Terwijl de Europese regeringsleiders vandaag in Brussel spreken over de Europese meerjarenbegroting voor 2028–2034, komen Europese landbouworganisaties bijeen in Stockholm voor het European Farmers Congress. Daar presenteren zij de Stockholm Declaration, waarin zij de noodklok luiden over de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). LTO Nederland heeft de verklaring medeondertekend. Vicevoorzitter Thijs Rompelberg is namens LTO Nederland aanwezig in Stockholm met vertegenwoordigers van alle EU landen.

Met de Stockholm Declaration benadrukken de Europese landbouworganisaties dat het GLB aan de basis staat van het Europese Unie. Ze waarschuwen dat de voorstellen om de gemeenschappelijke structuur en het budget te ontmantelen een historische vergissing zou zijn. De financiering van het GLB is essentieel voor de voedselzekerheid, vergroening, de strategische autonomie en de concurrentiekracht van Europa. Daarom roepen zij de Europese regeringsleiders op om voldoende middelen voor het landbouwbeleid beschikbaar te houden, het gezamenlijke Europese karakter van het GLB te beschermen en boeren en tuinders meer zekerheid te bieden om te investeren en te produceren.

De verklaring verschijnt op een belangrijk moment. Vandaag komen regeringsleiders in Brussel bijeen voor een Europese top om verder te praten over de begroting. Nederland heeft zich aangesloten bij een groep van landen die pleit voor een kleinere totale EU-begroting, samen met Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, Finland en Zweden. Maar verschillende van deze landen zetten zich tegelijkertijd in voor behoud van het GLB. Zo stelde de Oostenrijkse bondskanselier Christian Stocker op dat landbouwgelden niet de dupe mogen worden van bezuinigingen. Nederland komt daarmee steeds verder alleen te staan in het aandringen op verdere bezuinigingen op het landbouwbudget.

Ook in de Tweede Kamer werd deze week gedebatteerd over de Nederlandse inzet bij de Europese top. Verschillende partijen pleitten ervoor om verder te korten op de landbouwbegroting dan de Europese Commissie al voorstelt. Dat voorstel betekent nu al een korting van meer dan 24% op het Nederlandse GLB-budget ten opzichte van de huidige begrotingsperiode, nog zonder rekening te houden met inflatie. LTO Nederland roept de Tweede Kamer en het kabinet om die drastische reductie niet nog groter te maken, ook gelet op het belang van de GLB-gelden voor natuurbehoud.

Deze week komen regeringsleiders van de EU bijeen op een Europese Top om te spreken over de Europese meerjarenbegroting (MFF) voor na 2027. Zaterdag presenteerde het Ierse voorzitterschap van de Raad van de EU een nieuw compromisvoorstel voor die begroting. Daarin wordt verder gesneden in de totale Europese begroting, terwijl de voorgestelde korting van ruim 20 procent op het budget voor het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) overeind blijft. LTO roept de Europese regeringsleiders op om te zorgen voor voldoende Europese financiering die in verhouding staat tot de ambities die Europa aan boeren en tuinders stelt.

LTO heeft samen met Copa Cogeca en landbouworganisaties uit heel Europa de afgelopen periode meermaals actiegevoerd in Brussel om de noodzaak van voldoende landbouwfinanciering onder de aandacht te brengen. Ook riepen LTO, NAJK, BoerenNatuur, LandschappenNL en Biohuis gezamenlijk op tot voldoende structurele Europese financiering voor landbouw, natuur en groenblauwe diensten. Nederland pleit traditioneel voor een kleinere Europese begroting. Dat klinkt aantrekkelijk vanuit het perspectief van de nationale schatkist, maar het is een doelpunt in eigen goal. De Nederlandse economie profiteert enorm van de Europese samenwerking. Boeren en tuinders staan daarnaast voor grote opgaven op het gebied van vergroening. Als de beschikbare middelen afnemen terwijl de maatschappelijke verwachtingen hoog blijven, komt de uitvoering van deze opgaven onder druk te staan.

Ongelijk speelveld verder vergroot
Voor Nederland dreigt de voorgestelde korting van het GLB-budget nog hoger uit te vallen, doordat ook betalingen voor sectorale interventies, waaronder steun aan producentenorganisaties, straks uit de nationale EU-envelop voor landbouw moeten worden gefinancierd. Daarnaast wordt de bandbreedte voor de gemiddelde hectaresteun verruimd: waar de Europese Commissie eerder een ondergrens van € 130 per hectare voorstelde, verlaagt het Ierse compromis deze naar € 90 per hectare. De bovengrens ligt op € 240 per hectare. In combinatie met de nieuwe begrotingsstructuur, waarin landbouwfinanciering onderdeel wordt van nationale en regionale plannen, krijgen lidstaten meer ruimte om eigen keuzes te maken over de verdeling van landbouwsteun. Hierdoor dreigen grotere verschillen te ontstaan in de betalingen aan boeren en tuinders in verschillende lidstaten, waardoor het gelijke speelveld op de Europese interne markt verder onder druk komt te staan.

