Het voorjaar van 2026 verloopt in Nederland tot nu toe opvallend droog en zonnig.  Waar terrasliefhebbers in hun handen wrijven bij deze weersomstandigheden, is dit voor boeren en tuinders een ander verhaal. Sinds begin maart is er duidelijk minder neerslag gevallen dan gebruikelijk, en in sommige regio’s is april zelfs vrijwel geheel droog gebleven.
Vaak in combinatie met een schrale wind. Dat baart zorgen, omdat bodem en grondwater zich nog altijd niet volledig hebben hersteld van de droogte in 2025. Het groeiseizoen begint daarmee met een achterstand in beschikbare vochtreserves. LTO volgt de ontwikkelingen nauwgezet en monitort de situatie, in overleg met departementen en waterbeheerders van dag tot dag.

Weinig uitzicht op regen
Ook de vooruitzichten bieden vooralsnog weinig verlichting. Ondanks de voorspelde neerslag later deze week, blijven hogedrukgebieden het weerbeeld domineren. Dit betekent veel ruimte voor de zon wat verdamping versnelt en weinig neerslag. Hierdoor droogt de bodem verder uit en neemt de behoefte aan beregening al vroeg in het seizoen toe.
Hoewel het nu nog onzeker is, wijzen wel de eerste signalen voor de zomer in de richting van een mogelijk warmere en drogere periode. Dat doet denken aan eerdere droge jaren, waarin langdurige warmte en droogte de landbouw zwaar onder druk zetten. Vooral als ook in mei en juni onvoldoende neerslag valt, kan de situatie verder verslechteren.
De gevolgen hiervan zijn in de praktijk nu al merkbaar. In de akkerbouw hebben gewassen zoals uien en bieten moeite met kieming en een gelijkmatige opkomst door het gebrek aan vocht. Dit kan leiden tot een groeiachterstand en uiteindelijk lagere opbrengsten. Tegelijkertijd neemt in alle teelten de waterbehoefte toe en ontstaan extra risico’s, zoals zoutschade in kustgebieden en problemen met de opname van voedingsstoffen.
De snelle uitdroging van de bovenste bodemlagen en de al relatief lage grondwaterstanden versterken deze problematiek. Er is minder aanvoer van vocht vanuit diepere lagen, terwijl in sommige gebieden de kans groeit op beperkingen voor beregening, zoals onttrekkingsverboden. Enkele waterschappen hebben al onttrekkingsverboden ingesteld

Aanpassing en monitoring
Boeren en tuinders proberen zich zo goed mogelijk aan te passen aan de omstandigheden. Waar mogelijk wordt water langer vastgehouden in sloten en watergangen en wordt er vaker beregend. Daarnaast neemt het gebruik van druppelirrigatie en teeltondersteunende systemen toe, om het beschikbare water efficiënter in te zetten. Ook blijft er aandacht voor verbetering van de bodemstructuur, zodat vocht beter wordt vastgehouden. Op dit moment is het nog te vroeg om mogelijke consequenties voor consumenten te trekken. Het verdere verloop van het weer is onzeker en veel gewassen staan nog te kort op het veld om de impact op opbrengst en kwaliteit goed te kunnen inschatten.
LTO volgt de ontwikkelingen nauwgezet en monitort de situatie van dag tot dag. In overleg met departementen en waterbeheerders wordt de positie van de landbouw continu onder de aandacht gebracht, met name als het gaat om het beheer van het hoofdwatersysteem en de regionale vertakkingen. Bij aanhoudende droogte zal LTO deze inzet verder intensiveren.

Het Europees Parlement heeft zich uitgesproken voor een forse verhoging van het Europese landbouwbudget in de volgende meerjarenbegroting (2028–2034). Daarmee kiest het Parlement nadrukkelijk een andere koers dan het begrotingsvoorstel van de Europese Commissie. LTO is verheugd met het standpunt van het Europees Parlement, en heeft hier in de lobby stevig op ingezet.

