De Europese Commissie heeft de Subsidieregeling extensivering melkveehouderij (Sem) goedgekeurd. Dat is een belangrijke stap voor melkveehouders die op zoek zijn naar perspectief binnen de huidige opgave in de landbouw. Het ministerie van Landbouw, Voedselzekerheid, Visserij en Natuurbeheer (LVVN) heeft dit vandaag bekendgemaakt aan de Tweede Kamer. Binnenkort publiceert LVVN de regeling in de Staatscourant. De regeling wordt op 1 juni 2026 opengesteld. Voor de regeling stelt het ministerie van LVVN € 627 miljoen beschikbaar.

De Sem heeft als doel om de emissies van ammoniak en broeikasgassen te verminderen. Daarnaast zal de mestproductie afnemen, waardoor ook de druk op de mestmarkt naar verwachting zal afnemen. De regeling is specifiek voor melkveehouders die willen blijven melken, maar in de problemen zijn gekomen. Hiermee kunnen zij onder gunstige financiële voorwaarden toch investeren in hun bedrijf.

Toepassing van de Sem
De regeling is vrijwillig en tijdelijk van aard. Deze regeling biedt melkveehouders die klem zitten een concreet handelingsperspectief. Tegelijkertijd draagt de regeling bij aan het verlichten van de druk op de mestmarkt als geheel. We zijn blij dat de Europese Commissie nu goedkeuring heeft gegeven en kijken uit naar de openstelling.

De primaire melkveeorganisaties zien de regeling ook als een onderdeel van een breder pakket. Zo hebben de primaire melkveeorganisaties gepleit voor structurele vormen van derogatie, voor de invoering van een protocol voor gasvormige verliezen en is er een Convenant Verlagen ruw eiwit in rantsoenen melkveebedrijven (Voerspoor) gesloten. Ten slotte is inzet op RENURE eveneens een belangrijk spoor dat bijdraagt aan verlichting van de mestmarkt. Voorwaarden Melkveehouders die deelnemen aan de regeling extensiveren hun bedrijf gedurende een periode van drie jaar door minimaal 10% en maximaal 20% van hun melkvee af te bouwen. Daarvoor ontvangen zij een compensatie voor gemiste inkomsten en een vergoeding voor de fosfaatrechten die definitief worden doorgehaald. Na drie jaar is reguliere bedrijfsontwikkeling weer mogelijk en kunnen deelnemende melkveehouders ervoor kiezen hun veestapel weer te laten groeien, bijvoorbeeld naar het oorspronkelijke aantal melkkoeien.

Tegelijkertijd met de publicatie van de regeling in de Staatscourant publiceert de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) uitleg over de precieze voorwaarden en werking van de regeling op haar subsidiepagina, inclusief een rekentool. Ook komen er online vragenuurtjes om melkveehouders die interesse hebben goed in staat te stellen te onderzoeken of de regeling voor hen financieel aantrekkelijk is. Daarnaast informeert de RVO accountants over de regeling.

Hoogte subsidie
De subsidie wordt in jaarlijkse voorschotten uitbetaald gedurende de driejarige looptijd van de regeling en bestaat uit twee componenten. Ten eerste compensatie inkomensverlies van € 1.606,- per melkkoe per jaar. Ten tweede een vergoeding van € 110,- per fosfaatrecht voor 100% van de rechten. Dit in tegenstelling tot een marktpartij waarbij de verkopende partij 70% van de rechten kan verkopen. De totale vergoeding bij een gemiddelde melkproductie is dan € 9.757,- per melkkoe. Wij adviseren melkveehouders om dit met de accountant te bespreken en daarbij aandacht te hebben voor de fiscale kant.

Private ondersteuning
Naast de publieke regeling leveren ook banken een bijdrage. Afhankelijk van hun beleid bieden zij passende financierings- en investeringsmogelijkheden aan deelnemende melkveebedrijven. Daarbij wordt maatwerk toegepast, binnen de geldende bancaire kaders en mededingingsregels. Dit stelt melkveehouders in staat om hun bedrijf verder te ontwikkelen en gericht te investeren in een toekomstbestendige bedrijfsvoering.

De regeling is tot stand gekomen op initiatief van zeven primaire melkveeorganisaties: LTO Melkveehouderij, NAJK, NMV, DDB, Agractie, De Natuurweide en Netwerk GRONDig. De organisaties hebben zich de afgelopen periode gezamenlijk ingezet om te komen tot een praktische en haalbare oplossing voor melkveehouders die vastlopen door de druk op de mestmarkt.

Het aantal stalbranden neemt in Nederland al jarenlang af. Maar iedere stalbrand is er een te veel. Dat zorgt voor veel leed en verdriet en heeft een grote financiële impact. Daarom start LTO Nederland samen met het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), Brandweer Nederland, Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV), Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) en het Verbond van Verzekeraars de campagne ‘Voorkom stalbrand’.

Ervaringsverhalen en praktische tips
Op de campagnewebsite www.voorkomstalbrand.nl staan 5 concrete tips om het risico op stalbrand te verkleinen. Bijvoorbeeld over veilig omgaan met elektrische apparaten, lassen en mest mixen. Ook staan op de website ervaringsverhalen, zoals die van veehouder Joost Luken: ‘’Het meest waarschijnlijk is dat er bij ons in een apparaat kortsluiting is ontstaan, waardoor een vonk is overgesprongen op brandbaar materiaal, stof of stro. Kijk altijd goed naar je opslag van hooi, stro, machines en technische installaties. Die zaken kunnen het verschil maken, juist op een moment dat je het ‘t minst verwacht.”