European Farmers Congress
Deze week komen Europese boerenorganisaties bijeen in Stockholm voor het European Farmers Congress van Copa Cogeca. Tegelijkertijd komen de regeringsleiders van de EU in Brussel bijeen voor een Europese Top om te spreken over de meerjarenbegroting. Tijdens het congres bespreken de Europese landbouworganisaties hun gezamenlijke reactie op de voorgestelde begroting. Deze wordt vastgelegd in een Stockholm Declaration, die donderdag wordt gepresenteerd.

Hoe zorgen we ervoor dat talent, ondernemerschap en leiderschap in de agrarische sector alle ruimte krijgen, ongeacht of iemand man of vrouw is? Die vraag staat centraal tijdens de Agri-Inspiratiedag op 29 oktober in de Rijtuigenloods in Amersfoort. Organisatoren LTO Noord, ZLTO en LLTB verwachten honderden bezoekers uit de hele sector en roepen vrouwen én mannen op om deel te nemen aan de dag.

De Agri-Inspiratiedag vindt plaats in het kader van het door de Verenigde Naties uitgeroepen International Year of the Woman Farmer. Daarmee wordt wereldwijd aandacht gevraagd voor de belangrijke bijdrage van vrouwen aan voedselproductie, ondernemerschap, innovatie en de leefbaarheid van het platteland.

Hoewel vrouwen al generaties lang een onmisbare rol spelen op agrarische bedrijven, is hun economische positie niet altijd goed geregeld. Ook zijn zij nog onvoldoende zichtbaar in beleid en regelgeving, bestuurskamers, belangenorganisaties en andere leidinggevende functies. Volgens de organisatoren is dat niet alleen een gemiste kans voor vrouwen zelf, maar voor de hele sector.

“De landbouw staat voor grote uitdagingen. Juist daarom hebben we alle talenten nodig. Functies en verantwoordelijkheden zouden moeten worden ingevuld op basis van kwaliteiten, kennis en ambitie, niet op basis van traditionele rolpatronen of verwachtingen”, zegt Helma Vermuë, voorzitter van LTO Vrouw & Bedrijf en melkveehouder.

Een van de hoogtepunten van de dag is de keynote van olympisch kampioen en boerendochter Irene Schouten. In een openhartig verhaal deelt zij haar ervaringen over doorzettingsvermogen, keuzes maken en het combineren van verschillende rollen in het leven.

Daarnaast biedt het programma onder meer:

• interactieve sessies over leiderschap, storytelling en ondernemerschap;
• gesprekken over de dynamiek binnen familiebedrijven;
• workshops rond zelfvertrouwen en mentale fitheid;
• paneldiscussies met vertegenwoordigers uit de agrarische sector;
• uitgebreide netwerkmogelijkheden.

De organisatoren verwachten zo’n 400 deelnemers te verwelkomen. De bijeenkomst is nadrukkelijk niet alleen bedoeld voor vrouwen. Juist door mannen en vrouwen samen aan tafel te brengen ontstaat ruimte voor nieuwe inzichten, meer begrip en een sector waarin iedereen de kans krijgt zich te ontwikkelen en invloed uit te oefenen.

De Agri-Inspiratiedag vindt plaats op donderdag 29 oktober in de Rijtuigenloods in Amersfoort. Meer informatie en tickets zijn beschikbaar via www.agri-inspiratiedag.nl.

NAJK, BoerenNatuur, LandschappenNL, Biohuis en LTO Nederland roepen gezamenlijk op om voldoende structureel budget beschikbaar te stellen voor landbouw, natuur en groenblauwe diensten, passend bij de opgaven die de komende jaren moeten worden gerealiseerd.

Het Nederlandse landschap wordt voor een groot deel beheerd door boeren, tuinders en terreinbeheerders. Naast voedsel- en groenproductie leveren zij belangrijke maatschappelijke diensten. Zoals het versterken van biodiversiteit, bijvoorbeeld door weidevogels te beschermen en het onderhouden van het landschap.

Met de voorstellen voor het EU-budget 2028-2034 en de introductie van NRPP’s (Nationale en Regionale Partnerschapsplannen) verandert de Europese financiering ingrijpend. Lidstaten krijgen meer ruimte voor eigen interpretatie en om nationale prioriteiten te stellen. Zo zit in het NRPP 25% vrije ruimte om door de lidstaten in te vullen. Dat biedt kansen voor maatwerk, maar brengt ook risico’s met zich mee. Met deze voorstellen komen budgetten onder druk, maatschappelijke opgaven gaan dus nog meer met elkaar concurreren en verschillen tussen lidstaten dreigen het gelijke speelveld op Europees niveau voor boeren en tuinders aan te tasten.