Europarlementariërs pleiten voor een landbouwbudget van €433 miljard binnen het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Dat is een stijging van circa 47 procent ten opzichte van het voorstel van de Europese Commissie (€293,7 miljard). Tegelijkertijd wil het Parlement ook de totale EU-begroting verhogen van €1,8 biljoen naar meer dan €2 biljoen. Volgens het Parlement is de verhoging van het budget noodzakelijk voor de inzet op vergroening en het behoud van voedselproductie en voedselzekerheid. Zeker ook in een tijd waarin meer budget beschikbaar gesteld moet worden op nieuwe prioriteiten zoals defensie en concurrentievermogen. Het Europees Parlement roept daarnaast expliciet op om in het bij de inrichting van de nieuwe begroting marktverstoringen te voorkomen en een gelijk speelveld voor boeren te garanderen.

De inzet van het Europees Parlement zet de toon voor stevige onderhandelingen tussen de Europese instellingen. Terwijl de Europese Commissie inzet op meer flexibiliteit in de begroting wil het Parlement juist dat middelen vooraf duidelijk worden toegewezen aan beleidsterreinen zoals de Europese landbouw. Vanuit de Raad van lidstaten wordt naar verwachting eerder aangestuurd op een kleinere begroting. LTO Nederland pleit voor ten minste een behoud van het huidige landbouwbudget inclusief inflatiecorrectie. Duidelijke oormerking van middelen draagt daarbij bij aan voorspelbaarheid voor ondernemers en het borgen van een gelijk speelveld binnen de EU.

LTO heeft vanmorgen overleg gevoerd met het ministerie van LVVN en RVO over de vele afgekeurde en verlaagde eco-regelingen 2025. In dit gesprek hebben we onze zorgen en klachten nadrukkelijk op tafel gelegd. Ook de Tweede Kamer nam vorige week een motie aan van CDA, CU, SGP en VVD waarin het ministerie van LVVN wordt opgeroepen om de beschikkingen met prioriteit opnieuw te beoordelen. “Met prioriteit” betekent wat LTO betreft: vóórdat de gecombineerde opgave 2026 sluit.

Tijdens het overleg is afgesproken dat LTO – in samenwerking met NAJK en VLB – op korte termijn een aantal concrete voorbeelden aan LVVN voorlegt die laten zien dat de uitgevoerde eco-activiteiten verkeerd zijn beoordeeld en ten onrechte zijn afgekeurd, wegens het nieuwe controlesysteem. Deze voorbeelden zullen vooral betrekking hebben op de eco-activiteiten groenbedekking, groene braak, bufferstroken en onderzaai.

Snelheid
LVVN heeft toegezegd om de afgekeurde beschikkingen opnieuw te beoordelen. LTO dringt er met klem op aan dat dit gebeurt vóórdat de gecombineerde opgave 2026 sluit. Ook de Tweede Kamer roept de minister terecht op om deze herbeoordeling met prioriteit op te pakken. Boeren en tuinders moeten weten waar ze aan toe zijn. Anders is het risico te groot dat zij afhaken en niet meer aan de eco-regeling meedoen. Veel boeren hebben pas onlangs hun beschikkingen ontvangen, terwijl de gecombineerde opgave 2026 op 18 mei aanstaande sluit. Bovendien: het opvragen van satellietbeelden via het klantcontact van RVO duurt te lang.

Naast de noodzakelijke snelheid in het proces van herbeoordelingen dringt LTO er bij het ministerie ook aan op wijziging van de eco-regeling zelf. Rigide en absolute drempelwaarden kunnen er in praktijk voor zorgen dat kleine afwijkingen voor deelnemende agrariërs tienduizenden euro’s aan inkomsten schelen.

Advies aan leden
Voor de beschikkingen 2025 adviseren wij leden om bezwaar te maken en zoveel mogelijk bewijsmateriaal bij te voegen over de geleverde prestaties. LTO heeft richting het ministerie van LVVN duidelijk gemaakt dat boeren recht hebben op zorgvuldigheid bij de beoordeling van hun aanvraag. Daarbij beseffen we dat sommigen boeren en tuinders niet de kans hebben om alsnog foto’s te maken van hun onderzaai of groene braak, omdat het gewas al is geruimd en het perceel bewerkt is voor het bouwplan 2026. In de beoordeling moet daar rekening mee worden gehouden.

