Om uit het stikstofslot te komen is een combinatie nodig van juridische aanpassingen én geborgde emissiereductie. Dat wordt bevestigd door het recente stikstofrapport en de daar bijhorende vervolganalyse van o.a. Gerard Ros, Wouter de Heij, Wim de Vries en Henk Kievit. In hun rapporten onderbouwen de auteurs dat het stikstofslot ontrafeld kan worden door drie kernproblemen te onderscheiden – het milieutechnische probleem, het ecologische probleem en het juridische probleem – en daarvoor oplossingen te vinden. LTO onderschrijft deze analyse. De wetenschappers leveren daarmee een belangrijke bijdrage aan het stikstofdebat. Vandaag worden deze rapporten besproken tijdens een technische briefing in de Tweede Kamer.

Kernvraag
Voor boeren en tuinders is de kernvraag simpel: hoe krijgen we weer een werkbaar vergunningensysteem mét toekomst- en handelingsperspectief voor ondernemers? Juist aan die vraag leveren de rapporten volgens LTO een belangrijke bijdrage. Zonder handelingsperspectief voor agrariërs zullen de stikstofdoelen nooit gehaald worden. Daar ontbreekt het nu volledig aan; voor PAS-melders en Interimmers, maar ook voor andere veehouders die hun bedrijf duurzaam willen ontwikkelen. In hun rapporten laten de wetenschappers zien dat de huidige stikstofimpasse niet alleen een natuurvraagstuk is, maar vooral het gevolg van een juridisch systeem dat steeds verder is vastgelopen.

Van depositie- naar emissiebeleid
LTO herkent zich daarom in de richting die de rapporten voorstellen: een verschuiving van depositiesturing naar emissiesturing. Ondernemers kunnen immers sturen op emissies vanuit hun eigen bedrijfsvoering, maar niet op de natuurkwaliteit in verder gelegen gebieden. Ook in de gezamenlijke Bouwsteen emissiereductie landbouw van LTO, IPO, VNG, UvW en NAJK is daarom gekozen voor wettelijke verankering van emissiedoelen in plaats van sturing op percentages natuurareaal onder de KDW.

De rapporten bevestigen daarnaast dat natuurherstel breder ziet dan uitsluitend stikstofdepositie. Factoren als waterhuishouding, natuurbeheer, bodemkwaliteit, recreatiedruk en andere drukfactoren spelen eveneens een belangrijke rol. Depositiedaling blijft noodzakelijk, maar leidt niet automatisch en op korte termijn tot voldoende natuurherstel.

Nadere uitwerking
De Bouwsteen emissiereductie landbouw blijft voor LTO de basis voor het toekomstgerichte stikstofbeleid. De nieuwe stikstofrapporten waarover de Tweede Kamer vandaag spreekt, bevatten op veel onderdelen een waardevolle uitwerking en aanvulling daarvan. Tegelijkertijd blijft LTO kritisch op enkele andere onderdelen van de rapporten. Dat geldt met name voor de voorgestelde zoneringen rond Natura 2000-gebieden en het werken met zogenaamde ‘gebiedsplafonds’. We vrezen dat deze aanpak in de uitwerking te complex en tijdrovend is. Een belangrijk aandachtspunt is dat de inzet van nieuwe instrumenten alleen aan de orde kan zijn wanneer zij juridisch houdbaar, proportioneel, uitvoerbaar en financieel gedragen zijn. Een nieuw systeem mag niet opnieuw leiden tot onzekerheid of gebrek aan ontwikkelruimte voor ondernemers. En we zien met urgentie uit naar het wetsvoorstel om de KDW uit de wet te halen en stappen te zetten naar emissie-gestuurd beleid.

LTO Nederland maakt zich grote zorgen over de plannen van het kabinet voor een nationaal Ontwerp-Natuurplan. Landen moeten zo’n plan opstellen in het kader van de Europese Natuurherstelverordening. LTO heeft een kritische reactie ingediend op de zogenaamde Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) van het nationale Ontwerp-natuurplan.

De Europese Unie verplicht lidstaten om natuurgebieden te herstellen en beter te beschermen. Hiervoor moet Nederland een zogenoemd Ontwerp-Natuurplan opstellen. Volgens LTO schiet de huidige aanpak echter tekort en dreigen grote gevolgen voor boeren, voor toekomstige vergunningverlening en voor het platteland.