Nederland pleit traditioneel voor een kleinere Europese begroting. Dat klinkt aantrekkelijk vanuit het perspectief van de nationale schatkist, maar het is een eigen doelpunt. De Nederlandse economie profiteert enorm van de Europese samenwerking. Vele banen zijn er van afhankelijk. De Nederlandse inzet roept ook de vraag op wie uiteindelijk betaalt voor de maatschappelijke diensten die boeren, tuinders en terreinbeheerders leveren. Boeren- en natuurorganisaties roepen daarom gezamenlijk op om voldoende structureel budget beschikbaar te stellen voor landbouw, natuur en groenblauwe diensten, passend bij de opgaven die de komende jaren moeten worden gerealiseerd. Wij pleiten ervoor om de vrije ruimte maximaal te benutten voor inzet voor landbouw en natuur. Het incidentele stikstoffonds van €20 miljard biedt daarvoor geen structurele oplossing. Wie maatschappelijke prestaties en wettelijke resultaten verlangt, moet ook zorgen voor een stabiele, voorspelbare en meerjarige financiële basis.

De nieuwe Europese financieringsstructuur moet er niet toe leiden dat landbouw, natuur en water met andere nationale prioriteiten én met elkaar gaan concurreren. Nederland moet zich daarom inzetten voor voldoende afzonderlijk budget voor elk deze beleidsterreinen. Daarbij moet ook ruimte worden gecreëerd om groenblauwe diensten daadwerkelijk te kunnen belonen, zodat deze structureel kunnen bijdragen aan het verdienvermogen van agrariërs én aan het realiseren van natuur-, klimaat- en waterdoelen.
Boeren- en natuurorganisaties roepen de Tweede Kamer daarom op tot:

• Een toereikend Europees budget voor landbouw, natuur en water, passend bij de maatschappelijke opgaven en wettelijke verplichtingen;
• Hierbij hoort ruimhartige cofinanciering. De voorstellen van de Europese Commissie bevatten namelijk een verplichte cofinanciering van de diverse maatregelen, zoals voor groenblauwe diensten die agrariërs leveren;
• Het realiseren van een krachtig GLB dat groenblauwe diensten niet alleen kostendekkend vergoedt, maar als volwaardig onderdeel van het verdienmodel kan belonen;
• Een zelfstandig en herkenbaar budget voor natuur en water, voor investeringen in natuurgebieden, watersystemen, hydrologisch herstel en klimaatbestendige landschappen;
• Tijdige en structurele betrokkenheid van boeren-, natuur-, landschaps- en milieuorganisaties bij de voorbereiding, uitvoering en monitoring van het Nederlandse NRPP. Als 2028 te snel komt, moet er snel duidelijkheid komen over een verlenging van de huidige regelingen.

Een toekomstbestendig landelijk gebied vraagt om langjarige keuzes en structurele financiering. Een gezonde en concurrerende agrarische sector, sterke biodiversiteit, schoon en voldoende water en een klimaatbestendig landschap zijn geen concurrerende ambities, maar versterken elkaar. Een volwaardige beloning van maatschappelijke prestaties versterkt het verdienvermogen van boeren en stelt hen in staat om structureel bij te dragen aan natuur-, klimaat- en waterdoelen.

Dit is een gezamenlijke oproep van NAJK, BoerenNatuur, LandschappenNL, Biohuis en LTO Nederland.

De jaarlijkse speech van de voorzitter van de Europese Commissie is een moment waar in Brussel wekenlang naar wordt uitgekeken. Hier worden de Europese plannen voor het komende jaar aangekondigd. Het is ook een moment om Europa op de kaart te zetten. Op 16 september gaf Ursula von der Leyen haar zesde ‘State of the Union’. Enkele punten sprongen eruit voor de land- en tuinbouw. Positief was natuurlijk haar uitspraak: “Europese boeren zijn de beste ter wereld”, wat haar een ruimhartig applaus van de Europarlementariërs opleverde. Ze zei ook dat Europa boeren blijft ondersteunen.

Klimaatbeleid is een blijvertje
Von der Leyen signaleert dat Europa tweemaal zo snel opwarmt als het mondiale gemiddelde en dat de voorbije zomer er eentje was om nooit te vergeten: hitte, watertekorten en bosbranden. Slechts 25% van de schade wordt gedekt door verzekeringen. In de Nederlandse land- en tuinbouw kennen we de brede weersverzekering, die deels wordt betaald uit het GLB. Maar er doen minder dan 3.000 agrariërs aan mee, vooral telers van fruit, groenten, aardappelen en boomkwekerijgewassen. Op het totaal in de sectoren met open teelten is dat nog geen 10%.

Daarnaast kennen erkende telersverenigingen voor groenten en fruit een oogstverzekering in hun operationele plan, die nu voor 50% wordt betaald uit de sectorale interventie groenten en fruit, een GLB-regeling.

De Europese Commissie kondigt nu een ‘klimaatverzekering’-alliantie aan. De vraag is nu hoe dit zich verhoudt tot de bestaande GLB-regelingen. Het is wachten op wetgevende voorstellen. Er is ook sprake van een Europees hittegolfplan, wat voor de land- en tuinbouw relevant kan zijn.