Nieuw systeem
RVO maakte in 2025 voor het eerst gebruik van een 100% controle op basis van satellietbeelden. Dit systeem lijkt echter nog niet praktijkrijp omdat dood en dor gewas niet herkend wordt, terwijl het wel zorgt voor voldoende bodembedekking. Als dit in 2026 niet verandert, dreigen veel boeren en tuinders niet langer voor de eco-regeling te kiezen. Dit is in niemands belang. De eco-regeling is juist bedoeld om agrariërs te stimuleren om te kiezen voor maatregelen die bodem, klimaat, water, biodiversiteit en landschap helpen.

Veel agrariërs hebben bezwaar gemaakt tegen het openbaarmakingsbesluit met kenmerk Woo/2023/066. RVO heeft aangeven dat zij foutieve informatie had opgenomen in de brief die agrariërs kregen over dit openbaarmakingsbesluit. RVO gaf in de brief ten onrechte aan dat het mogelijk is om bezwaar te maken. Er had moeten staan dat het alleen mogelijk is om bij de rechtbank beroep in te stellen tegen dit besluit. RVO heeft dit inmiddels door een informatieve brief gecorrigeerd.

LTO Nederland voert sowieso een collectieve procedure tegen dit openbaarmakingsbesluit, om voor alle agrariërs de openbaarmaking te verhinderen.

Verschil bezwaar en beroep
Het verschil tussen een bezwaarprocedure en een beroepsprocedure is dat een bezwaarschrift door RVO zelf wordt behandeld, terwijl een beroepsschrift door de rechtbank wordt behandeld. Verder is een bezwaarprocedure gratis, maar bij een beroepsprocedure brengt de rechtbank griffierecht in rekening, van zo’n € 400 voor bedrijven.

Op dit moment is LTO druk bezig om te bekijken of voorkomen kan worden dat agrariërs hiervoor een individuele factuur krijgen, dit mede omdat er door RVO een procedurefout is gemaakt. De kans bestaat echter dat de rechtbank iedereen die een bezwaarschrift heeft ingediend een factuur stuurt voor dat griffierecht.

Opties
a) Als u niets doet stuurt RVO uw bezwaarschrift door naar de rechtbank om deze als beroepschrift te behandelen. U krijgt dan mogelijk een factuur voor het griffierecht. Als u de factuur niet betaalt, neemt de rechtbank het beroepschrift niet in behandeling en wordt uw beroep niet-ontvankelijk verklaard.

b) Als u de factuur betaalt, neemt de rechtbank uw beroep wel inhoudelijk in behandeling. U krijgt dan waarschijnlijk een brief met een uitnodiging om naar de mondelinge behandeling van de zaak te komen. RVO betaalt deze kosten terug als de rechtbank het beroep gegrond verklaart. Hoewel in deze procedure daar zeker argumenten voor aan te voeren zijn, moeten agrariërs die het griffierecht betalen er ook rekening mee houden dat zij dit geld niet terugkrijgen. U kunt bij de rechtbank aangeven dat RVO u ten onrechte niet betrokken heeft bij de bezwaarprocedure en RVO hierom het griffierecht aan u moet vergoeden.

c) Als u uw bezwaarschrift intrekt. Het wordt dan niet doorgestuurd naar de rechtbank en u krijgt dan ook geen factuur voor het griffierecht. Als u overgaat tot intrekking van uw bezwaarschrift betekent het niet dat uw gegevens openbaar gemaakt worden.

LTO advies voor leden die een bezwaarschrift hebben ingediend
Voor leden die een bezwaarschrift hebben ingediend, is het advies om op dit moment nog geen actie te ondernemen. Het is verstandig eerst af te wachten of LTO erin slaagt te voorkomen dat de rechtbank facturen voor het griffierecht gaat versturen.

Mocht je toch een factuur voor het griffierecht ontvangen, dan zijn er meerdere mogelijkheden. Het beroepsschrift kan alsnog worden ingetrokken. Ook kun je ervoor kiezen de factuur niet te betalen en de uitspraak van de rechtbank af te wachten; in dat geval kan het beroep niet ontvankelijk worden verklaard.

Daarnaast blijft het mogelijk om de procedure voort te zetten door het griffierecht alsnog te betalen.

Via de collectieve procedure probeert LTO Nederland nog steeds om openbaarmaking te verhinderen.

U kunt uw bezwaarschrift intrekken via de volgende link: https://mijn.rvo.nl/wet-open-overheid.