Bewustwording bij veehouders verhogen
Het doel van de campagne is de bewustwording over risico’s op stalbrand onder veehouders verhogen. Uit het onderzoek ‘Brandveiligheid veehouderijen’ van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) blijkt namelijk dat veel veehouders wel eens een bijna-brand hebben meegemaakt, maar zelden een grote brand. Daardoor wordt het risico vaak als klein ervaren, terwijl brand in stallen in de praktijk regelmatig voorkomt. Daarom biedt de campagne praktische tips om de risico’s te verkleinen.

Verdere aanpak stalbranden
Hoewel het aantal branden afneemt, is elke stalbrand er een te veel. Daarom werkt de overheid aan een aanpak om het aantal stalbranden in Nederland te verminderen. Naast de campagne wordt er een elektrakeuring en een brandveiligheidskeuring voor veehouderijen ontwikkeld. Ook is uit onderzoek gebleken dat de brandveiligheid van een stal integraal benaderd moet worden voor een effectieve aanpak. In dat kader is een denkraam ‘Basis voor brandveiligheid voor veestallen’ opgesteld door het Nederlands Instituut voor Publieke Veiligheid (NIPV). Dit denkraam helpt bij het in kaart brengen van brandveiligheidsrisico’s en mogelijke oplossingen voor veestallen. De verdere toepassingsmogelijkheden van het denkraam worden onderzocht.

Het blijft onrustig met de uitbraken van dierziekten in Europa. Op 16 maart is er ook een uitbraak van Mond en Klauwzeer (MKZ) vastgesteld op het Griekse eiland Lesbos. LTO attendeert iedereen op de risico’s en het gevaar op insleep of verspreiding van dierziekten via diertransport en meenemen van vleeswaren. Blijf alert en neem geen risico’s.

Actuele situatie van MKZ | Griekenland
Op Lesbos Griekenland is een bedrijf met 38 runderen en 250 schapen besmet, waar klinische verschijnselen van MKZ werden geconstateerd bij de runderen. Het bedrijf wordt geruimd en een beperkingsgebied van 10 kilometer is ingesteld conform Europese eisen. Het serotype moet nog worden vastgesteld. Eerder is al aangegeven dat het risico op verspreiding van het virus naar Griekenland werd ingeschat als ‘waarschijnlijk’, omdat verschillende Griekse eilanden slechts enkele kilometers van Turkije liggen.

Actuele situatie van MKZ | Cyprus
Op 20 en 21 februari van dit jaar werden er uitbraken met het serotype SAT1 gemeld op het Europese deel van Cyprus in de regio Larnaca. Ondertussen is er op 40 bedrijven een uitbraak gemeld waar in totaal ruim 27.000 runderen, schapen en geiten aanwezig zijn. Met name bij schapen en geiten worden verschijnselen waargenomen. Ook op Cyprus worden de Europese maatregelen uitgevoerd (ruimen, beperkingsgebied). Daarnaast wordt er gevaccineerd.

Stand van zaken Lumpy Skon DiseaseLSD
Op 3 maart heeft Spanje twee uitbraken van LSD gemeld in de provincie Huesca. De voorlaatste uitbraak was gemeld op 7 januari 2026. De runderen op de twee bedrijven waar een uitbraak is gemeld, waren nog niet gevaccineerd. De dieren hadden respiratoire klachten sinds begin februari. De runderen herstelden niet van de respiratoire klachten (beide bedrijven) en het uiteindelijke ontstaan van huidlaesies op één bedrijf gaf aanleiding om te testen op LSD op beide bedrijven. De runderen zijn positief op het LSD-virus getest. De bedrijven zijn geruimd. En er is gevaccineerd in de vaccinatiezones. Er zijn de afgelopen 2 weken geen nieuwe uitbraken bijgekomen.

Extra Reiniging en Ontsmetting (R&O) veewagens verplicht
De NVWA heeft de EU-landenlijst met verplichte tweede reiniging en ontsmetting (2e R&O) van transportmiddelen voor evenhoevigen aangepast, in verband met een uitbraak van mond-en-klauwzeer (MKZ) die is vastgesteld onder gehouden rundvee in Griekenland.

Om verspreiding van MKZ via diertransport te voorkomen, moeten lege en geladen vervoermiddelen voor evenhoevigen, die terugkeren of komen uit Griekenland onmiddellijk na binnenkomst in Nederland een extra reiniging en ontsmetting (R&O) ondergaan, op grond van de artikel 6.3 van de Regeling veterinaire maatregelen specifieke dierziekten of zoönosen.

Deze extra R&O-verplichting geldt momenteel voor 14 EU-risicolanden voor evenhoevigen en voor alle landen buiten de Europese Unie, oftewel derde landen. Lees meer

De tabellen op de NVWA-website (NL-EN) zijn aangepast:

• Landen waarvoor een 2e R&O verplicht is bij transport van evenhoevigen: varkens, runderen, schapen, geiten en herten | Reinigen en ontsmetten van diertransportmiddelen (R&O) | NVWA
• Country list mandatory additional Cleansing & Disinfection (C&D) of cloven-hoofed animal transport vehicles in the Netherlands | Import of animals and animal products | NVWA-English

Griekenland stond al op de landenlijst vanwege eerdere uitbraken van Peste des petits ruminants (PPR) en schapen en geitenpokken (SGP). Nu met MKZ erbij blijft Griekenland een EU-risicoland, waarvoor een 2e R&O verplicht is bij transport van evenhoevigen.