Nieuw waterinitiatief
De Europese Commissie komt met een waterinitiatief dat direct is gelinkt aan voedselzekerheid. Von der Leyen wil boeren helpen zich beter voor te bereiden op droogte, onder andere door beter watermanagement.

Handel en geopolitiek
De geopolitiek is volop aanwezig in Brussel en dus ook in deze speech. Von der Leyen wil 12 miljard euro investeren in een handelsroute over land via de Kaukasus en Centraal-Azië, om minder afhankelijk te worden van de kwetsbare zeeroute via de Straat van Hormuz en de Rode Zee. Dit lijkt overigens te concurreren met het reeds lang bestaande Zijderoute-initiatief (Silk Road) van China.

Aanwezig als speciale gast bij de speech was de Canadese premier Mark Carney. Von der Leyen kondigde aan dat Canada wat haar betreft ‘associate’ lid wordt van de EU. Dit leidde in het Europees Parlement tot veel applaus, maar kennelijk waren de lidstaten nog niet geïnformeerd. Het zou een nieuwe regeling zijn met een derde land. Dat terwijl nog steeds 10 EU-lidstaten het CETA-handelsverdrag tussen de EU en Canada nog niet hebben geratificeerd. Overigens is CETA al ruim 10 jaar ‘voorlopig’ van kracht. Nederland heeft CETA wel geratificeerd. LTO steunde de totstandkoming van CETA.

Von der Leyen herhaalde dat de Europese Unie Oekraïne blijft ondersteunen. Ze noemde ook het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen als belangrijke partners.

Innovatie en AI
Kunstmatige intelligentie werd door Von der Leyen genoemd als een kans, ook voor agri-food. De Commissie komt in november met ‘game-changing’ initiatieven. Dat zal naar verwachting ook gaan over precisielandbouw.

Europees budget en het GLB
Je mag van de voorzitter van de Europese Commissie verwachten dat ze pleit voor een stevig EU-budget voor de jaren 2028-2034. Veel lidstaten, waaronder Nederland, willen juist een kleiner budget en daarmee ook een extra korting op het GLB-budget. De komende maanden, mogelijk rond 18 en 19 december, nemen de regeringsleiders naar verwachting hierover een besluit. LTO lobbyt samen met Europese partners voor een sterk GLB-budget.

Speech terugkijken
Bekijk hier de volledige State of the Union-speech van Ursula von der Leyen van 16 september 2026.

Hoewel er inmiddels weer regen valt, zijn boeren en tuinders nog lang niet af van de gevolgen van de aanhoudende droogte en hitte. Voor verschillende teelten zijn de productieverliezen aanzienlijk. Daar komen de sterk gestegen kosten voor energie en kunstmest nog bij. Ook de internationale ontwikkelingen drukken zwaar op de agrarische sector.

Voor veehouders verslechtert de ruwvoerpositie. Tegelijkertijd lopen de prijzen van graan, oliezaden en maïs op. De oorlog in Oekraïne versterkt deze ontwikkeling. Door de beperkte toegankelijkheid van de Zwarte Zee voor de scheepvaart en de vernietiging van opslag- en distributiefaciliteiten door bombardementen staat de aanvoer verder onder druk. In de regio Kyiv en langs de frontlinie zou naar schatting 80 tot 90 procent van de opslagfaciliteiten zijn beschadigd of vernietigd.

Beperkte Europese steun
De Europese Commissie heeft het GLB-crisisfonds iets uitgebreid om boeren tegemoet te komen in de gestegen kosten. Nederland ontvangt uit dit fonds bijna 15 miljoen euro. Lidstaten moeten uiterlijk 30 september aan Brussel melden hoe zij deze middelen willen inzetten. Daarbij bestaat de mogelijkheid om de Europese bijdrage met maximaal 200 procent aan te vullen met nationale middelen. LTO Nederland is benieuwd met welke invulling het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) komt. Tegelijkertijd is duidelijk dat de Europese bijdrage voor veel boeren slechts een druppel op de gloeiende plaat zal zijn. Of hogere marktprijzen voldoende compensatie bieden voor tegenvallende opbrengsten, moet nog blijken. Agrariërs kunnen bovendien niet altijd profiteren van hogere prijzen, bijvoorbeeld omdat zij gebonden zijn aan contracten of specifieke kwaliteitseisen.

Verschillen tussen lidstaten
Andere Europese lidstaten trekken aanzienlijk meer geld uit om hun agrarische sector te ondersteunen.
Frankrijk kondigde op vrijdag 4 september een steunpakket aan van ruim 1 miljard euro. Oostenrijk maakt 240 miljoen euro vrij. Deze steun zal waarschijnlijk worden vormgegeven als staatssteun, bovenop de middelen uit het GLB-crisisfonds.