Onduidelijkheid
Volgens LTO is nog onvoldoende duidelijk welke keuzes het kabinet precies wil maken en wat de gevolgen daarvan zijn voor landbouw, voedselproductie en grondgebruik. Ook zouden alternatieven en economische gevolgen onvoldoende worden onderzocht. De organisatie vreest dat het natuurplan vooral bestaande beleidskeuzes moet rechtvaardigen, in plaats van dat er écht wordt gekeken naar verschillende mogelijkheden. LTO verwijst daarbij naar de problemen rond het stikstofbeleid van de afgelopen jaren. Volgens de organisatie mogen dezelfde fouten niet opnieuw worden gemaakt, zoals onduidelijke regels en langdurige juridische onzekerheid.

Zorgen over gevolgen voor boeren
Een belangrijk punt van kritiek is dat de gevolgen voor boerenbedrijven nog onvoldoende in beeld zijn. LTO wil onder meer weten hoeveel landbouwgrond geraakt wordt, wat de gevolgen zijn voor bedrijfsvoering en welke impact het beleid heeft op de regionale economie. Ook vraagt de organisatie aandacht voor de stapeling van verschillende regels, zoals stikstofbeleid, waterkwaliteitseisen en klimaatmaatregelen. Vooral in gebieden als veenweiden en beekdalen kan de druk volgens LTO te groot worden. Daarnaast vrezen we dat nieuwe natuurregels later kunnen leiden tot strengere vergunningverlening en extra beperkingen voor boeren en andere ondernemers.

Meer duidelijkheid en realisme nodig
LTO benadrukt dat natuurherstel belangrijk is, maar vindt dat het beleid realistischer en beter uitvoerbaar moet worden. Volgens de organisatie moet Nederland alléén uitvoeren wat verplicht is vanuit Europa zonder daar extra nationale regels aan toe te voegen. We pleiten voor meer waardering van bestaande inspanningen van boeren, zoals agrarisch natuurbeheer, weidevogelbeheer en kruidenrijk grasland. Verder vraagt LTO om duidelijke juridische regels, eerlijke compensatie voor getroffen boeren en meer tijd om het natuurplan zorgvuldig uit te werken. Uiteindelijk moet niet alleen naar de effecten op natuur worden gekeken, maar ook naar de gevolgen voor economie, leefbaarheid en het platteland.

Lees hier de zienswijze van LTO op de NRD van het nationaal Ontwerp-Natuurplan.

Provincies kunnen sneller toestemming geven om een wolf die mensen aanvalt te schieten. Dat is een van de maatregelen die staatssecretaris Silvio Erkens (LVVN) neemt tegen de wolf. Provincies mogen deze afschotvergunningen alvast klaarleggen, zodat het geen weken meer duurt om een vergunning te krijgen en mensen niet onnodig gevaar lopen, aldus de VVD-bewindsman na afloop van de ministerraad.

Dirk Bruins, voorzitter van LTO Noord, reageert positief: „Dit is de doorbraak waar we al heel lang op zitten te wachten. We hebben de problemen rondom de wolf onophoudelijk onder de aandacht weten te brengen. Ik ben blij dat staatssecretaris Erkens heeft geluisterd naar onze zorgen en onze constatering dat het uit de hand loopt. Met deze maatregelen kunnen we verder.”

Schadeafhandeling blijft punt van zorg
Wel benadrukt Bruins dat de afhandeling van schade door de wolf een aandachtspunt blijft: „Dat verloopt nog steeds te stroperig en is te bureaucratisch. Ik hoop dat Erkens op dit punt net zo daadkrachtig is om bureaucratische drempels weg te nemen.”

In Europa is al eerder afgesproken dat de wolf een lagere beschermingsstatus heeft. Daardoor zijn dit soort maatregelen nu mogelijk.

Verjagen vergunningsvrij
Erkens heeft ook een definitie laten opstellen voor wat een probleemwolf is. Daaronder vallen bijvoorbeeld wolven die meerdere keren over een wolfwerend hek springen, terwijl vee daar juist beschermd zou moeten zijn. Ook wolven die herhaaldelijk worden gezien bij scholen of speelplekken en daarmee een risico vormen voor kinderen, worden als probleemwolf aangemerkt.

Daarnaast mogen provincies toestemming geven om wolven af te schrikken met bijvoorbeeld een paintballgeweer of rubberen kogels. Particulieren, zoals boeren, mogen wolven zonder vergunning verjagen met licht en geluid.