De gisterenavond gepresenteerde rapportage uit de tweede Monitoring en evaluatie van het Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering (PSN) over de voortgang van het stikstofbeleid laat zien dat de stikstofdepositie de afgelopen jaren weliswaar fors is afgenomen, maar dat het tempo van verbetering onvoldoende is om de huidige natuurdoelen te halen. Volgens LTO Nederland bevestigt de rapportage dat Nederland een andere koers nodig heeft: weg van een papieren werkelijkheid gebaseerd op modelberekeningen en toe naar een geborgde aanpak die daadwerkelijk leidt tot emissiereductie. Daartoe presenteerde LTO onlangs samen met gemeenten, provincies, waterschappen en NAJK een bouwsteen emissiereductie.

Volgens LTO laat de rapportage zowel waardevolle inzichten als duidelijke tekortkomingen in het huidige stikstofbeleid zien. Positief is dat uit het rapport blijkt dat de stikstofdepositie in Nederland al langere tijd daalt en dat sectoren maatregelen hebben genomen om emissies terug te dringen. Tegelijkertijd wordt de voortgang nog steeds vooral beoordeeld op basis van modelberekeningen van stikstofdepositie en het toetsen aan kritische depositiewaarden (KDW). Volgens LTO leidt dit in de praktijk tot een papieren werkelijkheid die onvoldoende basis biedt voor effectief beleid.

Plannen van de nieuwe coalitie en het ingestelde stikstoffonds maken nog geen onderdeel uit van de doorrekening. Om die plannen uit te kunnen voeren moet er aan randvoorwaarden worden voldaan, zoals vergunningverlening. Dat moet de hoogste prioriteit krijgen.

Daarbij blijft in het rapport onderbelicht dat de KDW’s voor veel Natura 2000-gebieden halverwege het traject vergaand zijn aangescherpt. Hierdoor is de opgave voor sectoren, waaronder de landbouw, aanzienlijk groter geworden. LTO pleit er daarom voor om de KDW uit de wet te halen en boeren te beoordelen op hun daadwerkelijke emissies in plaats van op modelberekeningen.
Ook concludeert het rapport dat innovaties in de afgelopen jaren nog weinig hebben opgeleverd. LTO onderschrijft dat beeld, maar wijst erop dat een belangrijke oorzaak niet wordt benoemd: er worden al geruime tijd vrijwel geen vergunningen meer afgegeven voor de veehouderij. Daardoor ontbreekt voor boeren het noodzakelijke handelingsperspectief om te investeren in nieuwe technieken, zelfs wanneer zij dat wel willen.

Naar een geborgde aanpak van emissiereductie
LTO pleit voor een aanpak waarin emissiereductie centraal staat en waarin maatregelen juridisch, financieel en praktisch worden geborgd en boeren weer een vergunning kunnen krijgen voor de maatregelen die ze nemen.

Dat betekent een systematiek waarin reducties worden gerealiseerd, gemonitord en juridisch geborgd. LTO heeft vorig jaar zomer samen met de koepelorganisaties IPO, VNG en UvW en jongerenboerenorganisatie NAJK een bouwsteen voor het kabinet opgesteld met een bod hoe de stikstofproblematiek kan worden aangepakt. LTO is verheugd dat de huidige coalitie ook erkent dat een dergelijke koerswijziging nodig is. In deze rapportage zijn deze plannen nog niet meegenomen.
De komende jaren zullen we moeten werken aan een aanpak waarin alle sectoren bijdragen aan geborgde emissiereductie. Dat vraagt ook om aanpassing van de wetgeving, zodat beleid weer uitvoerbaar wordt en vergunningverlening mogelijk blijft.

Landbouw wil bijdragen
De landbouwsector heeft volgens LTO de afgelopen decennia al aanzienlijke emissiereducties gerealiseerd en kan ook in de toekomst een belangrijke bijdrage leveren.
Boeren willen en kunnen verdere stappen zetten richting emissiereductie, maar daarvoor is perspectief nodig: duidelijk beleid, realistische doelen en ruimte om te investeren in innovatie en verduurzaming. Alleen met een dergelijke aanpak kan zowel natuurherstel als maatschappelijke ontwikkeling worden gerealiseerd.

Gemeenten spelen een steeds prominentere rol in het plattelandsbeleid. Welke uitdagingen ervaren lokale politici bij keuzes die ze moeten maken voor van hun buitengebied? Met bijdragen van LVVN-staatssecretaris Silvio Erkens, VNG-voorzitter Sharon Dijksma en verschillende wethouders stond het LTO voorjaarscongres vandaag in het teken van de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart.

Centraal én decentraal
Onder moderatie van Roelof Hemmen gaf de onlangs aangetreden LVVN-staatssecretaris Silvio Erkens een inkijkje in zijn ambities voor de komende jaren. Erkens zal zich in zijn nieuwe functie o.a. bezighouden met dierenwelzijn, voedselzekerheid, plantgezondheid en tuinbouw. VNG-voorzitter en burgemeester van gemeente Utrecht Sharon Dijksma presenteerde haar visie op de rolverdeling tussen centrale en decentrale overheden. Dijksma ging in op uitdagingen en samenwerkingskansen voor de land- en tuinbouw. De VNG-voorzitter is geen onbekende in de agrarische sector: als voormalig staatssecretaris van Economische Zaken in Kabinet Rutte II hield zij zich o.a. bezig met landbouw, natuur en voedselkwaliteit.