Waarom is bezwaar ditmaal niet mogelijk?
Normaal gesproken kunnen belanghebbenden in bezwaar gaan tegen een besluit tot openbaarmaking. In dit specifieke geval is de procedure afwijkend, omdat RVO het verzoek tot openbaarmaking in eerste instantie had afgewezen. Tegen dit afwijzingsbesluit is de partij die om openbaarmaking heeft verzocht in bezwaar gegaan. Naar aanleiding van dat bezwaarschrift heeft RVO nu alsnog besloten om de informatie wel openbaar te maken. Tegen een beslissing op een bezwaarschrift kan enkel beroep worden ingesteld bij de rechtbank.

Provincies kunnen sneller toestemming geven om een wolf die mensen aanvalt te schieten. Dat is een van de maatregelen die staatssecretaris Silvio Erkens (LVVN) neemt tegen de wolf. Provincies mogen deze afschotvergunningen alvast klaarleggen, zodat het geen weken meer duurt om een vergunning te krijgen en mensen niet onnodig gevaar lopen, aldus de VVD-bewindsman na afloop van de ministerraad.

Dirk Bruins, voorzitter van LTO Noord, reageert positief: „Dit is de doorbraak waar we al heel lang op zitten te wachten. We hebben de problemen rondom de wolf onophoudelijk onder de aandacht weten te brengen. Ik ben blij dat staatssecretaris Erkens heeft geluisterd naar onze zorgen en onze constatering dat het uit de hand loopt. Met deze maatregelen kunnen we verder.”

Schadeafhandeling blijft punt van zorg
Wel benadrukt Bruins dat de afhandeling van schade door de wolf een aandachtspunt blijft: „Dat verloopt nog steeds te stroperig en is te bureaucratisch. Ik hoop dat Erkens op dit punt net zo daadkrachtig is om bureaucratische drempels weg te nemen.”

In Europa is al eerder afgesproken dat de wolf een lagere beschermingsstatus heeft. Daardoor zijn dit soort maatregelen nu mogelijk.

Verjagen vergunningsvrij
Erkens heeft ook een definitie laten opstellen voor wat een probleemwolf is. Daaronder vallen bijvoorbeeld wolven die meerdere keren over een wolfwerend hek springen, terwijl vee daar juist beschermd zou moeten zijn. Ook wolven die herhaaldelijk worden gezien bij scholen of speelplekken en daarmee een risico vormen voor kinderen, worden als probleemwolf aangemerkt.

Daarnaast mogen provincies toestemming geven om wolven af te schrikken met bijvoorbeeld een paintballgeweer of rubberen kogels. Particulieren, zoals boeren, mogen wolven zonder vergunning verjagen met licht en geluid.

LTO Nederland is blij met de aangenomen Tweede Kamer motie van CDA, SGP, VVD en CU die de overheid de opdracht geeft om afgewezen eco-regelingen 2025 opnieuw te beoordelen. LTO Nederland had hier op aangedrongen.

De afgelopen weken hadden veel leden zich bij LTO gemeld met vragen over de afwijzingen.

LTO-voorzitter Ger Koopmans: ” Ik ben blij dat de Tweede Kamer naar onze zorgen luistert. Ik ga ervan uit dat de boeren snel worden geïnformeerd over de herbeoordeling van hun afgewezen eco-regeling. Bovendien hebben zij duidelijkheid nodig over de beoordeling van hun aanvraag voor 2026. Dit is in het belang van duurzaamheid; niemand zit erop te wachten dat boeren afhaken”.

Het Convenant Verlagen Ruw Eiwit Rantsoenen Melkveebedrijven (Convenant Voerspoor) lanceert vandaag, 23 april, de landelijke campagne ‘Verlaag ruw eiwit, dat loont’. De campagne laat zien wat melkveehouders en hun voeradviseurs samen kunnen doen om lagere mestafzetkosten en minder stikstofuitstoot te bereiken.

Het convenant is een initiatief van organisaties voor de melkveehouderij, de zuivel- en diervoedersector en adviseurs en kennisinstellingen. Met de campagne biedt het melkveehouders perspectief voor een actueel probleem. Door het vervallen van de derogatie mogen melkveebedrijven minder mest uitrijden op eigen land. Het aandeel ruw eiwit verlagen in het rantsoen leidt tot een lagere stikstofconcentratie in de mest. Dat betekent minder mest afvoeren en lagere kosten. Sturen op ruw eiwit is daarmee één van de manieren waarmee een melkveehouder de bedrijfsresultaten kan optimaliseren.