LTO is teleurgesteld over de opvolger legalisatieprogramma PAS-melders die minister Van Essen (LVVN) afgelopen vrijdag aan de Tweede Kamer stuurde. Het programma biedt PAS-melders géén zekerheid op legalisatie. Het kabinet erkent dat PAS-melders buiten hun schuld in een illegale situatie zijn beland, maar in het voorstel ontbreekt de noodzakelijke juridische doorbraak om deze problematiek op te lossen. LTO herhaalt dat de eerder voorgestelde aanpak in de Bouwsteen emissiereductie noodzakelijk is om deze doorbraak wel te realiseren.

Bouwsteen emissiereductie
LTO heeft nu ruim een jaar geleden een onderbouwde juridische handreiking gedaan met het rapport ‘Meer dan papier’ van Houthoff advocaten. LTO roept het kabinet op om uiterlijk vóór de zomer 2026 wetsvoorstellen in procedure te brengen, die per 1 januari 2027 in werking treden, en die voorzien in:

1. Juridische borging van de legaliseerbaarheid van PAS-melders, door vast te leggen dat deze niet langer afhankelijk is van de huidige projectgebonden toepassing van additionaliteit;
2. Aanpassing van het vergunningstelsel, waarbij vergunningverlening wordt gebaseerd op geborgde emissiereductie in plaats van de huidige depositiesturing;
3. Vastlegging van een afdwingbaar tijdpad in wet- en regelgeving, zodat de uitvoering van legalisatie en vergunningverlening niet opnieuw wordt uitgesteld;
4. Een juridisch sluitende oplossing voor alle PAS-melders, waarbij de wettelijke systematiek zodanig wordt ingericht dat legalisatie niet beperkt blijft tot een deel van de doelgroep.

Het is voor LTO onbestaanbaar dat de overheid niet in staat is om PAS-melders in de komende negen jaar te legaliseren. Als deze lijn voor de hele stikstofaanpak wordt doorgezet, komt Nederland nooit van het slot. Volgens LTO kan de PAS-problematiek alleen worden opgelost als zowel het juridische kader én geborgde emissiereductie onlosmakelijk samen worden ontwikkeld. Alleen een combinatie van geborgde emissiereductie én een aangepast vergunningstelsel maakt vergunningverlening weer mogelijk.

PAS-melders blijven in de knel
Het Ministerie van LVVN voorspelt nu al dat niet voor iedere PAS melder een oplossing gevonden kan worden. De minister schetst dat de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof op zoek gaat naar oplossingen, maar neemt er in de Kamerbrief een voorschot op dat ‘additionaliteit’ niet voor elk gebied ingevuld zal kunnen worden. Zonder die invulling kan er niet intern of extern gelegaliseerd worden en is voor de meeste PAS-melders geen oplossing mogelijk.

Juridische aanpassingen
Zolang PAS-melders niet intern of extern kunnen salderen en de rekenkundige ondergrens niet wordt ingevoerd, is het legalisatieprogramma voor de meeste PAS-melders een lege huls. Sowieso is intern salderen pas mogelijk als provincies weer innovatieve stalsystemen vergunnen. Het is daarom belangrijk dat er voor de verschillende stalsystemen op korte termijn ‘passende beoordelingen’ beschikbaar komen zodat – als additionaliteit geregeld is – er weer direct vergund kan worden.

Uit de Kamerbrief blijkt dat het Rijk vergunningverlening blijft koppelen aan de kritische depositiewaarde (KDW) en aan de staat van de natuur, waarop agrariërs geen directe invloed hebben. Deze aanpak staat haaks op het Bouwstenendocument en op het recent gepubliceerde stikstofrapport ‘De Nederlandse stikstofcrisis, van verwarring naar verbinding’ en is ook niet in lijn met het voornemen van het kabinet om de KDW uit de wet te halen. Zolang deze systematiek niet wordt aangepast, blijven we gevangen in een oneindig probleem waarbij verschillende gebieden inclusief 25 kilometer-zone niet van het slot zullen komen.

LTO Nederland zal een reactie indienen op de internetconsultatie van het concept opvolger legalisatieprogramma PAS-melders (2026–2028). Deze reactie zullen we ook openbaar maken.

LTO ontvangt veel signalen van leden dat eco-activiteiten voor het jaar 2025 worden afgekeurd met een beperkte, onduidelijke of onterechte onderbouwing door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).