Decentraal beleid: vloek of zegen?
Hoe voorkomen we dat de voortgaande decentralisatie van omgevingsbeleid leidt tot beleidskeuzes die ‘per postcode verschillen’? Dat was de hamvraag tijdens het panelgesprek met drie wethouders uit gemeenten met grote buitengebieden, waar urgente opgaven spelen. Aan het woord kwamen Jan Pieter van der Schans (gemeente Ede), Danny Dingemans (gemeente Moerdijk) en Boris Meessen (gemeente Nederweert). In een boeiend panelgesprek Moderator gingen zij in op de vraag welke ruimte gemeenten hebben op de grote agrarische vraagstukken en wat zij kunnen betekenen voor hun boeren.

Het slotwoord was aan LTO-voorzitter Ger Koopmans die gemeenten opriep om vooral maatwerk mogelijk te maken bij de aanpak van beleidsdoelen. Koopmans benadrukte dat multifunctionele landbouw vaak adequate antwoorden kan bieden op deze uitdagingen, maar dat agrarische ondernemers vervolgens te vaak vastlopen in starre regelgeving.

Afscheid Hans Van den Heuvel
Het netwerkevent werd afgesloten met een dankwoord aan directeur Hans Van den Heuvel, die na zeven jaar grote inzet afscheid neemt van LTO Nederland.

LTO kijkt terug op een boeiend netwerkevent, met grote dank aan alle sprekers die vorm en inhoud hebben gegeven aan het programma.

Een consortium van sectorpartijen uit de melkveeketen heeft op woensdag 18 februari 2026 een Gids voor goede praktijken voor het transport van melkvee aangeboden aan minister Wiersma van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). De gids biedt melkveehouders, veehandelaren en transporteurs helderheid over de vraag of melkvee wel of niet geschikt is voor transport. Ook geeft de gids aan onder welke voorwaarden koeien die niet geschikt zijn voor regulier transport toch op een verantwoorde wijze vervoerd kunnen worden.

Achtergrond
In de Europese transportverordening zijn open normen opgenomen met betrekking tot het transport van melkkoeien. De open normen leiden in de praktijk tot discussies tussen melkveehouders, veehandelaren, transporteurs, dierenartsen en toezichthouders. De regelgeving geeft niet duidelijk aan wanneer een dier wel of niet transportwaardig is en de normen worden in verschillende lidstaten anders geïnterpreteerd. BuRO (een adviesorgaan binnen de NVWA) heeft hier in het verleden ook een rapport over geschreven.

Gids voor goede praktijken
De Europese transportverordening en de Nederlandse regelgeving moedigt sectorpartijen aan om zelf tot nadere invulling van de norm te komen door het opstellen van een gids voor goede praktijken. Ketenpartijen in de melkveesector zetten nu een stap naar voren door met een dergelijke gids voor goede praktijken te komen met betrekking tot het transport van melkvee. In de gids staat helder beschreven wanneer een dier wel of niet transportwaardig is. De gids is opgesteld door ketenpartijen in de melkveesector (LTO Nederland, Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV), Dutch Dairymen Board (DDB), ZuivelNL, Vee & Logistiek Nederland, Transport en Logistiek Nederland (Saveetra), Vereniging van Slachterijen en Vleesverwerkende bedrijven (VSV), VleesNL, Collectief Praktiserende Dierenartsen (CPD), Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde (KNMvD) en Royal GD) onder begeleiding van prof. Bert Driessen, dierenarts en hoogleraar dierenwelzijn aan de Universiteit van Gent.

Vervolg
De gids is nu ter beoordeling ingediend bij de minister van LVVN. De indieners hopen op snelle goedkeuring van de gids. Goedkeuring van de gids zorgt voor helderheid en handelingsperspectief bij alle betrokkenen rondom het transport van melkvee. De gids zorgt ervoor dat het eenvoudiger is voor melkveehouders, veehandelaren en transporteurs om te bepalen welke melkkoeien wel en niet geschikt zijn voor transport. Dit draagt eraan bij dat enkel koeien die geschikt zijn voor transport worden getransporteerd en waarborgt zo het dierenwelzijn tijdens transport. Tegelijkertijd zorgt de gids ervoor dat waardevolle dierlijke eiwitten zo veel mogelijk beschikbaar zijn voor de voedselketen.

Reactie minister Wiersma
Minister Wiersma reageerde enthousiast op gids: “Het is goed dat wetenschappers en sectorpartijen samen het initiatief hebben genomen om nieuwe richtlijnen op te stellen. Zo’n breed gedragen plan juich ik van harte toe, al is de formele beoordeling natuurlijk aan mijn opvolger.”

De landbouw staat voor grote opgaven om maatschappelijke doelen te halen. Doelen op het gebied van klimaat, stikstofreductie, waterkwaliteit en dierwaardige veehouderij vragen de komende jaren ook om kapitaalintensieve investeringen op het boerenerf. Subsidies en marktinkomsten kunnen deze investeringen slechts gedeeltelijk ondersteunen. Om de doelen versneld te kunnen realiseren, presenteren het landbouwbedrijfsleven en de marktpartijen, met steun van de Dierenbescherming, vandaag een nieuw voorstel: de Fiscale Investeringsreserve Landbouw (FIL) Gezamenlijk doen zij een oproep aan de formerende Tweede Kamer-partijen om dit instrument verder uit te werken en in te voeren.