‘In gesprekken met leden,’ zegt Jos Verstraten, voorzitter vakgroep Melkveehouderij LTO, ‘heb ik ervaren dat veel ondernemers goed op de hoogte zijn van de eiwitbenutting-effecten op het verlagen van de mestafzetkosten. De uitdaging is om samen met de voeradviseur het optimale eruit te halen en dat te gaan doén. Omdat het loont.’

Praktijk laat zien dat het kan
Het Convenant Voerspoor bouwt voort op kennis uit onder meer de praktijkpilot Koe en Eiwit (2022-2026), uitgevoerd door Wageningen University & Research, waaraan 155 melkveehouders door heel Nederland deelnamen. De conclusie: een lager ruw eiwit in het rantsoen en dus een lagere stikstofemissie is mogelijk met behoud van melkproductie en de gezondheid van de koe.

Met de campagne wil het Convenant Voerspoor vooral bedrijven bereiken die nog niet op ruw eiwitverlaging sturen. Daarbij is aandacht voor de diversiteit in grondsoorten in Nederland: bij bedrijven met overwegend gras in het rantsoen is het aandeel eiwit van hoger dan bij bedrijven met meer mais, maar ruw eiwitverlaging is ook daar mogelijk.

Stap voor stap
Het convenant werkt aan hulpmiddelen waarmee melkveehouders inzicht krijgen in wat een verlaging concreet oplevert op hun bedrijf en hoe zij daar stapsgewijs mee aan de slag kunnen. Denk aan rekenvoorbeelden, praktijkinformatie per bedrijfstype en ervaringen van collega-melkveehouders.

Een concreet startpunt is het gesprek met de voeradviseur, die gemiddeld elke vier tot acht weken bij het melkveebedrijf langsgaat en het rantsoen kan doorrekenen op ruw eiwit. Het convenant brengt daarvoor de kennis en hulpmiddelen bij elkaar.

Meer informatie
Het Convenant Voerspoor is een samenwerkingsverband van dertien partijen: LTO Nederland, Dutch Dairymen Board, Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt, De Natuurweide, Netwerk GRONDig, ZuivelNL, Nederlandse Zuivel Organisatie, Nevedi, Boerenverstand, PPP-Agro Advies, Groeikracht, Vereniging voor Accountants en Belastingsadviseurs, en Wageningen University & Research levert wetenschappelijke ondersteuning.

Meer achtergrondinformatie is te vinden in het convenant (zie link hierboven). Nevedi heeft onlangs een video gepubliceerd over het sturen op ruw eiwit. Daarin wordt toegelicht waarom het convenant van belang is en welke concrete rol voeradviseurs hebben bij het samen met melkveehouders sturen op het ruw eiwitgehalte in rantsoenen.

In januari van dit jaar kondigde de Europese Commissie aan om met een Meststoffenactieplan te komen. Door de ontwikkelingen in het Midden-Oosten is het belang om snel maatregelen te nemen nog groter geworden. LTO roept op om op korte termijn aanpassingen te doen aan de Nitraatrichtlijn zodat dierlijke meststoffen beter benut kan worden en prijsdruk op kunstmest wordt tegengegaan.

Ook vóór de oorlog in het Midden-Oosten was er al sprake van stijgende kunstmestprijzen. Naar aanleiding van de boerenprotestacties in Brussel kwamen EU-landbouwministers in januari bijeen om over de zorgen van de landbouwsector te spreken. De stijgende kunstmestprijzen zijn toen als punt van zorg aangedragen door Europese landbouwkoepelorganisatie Copa Cogeca. In reactie daarop heeft de Europese Commissie importtarieven op kunstmeststoffen voor 1 jaar opgeheven en werd aangekondigd om op korte termijn met een Meststoffenactieplan te komen om het gebruik van dierlijke meststoffen te stimuleren.