Zo zijn bijvoorbeeld in het hele land percelen afgekeurd die zijn aangemeld voor groenbedekking. Op die percelen zou tussen 1 januari en 1 maart de ondergrens van 80% bodembedekking niet gehaald zijn. De verklaring hiervoor is echter dat de bodembedekker was doodgevroren. Maar afgesproken is dat doodgevroren gewas óók meetelt voor bodembedekking. Dit is door LTO inmiddels opnieuw gemeld aan RVO.

Daarnaast is er, onder andere, ook discussie over de ondergrens van 80% bodembedekking bij groene braak tussen 31 mei en 31 augustus. Ook dat is vorig jaar door overmacht – extreme droogte – niet overal gehaald. Ook daarbij zijn boeren en tuinders onderhevig aan externe factoren waar zij geen invloed op kunnen hebben.

LTO is over de afkeuring van eco-activiteiten in gesprek met RVO en het ministerie van LVVN. Blijf als boer of tuinder ook zelf alert: controleer of een afkeuring door de RVO terecht is, en maak tijdig bezwaar als dat niet zo is. De RVO maakt voor de beoordeling van percelen gebruik van satellietbeelden die door een algoritme worden geanalyseerd.  Afwijzingen door het algoritme worden, als het goed is, opgevolgd door een RVO-medewerker, maar dat systeem werkt kennelijk nog niet perfect.

Onderbouw een eventueel bezwaar goed en toon aan dat de vereiste inspanning is geleverd, bijvoorbeeld met beeldmateriaal, maar dat externe omstandigheden (zoals vorst of droogte) tegenwerkten. Loopt de bezwaarprocedure niet goed, meld dit dan bij de regionale LTO-informatielijn. Deze signalen helpen LTO om het gesprek met LVVN en RVO met onderbouwde argumenten te voeren.

Mocht u uw aanvraag voor 2026 reeds gedaan hebben, kijk dan goed of deze nog aanpassing behoeft. De deadline is dit jaar maandag 18 mei.

De gisterenavond gepresenteerde rapportage uit de tweede Monitoring en evaluatie van het Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering (PSN) over de voortgang van het stikstofbeleid laat zien dat de stikstofdepositie de afgelopen jaren weliswaar fors is afgenomen, maar dat het tempo van verbetering onvoldoende is om de huidige natuurdoelen te halen. Volgens LTO Nederland bevestigt de rapportage dat Nederland een andere koers nodig heeft: weg van een papieren werkelijkheid gebaseerd op modelberekeningen en toe naar een geborgde aanpak die daadwerkelijk leidt tot emissiereductie. Daartoe presenteerde LTO onlangs samen met gemeenten, provincies, waterschappen en NAJK een bouwsteen emissiereductie.

Volgens LTO laat de rapportage zowel waardevolle inzichten als duidelijke tekortkomingen in het huidige stikstofbeleid zien. Positief is dat uit het rapport blijkt dat de stikstofdepositie in Nederland al langere tijd daalt en dat sectoren maatregelen hebben genomen om emissies terug te dringen. Tegelijkertijd wordt de voortgang nog steeds vooral beoordeeld op basis van modelberekeningen van stikstofdepositie en het toetsen aan kritische depositiewaarden (KDW). Volgens LTO leidt dit in de praktijk tot een papieren werkelijkheid die onvoldoende basis biedt voor effectief beleid.

Plannen van de nieuwe coalitie en het ingestelde stikstoffonds maken nog geen onderdeel uit van de doorrekening. Om die plannen uit te kunnen voeren moet er aan randvoorwaarden worden voldaan, zoals vergunningverlening. Dat moet de hoogste prioriteit krijgen.

Daarbij blijft in het rapport onderbelicht dat de KDW’s voor veel Natura 2000-gebieden halverwege het traject vergaand zijn aangescherpt. Hierdoor is de opgave voor sectoren, waaronder de landbouw, aanzienlijk groter geworden. LTO pleit er daarom voor om de KDW uit de wet te halen en boeren te beoordelen op hun daadwerkelijke emissies in plaats van op modelberekeningen.
Ook concludeert het rapport dat innovaties in de afgelopen jaren nog weinig hebben opgeleverd. LTO onderschrijft dat beeld, maar wijst erop dat een belangrijke oorzaak niet wordt benoemd: er worden al geruime tijd vrijwel geen vergunningen meer afgegeven voor de veehouderij. Daardoor ontbreekt voor boeren het noodzakelijke handelingsperspectief om te investeren in nieuwe technieken, zelfs wanneer zij dat wel willen.