Investeringen dreigen stil te vallen
De kern van het voorstel is eenvoudig: landbouwbedrijven krijgen de mogelijkheid om een deel van hun winst fiscaal te reserveren voor toekomstige investeringen die bijdragen aan maatschappelijke doelen. Daarmee ontstaat een belangrijk aanvullend spoor, naast subsidies, met lagere uitvoeringskosten en meer regie voor de ondernemer. Zo biedt het voorstel een antwoord op een groeiende mismatch: richting 2035 zijn forse investeringen nodig, terwijl de rijksbegroting onder druk staat en het EU-landbouwbudget na 2027 waarschijnlijk aanzienlijk lager uitvalt. Daar komt bij dat veel investeringen momenteel niet kunnen door vastzittende vergunningverlening. Wanneer deze weer op gang komt, is snelheid cruciaal. De FIL maakt het mogelijk dat boeren alvast middelen reserveren, zodat zij klaarstaan om te investeren zodra de mogelijkheid er is. Dit vergroot de uitvoerbaarheid van beleid, en versnelt het realiseren van milieudoelen en doelen voor een dierwaardige veehouderij.

Boeren aan het roer, overheid ontlast
Uit recente inkomensverwachtingen blijkt dat een substantieel deel van de boeren in goede jaren financiële ruimte heeft om te reserveren. De FIL sluit hierop aan door deze ruimte doelgericht te mobiliseren. Boeren behouden daarbij de regie: zij investeren zelf, op hun eigen erf, passend bij de opgave in hun regio. Voor de overheid biedt de regeling een belangrijk voordeel: in plaats van directe subsidies gaat het bij de FIL om tijdelijk belastinguitstel. Daarmee wordt de druk op de Rijksfinanciën beperkt, terwijl dezelfde maatschappelijke doelen sneller en goedkoper worden bereikt.

Kees de Jong, Voorzitter van de vakgroep pluimvee bij LTO: “Hiermee geven we een boost aan het zetten van stappen naar een dierwaardige veehouderij en andere te behalen doelen”.

Elbert Roest, bestuurlijk trekker van het bestuurlijk overleg dierwaardige veehouderij en de Nationale Innovatie Gezant duurzame veehouderij: “Met de Fiscale Investeringsreserve Landbouw kan de sector zelf bijdragen aan oplossingen voor grote maatschappelijke opgaven, terwijl de overheid haar middelen effectiever inzet. Dat is goed voor boeren, goed voor beleid en goed voor de brede welvaart.”

Draagvlak in sector en politiek
Het voorstel sluit aan bij een recent aangenomen Tweede Kamer-motie (Stoffer), waarin wordt opgeroepen om te onderzoeken hoe fiscale instrumenten beter kunnen aansluiten op de landbouwpraktijk, onder meer via een investeringsreserve. Vanuit verschillende sectororganisaties is bovendien draagvlak voor een dergelijke aanpak, zowel voor emissiereductie als voor investeringen in dierenwelzijn.

Oproep tot vervolgstap
De initiatiefnemers benadrukken dat verdere uitwerking nodig is, maar zien de FIL als een kansrijk en noodzakelijk instrument om de landbouwtransitie haalbaar te houden. Zij roepen beleidsmakers en formerende partijen op om dit spoor serieus te verkennen en samen met sector en overheid te komen tot een concrete uitwerking.

Een brede coalitie van organisaties uit landbouw, visserij, jacht en recreatie waarschuwt voor de stapeling van natuurplannen en doelensystemen in Nederland. Volgens hen dreigt hiermee een herhaling van de fouten uit het stikstof- en Natura 2000-dossiers. In een gezamenlijke brief aan staatssecretaris Rummenie roepen zij het kabinet op om nu te kiezen voor duidelijke doelen, samenhang en uitvoerbaarheid. Daarmee willen zij voorkomen dat opnieuw onuitvoerbaar en juridisch kwetsbaar beleid ontstaat.

Tijdens een informatiebijeenkomst over de Europese Natuurherstelverordening (NHV) georganiseerd door het ministerie van LVVN gehouden in oktober te Utrecht werd duidelijk dat fundamentele keuzes ontbreken. Sectoren die dagelijks werken met land en water krijgen te maken met nieuwe verplichtingen. Tegelijk blijft onduidelijk wat ‘natuurherstel’ precies betekent. Ook is niet helder hoe doelen worden vastgesteld en wat de gevolgen zijn voor vergunningverlening, bedrijfsvoering en bestaand gebruik.

De sectoren herkennen hierin een patroon dat eerder zichtbaar was bij de aanpak van stikstof en Natura 2000: ambitieuze doelen zonder heldere afbakening, onvoldoende samenhang met bestaand beleid en een onderschatting van de gevolgen voor uitvoering en vergunningverlening. Het resultaat was jarenlange onzekerheid, stilgevallen investeringen en een golf aan juridische procedures. Volgens de betrokken organisaties dreigt het natuurbeleid in Nederland langs hetzelfde pad te worden ingevoerd.

De combinatie van de NHV, de Vogel- en Habitatrichtlijn, de nieuwe Natuurdoelanalyses, de actualisatie van Natura 2000-doelen, mariene gebiedsplannen, beheerplannen van terreinbeheerders en diverse beleidsagenda’s creëert een systeem dat bestuurlijk onduidelijk, ecologisch onzeker en juridisch risicovol is. Hierdoor neemt de stapeling van regels toe en groeit het risico op tegenstrijdige verplichtingen en verdere juridisering. Sectoren waarschuwen dat beleid zo steeds verder losraakt van de uitvoeringspraktijk.