Voor dat Meststoffenactieplan heeft LTO via koepelorganisatie Copa Cogeca nadrukkelijk de oproep gedaan om de nitraatrichtlijn aan te passen om zo dierlijke mest beter te kunnen benutten. Door de oorlog in het Midden-Oosten is daar nu extra haast bij geboden. Daarom roept LTO nu ook de Europese Commissie op om de maatregelen in een stroomversnelling te brengen. Specifiek roept LTO op om de gebruiksnormen voor dierlijke mest aan te passen, de beperking van 80 kg N/ha voor RENURE te schrappen en het gebruik van RENURE-producten van verschillende technieken toe te staan.

Daarnaast roept LTO op om te voorkomen dat marktverstoring op de kunstmestmarkt, door ontwikkelingen in het Europees klimaatbeleid, wordt afgewenteld op primaire producenten. Tegelijk kiest LTO niet voor volledige opschorting van kunstmest uit CBAM: het doel moet zijn om dubbele prijsdruk te voorkomen, leveringszekerheid te bewaken en de omslag naar een groene en circulaire kunstmestketen te versnellen.

Lees hier meer over het standpunt van LTO Nederland voor een Europees Kunstmeststoffenactieplan.

Bij Woo-besluiten die grote groepen boeren en tuinders betreffen, worden zij niet meer individueel aangeschreven en geïnformeerd over het voornemen om informatie die hen betreft openbaar te maken. Dat liet minister Van Essen (LVVN) vorige week middels een Kamerbrief weten. De minister wil boeren uitsluitend via een kennisgeving in de Staatscourant op de hoogte stellen. LTO Nederland, POV, KAVB en Vee&Logistiek Nederland roepen de minister op om dit besluit terug te draaien en agrariërs via persoonlijke aanschrijving te informeren.

In de Algemene Wet Bestuursrecht (artikel 3:41) staat dat bekendmaking van besluiten aan belanghebbenden via ‘toezending of uitreiking’ plaats behoort te vinden. Onder voormalig minister Wiersma bleek dat deze persoonlijke aanschrijving ook via geautomatiseerde processen praktisch uitvoerbaar is. Eerder had ook de rechtbank Den Haag in een uitspraak bevestigd dat de minister via persoonlijke aanschrijving een zienswijzeprocedure in mag richten.

Het besluit van minister Van Essen betekent dat boeren en tuinders niet meer individueel geïnformeerd worden over de mogelijkheid om een zienswijze te geven op voorgenomen openbaarmakingsbesluiten. Ook worden boeren bij dergelijke procedures niet meer individueel geïnformeerd over het besluit tot openbaarmaking en over hun mogelijkheden om daartegen in bezwaar te gaan. Dit vergroot het risico dat relevante openbaarmakingen zich aan hun blikveld onttrekken.

Actieve aanschrijving
Agrariërs lezen de Staatscourant niet en dit is dan ook geen geschikt middel om boeren en tuinders te informeren. Recent bleek ook dat juist door persoonlijke aanschrijving boeren breed kennis konden nemen van Woo-procedures en de mogelijkheid hadden om daar op effectieve wijze op te reageren.

In de brief onderkent de minister dat hij meer boeren bereikt middels actieve aanschrijving. Dat lijkt de minister echter problematisch te vinden, omdat de inbreng van boeren en tuinders die hierdoor bereikt worden leidt tot hogere uitvoeringslasten en langere afhandelingstermijnen. Het is onbestaanbaar om de hogere uitvoeringslasten – die primair het gevolg zijn van de onbeperkte mogelijkheden om kosteloos Woo-verzoeken in te dienen – af te wentelen op de belanghebbenden die daardoor geraakt worden. LTO Nederland, POV, KAVB en Vee&Logistiek Nederland hechten zeer aan de wettelijke waarborgen die de wetgever biedt aan belanghebbenden om te reageren op Woo-verzoeken waarbij gevoelige gegevens over hen openbaar gemaakt worden. Wij roepen minister Van Essen op om agrariërs wél via persoonlijke aanschrijving te informeren over zienswijzeprocedures en over de nadere besluitvorming bij Woo-procedures. Ook vragen we de minister om met onze sectororganisaties het gesprek aan te gaan bij Woo-verzoeken die veel boeren en tuinders betreffen. LTO Nederland, POV, KAVB en Vee&Logistiek Nederland zullen hierover met de minister het gesprek aangaan.