LTO ziet dat de gevolgen van de droogte en hitte per regio sterk kunnen verschillen. Tegelijkertijd baart het verschil in steunmaatregelen tussen lidstaten zorgen. Een gelijk speelveld op de interne Europese markt is van groot belang voor de concurrentiepositie van Nederlandse boeren en tuinders.
LTO blijft de ontwikkelingen en de gevolgen van droogte, hitte en de internationale marktsituatie nauwlettend volgen. Waar nodig zal LTO in Den Haag en Brussel aandacht blijven vragen voor passende ondersteuning en een gelijk speelveld voor Nederlandse boeren en tuinders.

Boeren en tuinders moeten zich sterker kunnen organiseren om hun positie in de voedselketen te verbeteren. Dat blijkt uit een evaluatierapport van de Europese Commissie over de uitzonderingen op de Europese mededingingsregels voor de land- en tuinbouw. Voor LTO bevestigt het rapport dat samenwerking nodig is voor een eerlijke prijs, meer marktmacht en voldoende ruimte om te investeren in verduurzaming.

De Europese Commissie stelt vast dat producentenorganisaties en brancheorganisaties een belangrijke rol spelen. Zij maken het mogelijk om gezamenlijk te onderhandelen, marktinformatie te delen en afspraken te maken die verder gaan dan individuele bedrijfsbelangen. In Europa zijn bijna 2.900 erkende producentenorganisaties actief. Vooral in de melkveehouderij wordt collectieve onderhandeling steeds vaker benut. Dit is reeds ingebed in de Europese wetgeving voor de Gemeenschappelijke Markt Ordening (GMO). Dit is een onderdeel van het Gemeenschappelijke Landbouw Beleid (GLB). De Europese Commissie constateert dat de mogelijkheden nog beter benut kunnen worden.

Samenwerking in Nederland onmisbaar
Voor de Nederlandse land- en tuinbouw is die conclusie herkenbaar. Boeren en tuinders opereren in sterk geconcentreerde ketens, met grote afnemers, verwerkers en retailers tegenover veel individuele ondernemers. Tegelijk nemen de eisen rond onder meer duurzaamheid, diergezondheid, klimaat, waterkwaliteit, arbeid en voedselveiligheid toe. Die inspanningen moeten kunnen worden terugverdiend in de markt.

Samenwerking via producentenorganisaties, brancheorganisaties en andere collectieve structuren helpt boeren en tuinders sterker te staan in prijsonderhandelingen, gezamenlijke afspraken te maken over kwaliteit en duurzaamheid en risico’s beter te delen. Dat is een voorwaarde voor een toekomstbestendige sector met voldoende verdienvermogen.

Benut ruimte voor samenwerking, voorkom extra belemmeringen
LTO zet zich in voor sterke, goed georganiseerde sectoren waarin boeren en tuinders samen kunnen optrekken richting markt, overheid en maatschappij. De ruimte die Europese regels bieden, moet ook in Nederland praktisch bruikbaar zijn. Ondernemers mogen niet worden afgeremd door onduidelijkheid over mededingingsregels of ingewikkelde procedures rond erkenning en uitvoering. Dit is waarschijnlijk een belangrijke reden waarom de mogelijkheden van de GMO nog onvoldoende benut worden.

Voor LTO is samenwerking nauw verbonden met waardecreatie in ketens. Verduurzaming, hogere productiestandaarden en maatschappelijke prestaties vragen om collectieve afspraken waarbij de meerwaarde eerlijk wordt verdeeld. Extra eisen moeten gepaard gaan met een betere prijs, gegarandeerde afzet of passende afspraken over risico’s, financiering en investeringen.

Duidelijke randvoorwaarden nodig
Tegelijk blijft zorgvuldigheid nodig. Samenwerking mag niet leiden tot verboden prijsafspraken of uitsluiting van concurrentie als er geen sprake is van een duidelijk maatschappelijk belang. Daarom zijn heldere kaders, praktische ondersteuning en goede voorlichting nodig. Alleen dan kunnen boeren en tuinders de bestaande mogelijkheden benutten zonder onnodige juridische onzekerheid.

LTO blijft zich inzetten voor beleid dat samenwerking mogelijk maakt, het verdienvermogen versterkt en ruimte biedt voor collectieve oplossingen per sector en per keten. Het Europese rapport laat zien dat die inzet nationaal én Europees noodzakelijk is: een sterke, goed georganiseerde primaire sector is essentieel voor een eerlijker, duurzamer en toekomstbestendig voedselsysteem.

LTO Nederland is zwaar teleurgesteld over de evaluatie van de Europese Nitraatrichtlijn die door de Europese Commissie is gepubliceerd. De evaluatie doet onvoldoende recht aan de ingrijpende veranderingen die de land- en tuinbouw sinds de invoering van de Nitraatrichtlijn in 1991 heeft doorgemaakt. LTO Nederland had juist ingezet op een fundamentele herziening van de Nitraatrichtlijn, met een modernere invulling van de 170 kg stikstofnorm per hectare en meer ruimte voor doelsturing. Ondernemers staan voor grote uitdagingen door klimaatverandering, geopolitieke ontwikkelingen en hoge kosten voor onder meer kunstmest en energie. De Europese Commissie kiest er nu voor om daar niet op te acteren.