Daarnaast leidt het tot een verdere inperking van de beschikbare ruimte voor land- en watergebruik, terwijl het ecologisch effect van veel voorgestelde maatregelen onvoldoende is onderbouwd. Dit raakt direct landbouw, visserij, jacht en recreatie, maar ook investeringszekerheid, onderhoud van het landschap en de leefbaarheid van het landelijk gebied. De ervaringen met het stikstof- en Natura 2000-beleid laten zien dat vage doelen en een pas later uitgewerkte uitvoering leiden tot vastlopende processen.
Als het kabinet deze lessen nu niet toepast, dreigt opnieuw een vergelijkbare impasse te ontstaan.

De brede sectoren delen dezelfde zorgen. Dit heeft geleid tot een gezamenlijke brief aan de staatssecretaris, met drie dringende oproepen:

1. Neem regie en voorkom herhaling van beleidsstapeling
   Maak expliciet hoe de Natuurherstelverordening zich verhoudt tot bestaand natuurbeleid en voorkom dat dezelfde gebieden, activiteiten en sectoren opnieuw worden geconfronteerd met overlappende en tegenstrijdige verplichtingen.
2. Leer van stikstof en Natura 2000: kies voor heldere, haalbare doelen
   Definieer wat ‘herstel’ betekent, welke ecologische effecten daadwerkelijk worden nagestreefd en hoe deze worden gemeten. Alleen concrete en realistische doelen voorkomen juridische onzekerheid en beleidsstilstand.
3. Zet uitvoerbaarheid centraal, niet achteraf repareren
   Betrek de praktijk vooraf bij de uitwerking. Beleidsambities die niet uitvoerbaar zijn, leiden – zoals eerder is gebleken – tot verlies aan draagvlak, stilvallende vergunningverlening en vertraging van natuurdoelen.

De sectoren roepen de staatssecretaris op om het natuurbeleid te herijken en expliciet de lessen uit het stikstof- en Natura 2000-dossier toe te passen. Zonder die koerswijziging dreigt opnieuw een langdurig beleidsdossier waarin natuur, economie en samenleving allemaal verliezen.

Initiatiefnemers
Aan het initiatief nemen deel: LTO, Agractie Nederland, NAV, de Nederlandse Vissersbond (namens de gezamenlijke visserijorganisaties), de Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging, HISWA-RECRON en de FNRS. De brede samenstelling benadrukt dat de zorgen sectoroverstijgend zijn en niet op zichzelf staan.

Vandaag kwamen de ministeries van LVVN en VWS met een gezamenlijke brief aan de Tweede Kamer over het advies van de Gezondheidsraad over VGO-III. Het kabinet zet in op vergaande maatregelen voor de geitenhouderij. LTO Geitenhouderij vindt dat deze maatregelen onvoldoende zijn onderbouwd in effectiviteit en proportionaliteit, aangezien een aantoonbare oorzaak voor het verhoogde aantal longontstekingen rond geitenhouderijen ontbreekt. Hoewel emissiereductie van bacteriën op geitenbedrijven wordt genoemd in de Kamerbrief hadden LTO, NGZO en het Platform Melkgeitenhouderij gehoopt dat hun sectorplan meer zou worden omarmd. Het sectorplan sluit aan bij het advies van de Gezondheidsraad over emissiereductie en monitoring.

Zorgvuldige besluitvorming zolang nog te veel onduidelijk is
Er zijn nog onduidelijkheden over de VGO-III-resultaten; een aanwijsbare oorzaak voor extra longontstekingen is niet gevonden. Dat bevestigt de Gezondheidsraad in haar advies.  De geitensector maakt zich zorgen over de nadruk op de genoemde afstandsnormen. Een afstandsnorm werpt extra belemmeringen op voor geitenbedrijven, ook voor de woningbouw en andere maatschappelijke opgaven. Het effect van dergelijke maatregelen is onduidelijk. De sector geitenhouderij wil met haar sectorplan juist aan de slag om te testen welke interventies wél effectief zijn.

Blijf meten
Herhaald epidemiologisch onderzoek is noodzakelijk om trends te volgen en effecten van maatregelen te beoordelen. In de Kamerbrief wordt monitoring als een van de maatregelen genoemd. LTO onderschrijft die maatregel als goed instrument.

Moratoria mogen geen eindstation worden
In de Kamerbrief worden de provincies opgeroepen bestaande geitenmoratoria te handhaven. LTO benadrukt dat moratoria alleen verdedigbaar zijn als overbruggingsmaatregel, totdat effectieve interventies uit het sectorplan zijn geïmplementeerd of totdat er op basis van onderzoek andere conclusies mogelijk zijn.

Sector neemt verantwoordelijkheid
De geitenhouderij heeft haar verantwoordelijkheid genomen door het sectorplan ’Samen bouwen aan vitaal nabuurschap’ te presenteren. Hierin wordt concreet ingezet op emissiereductie, monitoring en onderzoek, langs de lijnen die de Gezondheidsraad adviseert. Voor de totstandkoming van het sectorplan heeft de sector zich mede gebaseerd op de input van een klankbordgroep van onafhankelijke experts in een zogenaamde experttafel Bacteriële Emissies. Deze experttafel is een half jaar geleden al aan de slag gegaan. LTO, NGZO en het Platform Melkgeitenhouderij hoopten dat het sectorplan door het Kabinet meer zou worden omarmd. Nu is het slecht één van de beleidsmatige sporen. De sectororganisaties willen zo snel mogelijk aan de slag met een consortium om de uitvoering van het sectorplan uit te voeren.