LTO is teleurgesteld over de opvolger legalisatieprogramma PAS-melders die minister Van Essen (LVVN) afgelopen vrijdag aan de Tweede Kamer stuurde. Het programma biedt PAS-melders géén zekerheid op legalisatie. Het kabinet erkent dat PAS-melders buiten hun schuld in een illegale situatie zijn beland, maar in het voorstel ontbreekt de noodzakelijke juridische doorbraak om deze problematiek op te lossen. LTO herhaalt dat de eerder voorgestelde aanpak in de Bouwsteen emissiereductie noodzakelijk is om deze doorbraak wel te realiseren.

Bouwsteen emissiereductie
LTO heeft nu ruim een jaar geleden een onderbouwde juridische handreiking gedaan met het rapport ‘Meer dan papier’ van Houthoff advocaten. LTO roept het kabinet op om uiterlijk vóór de zomer 2026 wetsvoorstellen in procedure te brengen, die per 1 januari 2027 in werking treden, en die voorzien in:

1. Juridische borging van de legaliseerbaarheid van PAS-melders, door vast te leggen dat deze niet langer afhankelijk is van de huidige projectgebonden toepassing van additionaliteit;
2. Aanpassing van het vergunningstelsel, waarbij vergunningverlening wordt gebaseerd op geborgde emissiereductie in plaats van de huidige depositiesturing;
3. Vastlegging van een afdwingbaar tijdpad in wet- en regelgeving, zodat de uitvoering van legalisatie en vergunningverlening niet opnieuw wordt uitgesteld;
4. Een juridisch sluitende oplossing voor alle PAS-melders, waarbij de wettelijke systematiek zodanig wordt ingericht dat legalisatie niet beperkt blijft tot een deel van de doelgroep.

Het is voor LTO onbestaanbaar dat de overheid niet in staat is om PAS-melders in de komende negen jaar te legaliseren. Als deze lijn voor de hele stikstofaanpak wordt doorgezet, komt Nederland nooit van het slot. Volgens LTO kan de PAS-problematiek alleen worden opgelost als zowel het juridische kader én geborgde emissiereductie onlosmakelijk samen worden ontwikkeld. Alleen een combinatie van geborgde emissiereductie én een aangepast vergunningstelsel maakt vergunningverlening weer mogelijk.

PAS-melders blijven in de knel
Het Ministerie van LVVN voorspelt nu al dat niet voor iedere PAS melder een oplossing gevonden kan worden. De minister schetst dat de Taskforce Landbouw, Natuur en Stikstof op zoek gaat naar oplossingen, maar neemt er in de Kamerbrief een voorschot op dat ‘additionaliteit’ niet voor elk gebied ingevuld zal kunnen worden. Zonder die invulling kan er niet intern of extern gelegaliseerd worden en is voor de meeste PAS-melders geen oplossing mogelijk.

Juridische aanpassingen
Zolang PAS-melders niet intern of extern kunnen salderen en de rekenkundige ondergrens niet wordt ingevoerd, is het legalisatieprogramma voor de meeste PAS-melders een lege huls. Sowieso is intern salderen pas mogelijk als provincies weer innovatieve stalsystemen vergunnen. Het is daarom belangrijk dat er voor de verschillende stalsystemen op korte termijn ‘passende beoordelingen’ beschikbaar komen zodat – als additionaliteit geregeld is – er weer direct vergund kan worden.

Uit de Kamerbrief blijkt dat het Rijk vergunningverlening blijft koppelen aan de kritische depositiewaarde (KDW) en aan de staat van de natuur, waarop agrariërs geen directe invloed hebben. Deze aanpak staat haaks op het Bouwstenendocument en op het recent gepubliceerde stikstofrapport ‘De Nederlandse stikstofcrisis, van verwarring naar verbinding’ en is ook niet in lijn met het voornemen van het kabinet om de KDW uit de wet te halen. Zolang deze systematiek niet wordt aangepast, blijven we gevangen in een oneindig probleem waarbij verschillende gebieden inclusief 25 kilometer-zone niet van het slot zullen komen.

LTO Nederland zal een reactie indienen op de internetconsultatie van het concept opvolger legalisatieprogramma PAS-melders (2026–2028). Deze reactie zullen we ook openbaar maken.