Naar een geborgde aanpak van emissiereductie
LTO pleit voor een aanpak waarin emissiereductie centraal staat en waarin maatregelen juridisch, financieel en praktisch worden geborgd en boeren weer een vergunning kunnen krijgen voor de maatregelen die ze nemen.

Dat betekent een systematiek waarin reducties worden gerealiseerd, gemonitord en juridisch geborgd. LTO heeft vorig jaar zomer samen met de koepelorganisaties IPO, VNG en UvW en jongerenboerenorganisatie NAJK een bouwsteen voor het kabinet opgesteld met een bod hoe de stikstofproblematiek kan worden aangepakt. LTO is verheugd dat de huidige coalitie ook erkent dat een dergelijke koerswijziging nodig is. In deze rapportage zijn deze plannen nog niet meegenomen.
De komende jaren zullen we moeten werken aan een aanpak waarin alle sectoren bijdragen aan geborgde emissiereductie. Dat vraagt ook om aanpassing van de wetgeving, zodat beleid weer uitvoerbaar wordt en vergunningverlening mogelijk blijft.

Landbouw wil bijdragen
De landbouwsector heeft volgens LTO de afgelopen decennia al aanzienlijke emissiereducties gerealiseerd en kan ook in de toekomst een belangrijke bijdrage leveren.
Boeren willen en kunnen verdere stappen zetten richting emissiereductie, maar daarvoor is perspectief nodig: duidelijk beleid, realistische doelen en ruimte om te investeren in innovatie en verduurzaming. Alleen met een dergelijke aanpak kan zowel natuurherstel als maatschappelijke ontwikkeling worden gerealiseerd.

Het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch heeft op 17 februari 2026 uitspraak gedaan in een hoger beroep van een agrarisch ondernemer tegen de Staat. De zaak ging over de legalisatie van een PAS-melding. Het Hof wijst de vordering af, omdat het niet aan de rechter is om de Staat te verplichten tot legalisatie. Wel benadrukt het Hof dat de ondernemer mogelijk recht heeft op schadevergoeding.

Geen bevel van de rechter tot legalisatie
In deze zaak had een ondernemer zijn bedrijf uitgebreid op basis van een PAS-melding. Na de uitspraak van de Raad van State op 29 mei 2019, waarin het PAS ongeldig werd verklaard, bleek dat voor deze activiteiten alsnog een natuurvergunning nodig was.

De ondernemer vroeg in kort geding of de rechter de Staat kon verplichten zijn activiteiten te legaliseren, zodat handhaving zou worden voorkomen. Het Hof wees dit verzoek af. De reden is principieel: een civiele rechter kan de Staat niet dwingen om wetgeving te maken of beleid aan te passen. Dat is de taak van wetgevende partijen zoals ministerie en Tweede Kamer.
Door deze scheiding der machten (trias politica) kan legalisatie van PAS-melders niet via een rechterlijk bevel worden afgedwongen. De uitspraak betekent dus geen directe legalisatie en biedt geen automatische bescherming tegen handhaving.

Aandacht voor de verantwoordelijkheid van de Staat
Tegelijkertijd laat het Hof ruimte voor een mogelijke schadevergoedingsvordering. Voor LTO is dit een belangrijk onderdeel van de uitspraak. De gevolgen van het wegvallen van het PAS kunnen niet alleen bij individuele ondernemers worden neergelegd. De overheid heeft hiervoor al enige tijd een schadeloket ingericht. Of dit voldoende helpt, is nog niet duidelijk. Dat hangt sterk af van hoe de individuele aanvragen worden beoordeeld.

Een structurele oplossing blijft nodig
Een schadevergoeding is uiteindelijk geen oplossing voor PAS-melders die hun bedrijf willen voortzetten. Zij willen dat hun situatie wordt hersteld en dat hun bedrijfsactiviteiten weer legaal worden. Het beleid moet toekomstbestendig worden voor de agrarische ondernemer.

LTO benadrukt dat PAS-melders niet langdurig in onzekerheid kunnen blijven. Zoals het Hof ook aangeeft, is het aan de wetgever om regels te maken die de PAS-melders legaliseren. De uitspraak maakt duidelijk dat de rechter het stikstofprobleem niet kan oplossen. De verantwoordelijkheid ligt bij de politiek.