De Commissie concludeert dat de ruim dertig jaar oude richtlijn nog steeds effectief is en dat de resterende knelpunten vooral het gevolg zijn van tekortschietende implementatie door lidstaten. Brussel kiest er in de evaluatie voor om vast te houden aan de generieke grens van 170 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare. Volgens de Commissie moeten de bestaande regels vooral beter worden toegepast, met name in gebieden waar sprake is van hoge veedichtheid en waar de waterkwaliteitsdoelen nog niet worden gehaald.

Dat het mest – en mineralenbeleid in het verleden iets heeft bijgedragen aan een betere waterkwaliteit staat op zich niet ter discussie. De evaluatie laat echter ook zien dat de verbetering de afgelopen jaren op veel plaatsen is afgevlakt. Dat geeft aan dat de Nitraatrichtlijn vergaand is verouderd en de rigide middelvoorschriften die deze bevat zijn achterhaald. In plaats van vast te houden aan generieke (gebruiks-)normen en middelvoorschriften (zoals bouwplaneisen, bufferstroken en vormen van kalenderlandbouw) is juist behoefte aan modern, doelgericht beleid dat beter aansluit bij de huidige wetenschappelijke inzichten en beschikbare technieken. Maar het belangrijkste: om de waterkwaliteit verder te verbeteren moet er handelingsperspectief voor boeren en tuinders zijn.

Gemiste kans voor modernisering
LTO Nederland vindt het daarom een gemiste kans dat de Europese Commissie nauwelijks voorstellen doet om het regelgevend kader te moderniseren of te veranderen. De evaluatie beperkt zich grotendeels tot een oproep aan lidstaten om de bestaande regels beter uit te voeren, terwijl juist behoefte bestaat aan een meer doel- en resultaatsturende aanpak die ruimte biedt voor innovatie, circulair nutriëntengebruik en maatwerk per bedrijf of gebied. Dat geldt ook voor de generieke norm van 170 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare. LTO Nederland vindt dat deze norm opnieuw tegen het licht moet worden gehouden gelet op de huidige wetenschappelijke inzichten rondom milieu- en waterkwaliteit, technologische ontwikkelingen en de mogelijkheden om ondernemers af te rekenen op daadwerkelijke milieuresultaten in plaats van op uniforme middelvoorschriften.

Vervolgproces
De komende periode bespreekt de Europese Commissie de uitkomsten met het Nitraatcomité, waarin ambtenaren van alle lidstaten zijn vertegenwoordigd. Wat LTO betreft mag het proces daar niet stoppen. De evaluatie moet op korte termijn worden opgevolgd met een positief wetsvoorstel voor herziening van de Nitraatrichtlijn. LTO roept het Nederlandse kabinet op om zich in Brussel actief in te zetten voor een modernisering van de Nitraatrichtlijn, met meer ruimte voor doelsturing en een aanpak die beter aansluit bij de praktijk van boeren en tuinders. Ook het Europees Parlement kan hierin een belangrijke rol spelen door vast te houden aan de oproep uit de in 2025 aangenomen resolutie om de Nitraatrichtlijn te herzien.

Los van alle ontwikkelingen rondom stikstof en natuur in Nederland, speelt er ook in Brussel een belangrijk proces: De Europese commissie voert een zogenaamde ‘stress-test’ uit van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Een test die voor Nederland cruciaal is: vergunningverlening is compleet vastgelopen door de Nederlandse interpretatie en uitwerking van Europese natuurregels. Een nieuwe juridische analyse die LTO uit heeft laten voeren door het gerenommeerde advocatenkantoor Houthoff laat zien wat er op Europees niveau veranderd kan worden om uit de impasse te komen. Het doel van deze voorstellen is om tot een eenvoudiger, voorspelbaarder en beter toepasbaar natuurbeleid te komen zonder het beschermingsniveau van de natuur te verlagen. Deze analyse volgt op het eerdere advies dat Houthoff opstelde voor nationale stappen die gezet kunnen worden om uit de stikstofcrisis te komen binnen de kaders van EU-wetgeving, waarbij deze nieuwe analyse zich richt op de knelpunten waarvoor actie op EU-niveau nodig is.

Strikte interpretatie
De huidige beschermingspraktijk heeft grote gevolgen voor boeren en tuinders. De systematiek van vergunningverlening die voortvloeit uit de Habitatrichtlijn leidt tot juridische onzekerheid en tot een impasse in de vergunningverlening. Zelfs activiteiten die leiden tot een afname van emissies zijn in praktijk vaak niet of zeer moeizaam vergunbaar. Zo laat de Nederlandse situatie zien hoe opstapelende jurisprudentie en een zeer strikte interpretatie van de richtlijn leidt tot bijna onoplosbare knelpunten – zonder dat dit tot betere natuurresultaten leidt.