LTO Nederland maakt zich grote zorgen over het uitblijven van duidelijkheid rond het 8e Actieprogramma Nitraatrichtlijn (8e APN). Hoewel LTO kritisch is op de generieke maatregelen die in het 8e AP waren voorgesteld, zorgt uitstel voor langere onzekerheid over het aanstaande beleid. Doordat het 8e AP  niet vóór 1 januari 2026 in werking treedt, blijven boeren langer in onzekerheid over de toekomstige regels. Dit belemmert goed ondernemerschap en staat verdere verbetering van de waterkwaliteit in de weg.

Het uitblijven van het 8e AP betekent dat het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn onverkort van kracht blijft totdat een nieuw actieprogramma is vastgesteld en doorgevoerd in nationale wet- en regelgeving. Daarmee blijven ook de bijbehorende maatregelen en beperkingen gelden.

NV-gebieden blijven
LTO Nederland blijft kritisch op de huidige systematiek van nutriënten- verontreinigingsgebieden (NV). In gebieden die zowel op basis van stikstof als fosfor zijn aangewezen, geldt een extra korting van 20% op de stikstofgebruiksnorm. Als het 8e Actieprogramma Nitraatrichtlijn (8e APN) niet vóór 1 januari 2026 in werking treedt, lijken de huidige NV-gebieden nog minimaal één jaar langer van kracht te blijven. LTO vindt deze NV-gebieden, inclusief de generieke korting van 20%, onbegrijpelijk, ondoelmatig en onterecht. De maatregel houdt onvoldoende rekening met regionale omstandigheden, terwijl zij wel grote gevolgen heeft voor de bedrijfsvoering van boeren

Onzekerheid schaadt boeren én waterkwaliteit
Boeren hebben behoefte aan tijdige, heldere en uitvoerbare kaders om investerings- en bedrijfsbeslissingen te kunnen nemen. Onzekerheid over het mineralenbeleid werkt verlammend en belemmert doelgericht werken aan verdere verbetering van de (grond)waterkwaliteit. Uitstel van het 8e Actieprogramma Nitraatrichtlijn betekent opnieuw vertraging in de noodzakelijke stappen richting een toekomstbestendig mineralenbeleid.

Doorgaan met doelsturing op grondwater
LTO betreurt het dat door het uitblijven van het 8e Actieprogramma Nitraatrichtlijn geen formele start kan worden gemaakt met doelsturing op het (bovenste) grondwater. Juist doelsturing kan boeren en de waterkwaliteit nieuw perspectief bieden, door te sturen op doelen in plaats van generieke maatregelen. In dit licht is het positief dat een meerderheid van de Tweede Kamer heeft uitgesproken hiermee door te willen gaan. Dat geeft vertrouwen dat doelsturing op grondwater alsnog een serieuze plek kan krijgen in het beleid. De sector en de keten blijven zich daarom onverminderd inzetten om samen met het ministerie van LVVN te werken aan de verdere uitwerking van een robuust en uitvoerbaar doelsturingssysteem voor grondwater, dat zowel boeren duidelijkheid en handelingsperspectief biedt als bij kan dragen aan de verdere verbetering van de waterkwaliteit.

Inzet LTO
LTO Nederland blijft zich inzetten voor samenhangend en voorspelbaar mineralenbeleid dat boeren handelingsperspectief biedt en tegelijkertijd daadwerkelijk bijdraagt aan de verdere verbetering van de waterkwaliteit. We roepen de overheid daarom op om snel tot goede, effectieve en uitvoerbare besluiten te komen.

LTO roept het ministerie van LVVN daarom op om:

• samen met de sector onverminderd door te werken aan de verdere uitwerking van de doelsturingsaanpak. Het is essentieel dat deze aanpak zodanig wordt ingericht dat er in het najaar van 2026 op grote schaal kan worden gemeten en dat deze metingen ook daadwerkelijk meetellen bij het verkrijgen van uitzonderingen;
• vóór september 2026 volledige duidelijkheid te geven over het mineralenbeleid dat vanaf 2027 gaat gelden;
• LTO verwijst bij het formuleren van dit mineralenbeleid nadrukkelijk naar haar reacties op de internetconsultatie met betrekking tot het concept 8e Actieprogramma Nitraatrichtlijn en de internetconsultatie met betrekking tot stikstofgebruiksnormen en de aanwijzing van aandachtsgebieden. LTO gaat hierover graag in gesprek met het ministerie en stakeholders om te komen tot een uitvoerbare en gedragen aanpak.

LTO Nederland heeft een zienswijze ingediend op de ontwerp-Nota Ruimte, die richtinggevend is voor de ruimtelijke inrichting van Nederland tot 2050.
LTO onderschrijft het belang van een integrale visie, maar constateert dat de positie van land- en tuinbouw onvoldoende concreet en juridisch is verankerd.

Als grootste ruimtegebruiker in het landelijk gebied is de sector essentieel voor voedselzekerheid, landschapsbeheer, leefbaarheid en regionale economie.
Toch wordt landbouw in de ontwerp-Nota te vaak gezien als leverancier van ruimte voor andere functies, in plaats van een volwaardige en te beschermen functie.

