ministerie van VWS. Op uitnodiging van de Federatie Landbouw en Zorg (FLZ) en de vakgroep Multifunctionele Landbouw (MFL) van LTO Nederland bezocht hij zorgboerderij De Buytenhof in Rhoon.

Het verdiepen van de kennis over de zorglandbouw stond centraal, evenals het bespreken van wet- en regelgeving die deze sector raakt. De Buytenhof vormde hiervoor een inspirerend voorbeeld. Het bedrijf combineert akker- en tuinbouw en een boomgaard met uiteenlopende activiteiten, zoals zorgverlening, een boerderijwinkel, een theeschenkerij met terras, vergadermogelijkheden en evenementen.

Ondernemer Wiard Visser gaf een bevlogen toelichting op de ontwikkeling van het bedrijf. Hij schetste hoe de verschillende activiteiten elkaar versterken en hoe zorg en landbouw op een waardevolle manier samenkomen. Daarbij ging hij ook in op de knelpunten waar zorgboeren in de praktijk tegenaan lopen, waarmee hij de bredere uitdagingen binnen de sector tastbaar maakte.

Een belangrijk onderdeel van het werkbezoek was het gesprek over actuele beleidsthema’s. Er werd uitgebreid stilgestaan bij de gevolgen van wet- en regelgeving zoals het wetsvoortsel Wibz en de Wtza (zie ook Ontwikkelingen bij Wibz en Wtza in de zorglandbouw – LTO). Vanuit de sector werd de wens uitgesproken om regels te vereenvoudigen en beter aan te laten sluiten op de dagelijkse praktijk.

Carsten Herstel gaf aan onder de indruk te zijn van de inzet en passie van ondernemers in de zorglandbouw. Hij benadrukte dat de manier waarop zij zorg en welzijn, landbouw en landschap met elkaar weten te verbinden, leidt tot waardevolle zorgzame gemeenschappen en aansluit op de visie die VWS hierop heeft.

Ook LTO-voorzitter Ger Koopmans en Bart Pijnenburg, voorzitter van de vakgroep Multifunctionele Landbouw, kijken terug op een geslaagd werkbezoek. Zij zien het bezoek als een belangrijke stap in het versterken van de samenwerking en de verdere ontwikkeling van de zorglandbouw in Nederland.