LTO Nederland heeft tijdens een deskundigenbijeenkomst in de Eerste Kamer aandacht gevraagd voor een uitvoerbare en realistische invulling van de klimaatopgave voor de land- en tuinbouw. De sector wil bijdragen aan de nationale en Europese klimaatdoelen, maar benadrukt dat daarvoor duidelijke randvoorwaarden nodig zijn.

In de land- en tuinbouw gaat het grotendeels om biogene emissies, zoals methaan en lachgas, die onderdeel zijn van natuurlijke kringlopen. Dat vraagt om gerichte maatregelen en maatwerk op bedrijfsniveau. Werken aan emissiereductie, klimaatadaptatie en vastlegging van koolstof in bodems is mogelijk, maar de effecten verschillen sterk per bedrijf en per maatregel. Specifiek klimaatbeleid voor de land- en tuinbouw met verschillende routes is daarom effectiever dan een uniforme aanpak.

Tijdens de bijeenkomst pleitte LTO voor een aanpak die boeren en tuinders de zekerheid geeft om te investeren. Dat betekent: langjarige duidelijkheid richting 2040 en 2050, structurele samenwerking tussen overheid en sector en toegang tot middelen om bewezen maatregelen op te schalen. Zonder een stabiel beleidskader en investeringszekerheid blijven verduurzamingsmaatregelen beperkt tot koplopers. Waar sectoren als industrie, mobiliteit en gebouwde omgeving gerichte verduurzamingsprogramma’s benutten, ondersteund met middelen uit het klimaatfonds, is dat er voor de agrarische sector (nog) niet.

LTO ziet de bijeenkomst als een belangrijke stap in de verdere uitwerking van klimaatbeleid voor de land- en tuinbouw. De sector roept al geruime tijd het kabinet op om hierover in gesprek te gaan. Met duidelijke doelen, samenwerking en passende ondersteuning kan de sector een volwaardige en effectieve bijdrage leveren aan de landelijke en internationale klimaatopgave.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) publiceerde recent de notitie Werken aan transformatie: reflectie op het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG).
PBL blikt terug op het NPLG: een programma dat bedoeld was om natuur, water, klimaat en landbouw integraal aan te pakken, maar werd beëindigd voordat uitvoering startte.
In de reflectie analyseert PBL waarom de aanpak vastliep en wijst het op structurele spanningen in de overheidssturing van complexe opgaven in het landelijk gebied.

LTO waardeert deze reflectie. Het rapport maakt duidelijk dat de ambitie van integraal en gebiedsgericht werken botste met een overheid die sectoraal is georganiseerd en per beleidsdossier juridisch moet verantwoorden.
Ook laat PBL zien hoe een lerende, adaptieve aanpak moeilijk te combineren was met juridische en politieke afrekenbaarheid. Tegelijkertijd blijft het rapport volgens LTO terughoudend op een cruciaal punt. PBL beschrijft uitgebreid hoe het NPLG bestuurlijk vastliep, maar trekt nauwelijks conclusies over de juridische basis van het programma.
Juist daar ligt volgens LTO de kern van het probleem.

De praktijk van het NPLG liet zien dat natuur- en waterdoelen juridisch hard zijn verankerd, terwijl landbouwdoelen dat niet zijn.
Europese verplichtingen voor natuur en water werken direct door in vergunningverlening en handhaving. Voor landbouw ontbreekt die juridische borging, waardoor landbouw in integrale afwegingen structureel de flexibele factor wordt.
Dat ondermijnt de gelijkwaardigheid die nodig is voor gebiedsgericht beleid.

Deze analyse is extra relevant nu het nieuwe coalitieakkoord opnieuw inzet op een brede aanpak van het landelijk gebied, met doelsturing, gebiedsgericht werken en aanzienlijke budgetten.
Tegelijkertijd bevat het akkoord juridische voorbehouden, zoals “zo snel als mogelijk” en “zodra dat mogelijk is”, bijvoorbeeld bij het vervangen van de kritische depositiewaarde (KDW).

LTO maakt zich zorgen dat zonder fundamentele herstructurering van de juridische basis opnieuw wordt aangestuurd op een programmatische aanpak met dezelfde kwetsbaarheden als het NPLG.
Een nieuw programma heeft geen betekenis zolang het vergunningenstelsel niet daadwerkelijk werkbaar wordt en zolang de KDW, direct of indirect, normerend blijft in de vergunningverlening.

Daarom vraagt LTO nadrukkelijk aandacht voor rechtszekerheid voor ondernemers, een juridisch houdbaar en werkbaar stikstofstelsel, vrijwilligheid en juridische neutraliteit in gebiedsprocessen en het voorkomen van stapeling van verplichtingen uit verschillende beleidsdossiers.