Gebrek aan juridisch afwegingskader voor landbouwgrond
Volgens LTO ontbreekt een bindend en toetsbaar afwegingskader voor functiewijziging van landbouwgrond. Hoewel zorgvuldig omgaan met landbouwgrond wordt benoemd, zijn er geen duidelijke criteria of juridische waarborgen om hoogwaardige agrarische gronden en productieregio’s te beschermen.
Dit vergroot de onzekerheid voor agrarisch ondernemers en kan leiden tot structureel verlies van productiecapaciteit. Ook voedselzekerheid krijgt onvoldoende aandacht als nationaal belang.

Water en bodem vragen maatwerk
De uitwerking van ‘water en bodem’ is te generiek. Nederland is historisch gezien opgebouwd met technisch waterbeheer en innovatieve bouwwerken (sluizen, dijken, gemalen), die niet terug te zetten zijn of te vervangen zijn door natuurlijke systemen.
Maatregelen zoals peilverhoging, waterberging en grondwateronttrekkingsplafonds hebben grote gevolgen voor agrarische bedrijven, terwijl randvoorwaarden, compensatie en uitvoeringsperspectief ontbreken. LTO pleit voor een regelbaar watersysteem, gebiedsgericht maatwerk en ruimte voor innovatie.

Onbalans tussen landbouw, natuur, economie en energie
Daarnaast ontbreekt een evenwichtige benadering van landbouw, natuur, economie en energie. Nieuwe zoneringen, natuurherstel en energieopgaven leggen grote druk op agrarische gronden en zorgen voor onzekerheid en afwaardering.
LTO vraagt om duidelijke ruimtelijke keuzes, bescherming van landbouwgrond, volledige compensatie bij schade en erkenning van agrariërs als partners in natuur, klimaat en energie.

LTO Nederland roept het kabinet op tot duidelijke nationale regie, heldere governance en expliciete erkenning van land- en tuinbouw als volwaardige en te beschermen functie. Alleen met heldere keuzes en juridische borging is een toekomstbestendige landbouw en een evenwichtige ruimtelijke ordening mogelijk.

LTO zal input blijven leveren bij de afronding van dit traject.

Peter Wennink presenteerde vandaag zijn rapport over het toekomstig verdienvermogen van Nederland met noodzakelijke maatregelen waar de land- en tuinbouwsector een belangrijk rol in heeft. LTO onderschrijft de urgentie die spreekt uit het stevige rapport: Het is nú tijd om te investeren om als sector en als land vooruit te komen en onze positie te versterken.

Stikstofslot
Economisch en maatschappelijk is het van groot belang dat vergunningverlening in Nederland weer op gang komt. Daarom moet Nederland zo snel mogelijk van het stikstofslot af. Alle economische sectoren hebben daaraan hun bijdrage te leveren. Om doelen te kunnen behalen is duidelijke doelsturing niet vrijblijvend maar vraagt dat de boer aan het stuur staat.

Stagnatie
Wennink waarschuwt dat de huidige stagnatie waarin Nederland zich bevindt, het land duur komt te staan. Dat geldt in het bijzonder voor de voedselketen: zonder langjarig investeringsbeleid, heldere regels en ruimte voor innovatie verliest Nederland zijn leidende positie in voedselproductie, sierteelt, export en kennis. Minder regelgeving is daarbij noodzakelijk. Er is ruimte nodig om te kunnen investeringen in kennis, technologie en infrastructuur.

Kansen
Het rapport-Wennink benadrukt hoe groot de kansen zijn wanneer Nederland kiest voor stevige, langjarige investeringen in strategische sectoren. De landbouw en het brede voedselcluster laten elke dag zien hoe zij bijdragen aan voedselzekerheid, internationale concurrentiekracht en brede werkgelegenheid. Met voorspelbaar beleid en ruimte om te investeren kunnen ondernemers in de hele keten hun innovatief vermogen volledig benutten en verder verduurzamen.

“Zonder betrouwbaar en stabiel beleid met snellere besluitvorming komt innovatie en voedselzekerheid in gevaar”, stelt Ger Koopmans. We moeten samen vooruit, bouwen aan een sterk Nederland. LTO zal als strategische sparringspartner aan tafel zitten om constructieve maatregelen te realiseren zodat het fundament onder ons verdienvermogen sterker wordt dan ooit.”

Wat LTO betreft is één conclusie onontkoombaar: Nederland móet werken aan een innovatief en duurzaam landbouw- en voedselsysteem om toekomstbestendig te kunnen zijn en blijven. Op 3 november 2025 riep een brede coalitie binnen het voedselcluster het toekomstige kabinet al op tot een Akkoord Toekomstbestendig Voedselsysteem. De oproep vraagt om duidelijke richting op voedselzekerheid, innovatie, minder regeldruk, ruimte voor ondernemerschap en investeringsimpulsen vanuit de overheid. LTO ziet een directe aansluiting tussen deze oproep en Wenninks kernanalyse: gebrek aan voorspelbaarheid, investeringen en te veel regeldruk tasten het verdienvermogen aan.

LTO roept het nieuwe kabinet op om nu te kiezen voor een langjarig investeringspad voor de land – en tuinbouwsector vergelijkbaar met duidelijke strategische keuzes rond energie, weerbaarheid en digitalisering, zodat ondernemers kunnen investeren in emissiereductie, digitalisering infrastructuren en ecosystemen.

LTO analyseert het rapport verder en benadrukt de stelling dat de urgentie hoog is en investeringen noodzakelijk om in de basisbehoefte te kunnen blijven voorzien. En besluit in Wenninks’ woorden: Niets doen is geen optie. Samen schouders eronder!