LTO-voorzitter Ger Koopmans: “Deze nieuwe analyse maakt duidelijk dat de Europese Commissie handreikingen kan doen om uit de stikstofimpasse te komen zonder de inzet op natuurbescherming te verlagen. Door de ruimte die er is te verduidelijken en beter te benutten kunnen we natuurdoelen én een toekomstbestendige landbouw beter met elkaar in balans brengen.”

Verbeteringen
De analyse ‘Paper trails’ doet voorstellen om het beleid werkbaarder en effectiever te maken, en de complexiteit van procedures te verminderen. Dit vanuit de randvoorwaarde dat maatregelen moeten leiden tot verbetering van de ecologische kwaliteit.

Centraal in de analyse staan drie knelpunten die zijn ontstaan in de uitwerking van artikel 6 van de Habitatrichtlijn. Ten eerste zorgt de uitwerking van dit artikel er in Nederland voor dat projecten die bijdragen aan emissiereductie niet van de grond komen, ondanks dat ze wel bijdragen aan de onderliggende doelen van de wetgeving voor natuurbescherming. Ten tweede zorgt een te generieke formuleringen van ‘significante effecten’ van projecten voor grote verschillen tussen lidstaten in hoe zij de habitatrichtlijn toepassen. Ten derde geeft de habitatrichtlijn onvoldoende rechtszekerheid om maatregelen te vergunnen die op systeem- of gebiedsniveau leiden tot emissiereducties. Het rapport biedt de Europese Commissie verschillende oplossingen om deze knelpunten weg te nemen. Bijvoorbeeld door de ruimte die de huidige wetgeving biedt te verduidelijken of door gerichte aanpassingen te doen in nieuwe wetgeving.

Werkbare toepassing
De bevindingen van Houthoff benadrukken dat de effectiviteit van de Vogel- en Habitatrichtlijn niet alleen wordt bepaald door de tekst van de richtlijn zelf, maar ook door de manier waarop deze in lidstaten wordt toegepast. Voor de Europese stresstest betekent dit dat niet alleen gekeken moet worden naar de juridische bepalingen, maar óók naar de praktische uitvoerbaarheid van het beleid, de juridische zekerheid en de samenhang met andere beleidsdoelen, zoals klimaat, landbouw en voedselzekerheid. Op basis van de analyse pleit LTO nadrukkelijk niet voor het loslaten of verlagen van natuurdoelen, maar voor een werkbare en juridisch houdbare toepassing van de regels. Meer duidelijkheid over kernbegrippen zoals “significant effect”, een betere benutting van emissiereducties en innovaties, én een aanpak die ruimte biedt voor gebieds- en systeemmaatregelen moeten daar onderdeel van uitmaken.

Consultatie
De komende weken gaat de Europese Commissie met stakeholders en lidstaten, waaronder Nederland, in gesprek om de knelpunten die zijn ontstaan voor vergunningsverlening door uitwerking van de Habitatrichtlijn in kaart te brengen. LTO roept het kabinet op om de Nederlandse vraagstukken hierin duidelijk naar voren te brengen, en te putten uit de analyse van Houthoff voor aanbevelingen naar de Europese Commissie.

Lees de analyse ‘Paper trails’ hier in het Nederlands en hier in het Engels.

Een grote meerderheid van de Nederlandse bevolking steunt het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Dat blijkt uit onderzoek onder 5.000 Nederlanders, uitgevoerd eind 2025 in opdracht van het ministerie van LVVN. Maar liefst 77% van een gewogen burgerpanel geeft aan het GLB te steunen. LTO Nederland ziet dit als een belangrijk signaal richting Den Haag.

De steun komt op een actueel moment, nu in Brussel wordt onderhandeld over de hervorming van het GLB vanaf 2028. LTO steunt voortzetting van het Europese landbouwbeleid en vindt dat het beschikbare budget doelgericht moet worden ingezet, onder meer voor klimaat, biodiversiteit en landschap. Dat sluit aan bij de uitkomsten van het onderzoek: 51% van het burgerpanel steunt het GLB mits het wordt ingezet voor de juiste doelen en met passende regels.
Uit het onderzoek blijkt daarnaast dat veel Nederlanders het belangrijk vinden dat kleinere en jonge boeren toegang houden tot het GLB. LTO legt zelf ook de prioriteit bij jonge boeren. Verder pleit LTO ervoor om het GLB in te zetten om boeren en tuinders weerbaarder te maken tegen extreme weersomstandigheden. Dat kan bijvoorbeeld via ondersteuning van een oogstverzekering en fiscale mogelijkheden om te reserveren voor slechte jaren. De risico’s in de landbouw nemen namelijk toe, wat het voor jongeren minder aantrekkelijk maakt om een landbouwbedrijf te starten.