De PBL-reflectie laat zien dat goede intenties en integrale ambities niet voldoende zijn.
Zonder stevig juridisch fundament blijft beleid voor het landelijk gebied kwetsbaar. LTO roept het kabinet op de lessen uit het NPLG serieus te nemen en eerst te zorgen voor rechtszekerheid.
Alleen dan kan gebiedsgericht beleid bijdragen aan natuurherstel én een toekomstbestendige landbouw.

LTO vindt het verheugend dat het nieuwe coalitieakkoord trots en vertrouwen uitstraalt in de innovatiekracht van de land- en tuinbouw, en in het vakmanschap van onze boeren en tuinders. Tegelijkertijd zullen de aangekondigde plannen in de komende jaren grote impact hebben op de agrarische sector. Dat blijkt uit het coalitieprogramma “Aan de slag: bouwen aan een beter Nederland” dat D66, CDA en VVD vandaag presenteerden. ‘Ondanks grote, openstaande punten legt het coalitieakkoord een basis die vertrouwen wekt,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans. Het nieuwe kabinet houdt vast aan doelsturing en benadrukt dat zij toekomstig beleid samen met boeren en tuinders vorm wil geven. ‘Heel terecht en cruciaal voor succes,’ benadrukt Koopmans: ‘Maak van boeren en tuinders je partner in plaats van je gespreksonderwerp. Die handschoen pakken we graag op!’

Investeer in vertrouwen
‘Juist in tijden van verandering is het cruciaal om te investeren in wederzijds vertrouwen,’ zegt LTO-voorzitter Ger Koopmans: ‘En na een decennium van wispelturig beleid is het ook écht noodzakelijk om dat serieus te nemen. Want de keuzes die de nieuwe coalitie maakt, zullen in de komende jaren grote effecten hebben voor onze boeren en tuinders. Juist daarom vind ik het positief dat de coalitiepartijen er nadrukkelijk voor kiezen om het beleid samen met boeren en tuinders vorm te geven. Zo kunnen we schouder aan schouder werken aan doelen op een manier die haalbaar en realistisch is, en die de sector écht toekomstperspectief biedt.’

Convenant gewasbeschermingsmiddelen
Het aangekondigde convenant gewasbeschermingsmiddelen is daarvan een goed voorbeeld. Koopmans: ‘Het produceren van gezond voedsel en mooi groen met steeds minder middelen is een breed gedeelde wens, maar het is ook topsport. En het is bij uitstek beleid dat niet achter een bureau gemaakt kan worden. Dus heel goed dat het kabinet dit samen met onze telers en tuinders op wil pakken!’

Van het stikstofslot
Om Nederland van het stikstofslot te halen kondigt de coalitie aan de kritische depositiewaarde (KDW) zo snel mogelijk uit de wet te willen halen en te vervangen door een juridisch houdbaar alternatief. Bij een gebleken geborgd reductiepakket wordt zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens ingevoerd. Voor de land- en tuinbouw geldt een reductieopgave van 42-46% in 2035 met een tussendoel in 2030. Deze reductiedoelen worden vertaald naar doelen per gebied en bedrijf. Wij gaan er van uit dat daarbij voortgebouwd wordt op het bouwstenendocument emissiereductie landbouw dat LTO eerder samen met NAJK, provincies, gemeenten en waterschappen opstelde.

Rijk moet regie nemen
LTO vindt het positief dat de Rijksoverheid meer regie wil nemen op het ruimtelijk domein. Voorkomen moet worden dat er te grote verschillen ontstaan tussen provincies bij de regionale uitwerking van landelijk beleid. ‘Uiteraard is maatwerk van groot belang,’ zegt Koopmans: ‘Regio’s verschillen van elkaar en dat moet tot uitdrukking komen in het beleid. Maar dat mag niet leiden tot bestuurlijke willekeur: een provinciegrens mag niet de meest bepalende factor zijn voor het toekomstperspectief van een boer of tuinder.’

Stapeling
Alle economische sectoren, inclusief de land- en tuinbouw, staan voor grote uitdagingen om Europese doelen voor natuur, milieu, water en klimaat te halen. Tegelijkertijd blijven nieuwe doelen vanuit Europa maar verder opstapelen. Het is van belang om deze opgaven in samenhang te blijven bezien. Terecht stelt het coalitieakkoord dat, bij het uitvoeren van de Natuurherstelverordening, een bredere afweging wordt gemaakt met andere belangen. LTO vindt het zorgwekkend dat het kabinet niet toezegt dat bij de implementatie van de nieuwe Natuurherstelverordening een impactanalyse wordt gemaakt voordat maatregelen doorgevoerd worden.

De boer aan het stuur
In het coalitieakkoord kondigt het nieuwe kabinet aan een zonering in te stellen rondom de meest stikstofgevoelige Natura2000-gebieden die nog niet onder de norm zitten, nieuw beleid om grondgebondenheid te versterken en bredere invoering van dierrechten. Het zijn voorbeelden van nieuwe plannen die grote gevolgen zullen hebben voor boeren en tuinders. Voor LTO is het randvoorwaardelijk dat dit beleid zo wordt vormgegeven dat de agrariër zelf aan het stuur staat – met respect voor zijn of haar vakmanschap – en in staat wordt gesteld om keuzes te maken die passen bij het karakter van het eigen bedrijf. Koopmans: ‘Wat een agrariër straks moet doen, moet hij ook kunnen doen: bedrijfsmatig, juridisch en financieel. Daar moeten de middelen uit het stikstoffonds van 20 miljard euro op focussen.

Dierwaardigheid
LTO vindt het positief dat de coalitie aangeeft het Convenant Dierwaardige Veehouderij, de autoriteit en de Algemene maatregel van bestuur (AMvB) in samenhang met elkaar te willen bezien. Maar we maken ons zorgen over het feit dat hiervoor geen financiële middelen worden gereserveerd.

Sociaaleconomisch domein
Het coalitieakkoord zet in op economische groei, investeringen en stabiliteit. Dat is ook voor de land- en tuinbouw van groot belang. Boeren en tuinders zijn ondernemers, vaak gezinsbedrijven en werkgevers, die keuzes maken voor de lange termijn. Voor LTO is het daarom belangrijk dat de uitwerking van het beleid bijdraagt aan een gezond verdienvermogen, behoud van werkgelegenheid en continuïteit van bedrijven. LTO onderschrijft voorstellen van de coalitie om loondoorbetaling bij ziekte meer werkbaar te maken voor werkgevers, met name in het midden- en kleinbedrijf. Alleen met duidelijkheid en voorspelbaarheid kunnen ondernemers blijven investeren en hun bedrijf verder ontwikkelen. Samen met andere partijen in het sociaaleconomisch domein, zoals binnen de SER, zien we goede kansen voor afspraken die zorgen voor duidelijkheid en perspectief voor boeren en tuinders.

In de komende dagen bestuderen we het coalitieakkoord in detail.

De Europese Natuurherstelverordening (NHV) legt vergaande en bindende verplichtingen op voor natuurherstel. In de huidige uitwerking heeft deze verordening grote en ingrijpende gevolgen voor de Nederlandse land- en tuinbouw. Zonder scherpe keuzes dreigen verlies van landbouwgrond, forse beperkingen in de bedrijfsvoering en grote onzekerheid voor boeren. In deze infographic maakt LTO helder waar zij voor staat in de discussie over de Natuurherstelverordening. LTO laat zien welke verplichtingen de NHV met zich meebrengt, wat de impact is op landbouw en grondgebruik, en welke randvoorwaarden volgens LTO onmisbaar zijn om natuurherstel uitvoerbaar en verantwoord te maken.

De infographic benadrukt dat LTO natuurherstel ondersteunt, maar alleen onder duidelijke voorwaarden: geen nationale koppen bovenop Europese verplichtingen, geen gedwongen bedrijfsbeëindiging, bescherming van landbouwgrond en een realistisch tijdpad met ruimte voor bijsturing. Vrijwillige inspanningen van boeren, zoals agrarisch natuur- en landschapsbeheer, moeten volwaardig meetellen voor de doelen. Tegelijk is een stevig, juridisch geborgd compensatie- en transitiekader noodzakelijk voor bedrijven die worden geraakt.

Met deze infographic onderstreept LTO haar kernboodschap: natuurherstel kan alleen slagen als boeren perspectief houden, beleid uitvoerbaar blijft en keuzes samen met de sector en per gebied worden gemaakt. Alleen zo ontstaat draagvlak en kan Nederland voldoen aan Europese verplichtingen zonder de landbouw en voedselvoorziening onder druk te zetten.

Bekijk de inforgraphic hier