Budget onder druk
LTO vraagt in Brussel en Den Haag ook aandacht voor behoud van het beschikbare GLB-budget. In de huidige EU-voorstellen daalt dit budget. Minder steun vanuit het GLB betekent dat scherpe keuzes nodig zijn. Boeren en tuinders worden daardoor afhankelijker van wat de markt, en uiteindelijk de consument, betaalt voor duurzame producten.
Het onderzoek laat zien dat veel burgers vinden dat boeren recht hebben op een eerlijke prijs. Op de vraag hoe die eerlijke prijs tot stand moet komen, geeft het onderzoek echter geen concreet antwoord.

Het Europees Parlement heeft zich uitgesproken voor een forse verhoging van het Europese landbouwbudget in de volgende meerjarenbegroting (2028–2034). Daarmee kiest het Parlement nadrukkelijk een andere koers dan het begrotingsvoorstel van de Europese Commissie. LTO is verheugd met het standpunt van het Europees Parlement, en heeft hier in de lobby stevig op ingezet.

Europarlementariërs pleiten voor een landbouwbudget van €433 miljard binnen het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Dat is een stijging van circa 47 procent ten opzichte van het voorstel van de Europese Commissie (€293,7 miljard). Tegelijkertijd wil het Parlement ook de totale EU-begroting verhogen van €1,8 biljoen naar meer dan €2 biljoen. Volgens het Parlement is de verhoging van het budget noodzakelijk voor de inzet op vergroening en het behoud van voedselproductie en voedselzekerheid. Zeker ook in een tijd waarin meer budget beschikbaar gesteld moet worden op nieuwe prioriteiten zoals defensie en concurrentievermogen. Het Europees Parlement roept daarnaast expliciet op om in het bij de inrichting van de nieuwe begroting marktverstoringen te voorkomen en een gelijk speelveld voor boeren te garanderen.

De inzet van het Europees Parlement zet de toon voor stevige onderhandelingen tussen de Europese instellingen. Terwijl de Europese Commissie inzet op meer flexibiliteit in de begroting wil het Parlement juist dat middelen vooraf duidelijk worden toegewezen aan beleidsterreinen zoals de Europese landbouw. Vanuit de Raad van lidstaten wordt naar verwachting eerder aangestuurd op een kleinere begroting. LTO Nederland pleit voor ten minste een behoud van het huidige landbouwbudget inclusief inflatiecorrectie. Duidelijke oormerking van middelen draagt daarbij bij aan voorspelbaarheid voor ondernemers en het borgen van een gelijk speelveld binnen de EU.

LTO-voorzitter Ger Koopmans nam gisteren deel aan een rondetafelgesprek met Eurocommissaris Oliver Várhely (Gezondheid en Dierenwelzijn) Het gesprek vond plaats in het kader van een werkbezoek aan Nederland welke werd georganiseerd door Europarlementslid Jessika van Leeuwen (BBB). Het bezoek werd gecombineerd met bedrijfsbezoeken aan Vencomatic Group en Pluriton.

De Europese Commissie werkt momenteel aan een Europese Veehouderijstrategie en verkent een herziening van de Europese dierenwelzijnswetgeving. In dat kader bracht de Eurocommissaris een bezoek naar Nederland om een beter beeld te krijgen van de Nederlandse pluimveehouderij, ook gelet op de stappen die in Nederland worden gezet rondom het uitfaseren van het doden van eendagskuikens in de pluimveehouderij.

In het rondetafelgesprek werd gesproken over de voorlopersrol die de Nederlandse veehouderij heeft in het verbeteren van dierenwelzijn. Koopmans lichtte toe dat Nederlandse veehouders samen met overheid, ketenpartijen en maatschappelijke organisaties in 2025 het Convenant Dierwaardige Veehouderij hebben gesloten. Dit convenant zet in op een stapsgewijze verbetering van dierenwelzijn, waarbij het natuurlijke gedrag en de behoeften van dieren centraal staan, met behoud van economisch perspectief voor boeren.

Er werd benadrukt dat voor het zetten van verdere stappen een gelijk speelveld van groot belang is, zowel binnen de Europese Unie als ten aanzien van import uit derde landen. Dit vraagt niet alleen om gelijke standaarden, maar ook om een uniforme implementatie via duidelijke criteria en consistente handhaving. Ook werd het belang benadrukt van een integrale aanpak, waarbij dierenwelzijn in samenhang met opgaven op het gebied van emissiereductie en voedselzekerheid wordt doorontwikkeld. Essentieel daarbij is dat nieuwe maatregelen economisch haalbaar zijn voor boeren en dat voldoende overgangstermijnen worden geboden, zodat ondernemers kunnen investeren en zich kunnen aanpassen aan nieuwe eisen.

De Eurocommissaris en Koopmans spraken af in contact te blijven over de ontwikkeling van de nieuwe veehouderijstrategie en dierwelzijnsverordeningen.

Fotograaf: Dirk Hol.